وتكەن جىلى كۇزدە، اقتوبە وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى جاقىپ اسانوۆ وسى كۇنگە دەيىن بىردە-بىر بيلىك وكىلى ايتپاعان شىندىقتى ايتتى. «مەملەكەت كوپتەگەن مۇمكىندىكتەر ۇسىنۋدا. ميللياردتاعان قارجى بولىنۋدە، كوپتەگەن زاڭدار، باعدارلامالار ازىرلەنۋدە. ءبىراق وسىنىڭ ءبارىن قالاي پايدالانۋدى كوپشىلىك ءالى بىلمەيدى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى قۇرىلىمدار اشىلدى. ولارعا جالاقى بەرەمىز، كەڭسە، كولىك شىعىندارىن تولەيمىز. ايتسە دە ناتيجە تىم تومەن. كاسىپكەرلىك دامىماي وتىر. الىگە دەيىن ءبىز حالىقتى وياتا الماي وتىرