قازىرگى كۇردەلى دە، الماعايىپ زاماندا الەم حالقى رۋحاني قۇندىلىقتارعا ادامزات وركەنيەتىن ساقتاپ قالۋدىڭ نەگىزگى تۇعىرى رەتىندە قاراۋدا. الەم جۇرتى كەيىنگى كەزدە ماتەريالدىق قىزىعۋشىلىققا، ءتان راحاتىنا باسىمدىق تانىتقان باتىس الەمىنەن شەگىنىپ، رۋحاني قۇندىلىق پەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە اسا ءمان بەرەتىن شىعىس مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى. اتام قازاق «قولدا بار التىننىڭ ءقادىرى جوق» دەمەكشى ءبىز وسىنداي ۇلى شىعىس حالقى مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولا تۇرا، سونىڭ ءقادىرىن بىلمەي كەلەتىن سياقتىمىز. بۇلاي دەيتىنىم، قوعامدا كوپ جاعدايدا – تۇرمىستا، قارىم-قاتىناستا، تىرشىلىكتە باتىسقا سوقىر ەلىكتەۋشىلىك تەندەنسياسى بايقالادى. ال باتىستا وتباسىلىق قۇندىلىقتار، ءسالت-داستۇر، ۇرپاق ساباقتاستىعى، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت سياقتى ادەپتىلىك نورمالاردىڭ جوقتىعى قاپەرگە الىنبايدى. بۇل دەموكراتيانى جامىلىپ، رۋحاني نيگيليزمگە ۇندەيتىن اشىق ناسيحاتتىڭ سالدارى. مۇنداي قوعامداعى جاستاردىڭ ومىرلىك قاعيداتتارى – ەگويزم، ءبىر كۇندىكپەن عانا ءومىر ءسۇرۋ، جالقاۋلىق، ماتەريالدىق اشكوزدىك، الداۋ،  مورالدىق جاۋاپسىزدىق جانە ت.ب.

الەمدەگى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قازاق حالقىنا باسقا ەلدىڭ مادەنيەتىن الىپ، دايىن ۇلگى (شابلون) رەتىندە كيگىزۋ شارت ەمەس. سول سياقتى بەلگىلى ءبىر مادەنيەتكە تولىق ەلىكتەۋگە دە بولمايدى. ءار حالىقتىڭ جاعرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى قالىپتاسقان ءوز ءۇلتتىق ناقىشى، ءتان مەنتاليتەتى، لايىق مىنەزى مەن جولى جانە تاريحى مەن مادەنيەتى بار. عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ كەلە جاتقان سالتى مەن ءداستۇرى تاعى بار. مۇنى ەسكەرمەسكە شارا جوق ايتپەسە، ەلدى جاڭعىرتۋ جولىندا پروگرەسس ەمەس، ناعىز رەگرەسس بولماق. بۇل ەسكەرتۋ تەك ەلدى جاڭعىرتۋ ماقساتى ءۇشىن عانا ەمەس، مەملەتتەگى ءتۇرلى سالاعا قاتىستى. 

مىسالى، كوپتەگەن لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر ءوز سالاسىن قارقىندى دامىتامىن دەگەن ويمەن شەت مەملەكەتتەن وزىق ءبىر جوبانى وزگەرتپەستەن سول قالپىندا الىپ كەلىپ، حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن نەمەسە ءوڭىردىڭ جاعرافيالىق جاعدايلارىن ەسكەرمەستەن، ۇلكەن ءارى قىمبات جوبانى ىسكە قوسىپ جىبەرەدى. ناتيجەدە جەڭىس تە جوق، جەمىس تە جوق، ەسەسىنە بەل-ەتەكتەن شىعىن بار. ابىگەرگە تۇسكەن تاعى حالىق. ەلدىڭ، حالىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇرلى قىرىنان ەسكەرگەن ءجون.

سول سياقتى الەمدە قاندايدا ءبىر ەلدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بارلىعىنا ورتاق ۇلگى جوق. ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ دامۋ جولىن جاقىن ەتىپ، ءوزى جاسايدى. ءبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە مادەنيەتتىڭ دامۋ جولىن «اپىرماي، مىناۋ دۇرىس ەكەن!» دەپ باسقا ءبىر ەلگە دامۋ ۇلگىسى رەتىندە كوشىرىپ الۋ قاتەرلى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «ءقازىر سالتانات قۇرىپ تۇرعان جاڭعىرۋ ۇلگىلە­ءرى­ءنىڭ قانداي قاتەرى بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن سۇراققا بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «قاتەر جاڭعىرۋدى اركىمنىڭ ۇلتتىق دامۋ ۇلگى­ءسىن بارىنە ورتاق، امبەباپ ۇلگىگە الماستىرۋ رە­تىندە قاراستىرۋدا بولىپ وتىر. الايدا، ءومىردىڭ ءوزى بۇل پايىمنىڭ تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءىس جۇزىندە ءاربىر ءوڭىر مەن ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدا».

وسى ورايدا «ولاي بولسا نە قىلماق كەرەك؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. راسىندا دا الپاۋىت مەملەكەتتەر كىشى مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردى تىلىنە، دىنىنە، ءداستۇرى مەن تاريحىنا قاراماستان جالماپ جۇتىپ قويىپ جاتقان مىناۋ، جاھاندانۋ داۋىرىندە ءوزىمىزدى، وزدىگىمىزدى، ياعني ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك بىرەگەيلىگىن بۇزباي قالاي ساقتاي الامىز؟

بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بار، ول - ۇلتتىق رۋحىمىزدى بويىمىزدا ماڭگى ساقتاۋ. «ۇلتتىق كود، ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا، ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى».

ۇلتتىق كود – ۇلتتىڭ قۋاتى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار دەگەندە اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان، انا سۇتىمەن بويعا دارىعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى، يماندىلىق پەن يناباتتىلىقتى، قازاقشىلىقتى ايتپاق ءھام ۇيرەتپەك كەرەك. قازاق مۇنى اتادان بالاعا ميراس ەتىپ قالدىرىپ وتىرعان. قاز داۋىستى قازبەك بي اتامىز بۇل جاعدايدى بىلاي سۋرەتتەيدى:

دۇشپاننىڭ اياعىنا جانشىلماعان ەلمىز،

باسىمىزدان نامىستى اسىرماعان ەلمىز،

ادالدىقتى ءارقاشان جاسىرماعان ەلمىز.

اتانىڭ وسيەتىن بالاعا،

بالانىڭ ونەرىن اتاعا

ايتىپ، تاراتا بىلگەن ەلمىز.

قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ

ءادىل ءسوزدى حالىققا ايتا بىلگەن ەلمىز

يا، ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن ءتولتۋما مادەنيەتىمىزدى، رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى تانىپ، بويعا ءسىڭىرۋ باستى مىندەت. ەگەر ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن قام جەپ، جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە بەت-بەينەمىزدى جوعالتپاي ساقتاپ، جاستارىمىز كوسموپوليت بولماسىن، رۋحاني قۇندىلىقتاردان اجىراپ قالماسىن، ادامگەرشىلىكتەن ماقۇرىم تۇرماسىن دەسەك، وندا جاس ۇرپاققا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساباقتاستىقپەن جەتكىزۋ ءبىزدىڭ بورىشىمىز. مۇنسىز ماڭدايى جارقىراعان، ءتورت اياعىن تەڭ باسقان بەت-بەينەسى ساقتالعان قازاق ەلى بولا ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايمىن.

ال سىرتتان كەلىپ جاتقان «مادەنيەتتى» جاقسىلاپ زەردە ەلەگىنەن وتكىزىپ، ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە، ءتىلىمىز بەن دىلىمىزگە، مادەني مۇرامىزعا قانشالىقتى پايدالى نەمەسە زياندى ەكەنىن سارالاپ قانا ءتالىم العان ءجون دەر ەدىم. سەبەبى، باسقا ەلدە «مادەنيەت» بولىپ كورىنەتىن ءبىر قىلىق، ءبىزدىڭ ەلدە ادەپسىزدىك نەمەسە ۇياتسىزدىق بولىپ سانالۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى، وتكەندە وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن ساياھاتشى قىز ءوز پاراقشاسىندا قازاقستاندا كورگەن-بىلگەنىمەن ءبولىستى. ونى قازاقستانداعى ەر ادامداردىڭ كوسمەتيكالىق زاتتاردى پايدالانباۋى تاڭ قالدىرىپتى. ءيا، ءبىزدىڭ ەر ازاماتتارىمىز كوسمەتيكا پايدالانبايدى جانە مەنىڭ ويىمشا  «مادەنيەت» بىزگە كەرەك تە ەمەس.

سول سياقتى ءبىزدىڭ سالت-داستۇرىمىزگە، رۋحانياتىمىزعا، مادەنيەتىمىز بەن دىلىمىزگە جات لگبت  قوزعالىسىن ۇلتتىق كودىمىزعا ءقاۋىپ توندىرەتىندەردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. مۇندايلاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا، جاستارعا، قوعامعا تيگىزەر زاردابىپ دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق، ول ايدان انىق.

سوندىقتان، ءبىز ۇلتتىق كودىمىزدى،  ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ۇلتتىق رۋحىمىزدى ساقتاپ قالعىمىز كەلسە، ەلباسى ايتقانداي مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ بۇگىنگىدەي ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان ەلىمىزدىڭ جولى دارا بولىپ قالا بەرمەك. 

جالعاس سادۋاحاس ۇلى، ءدىنتانۋشى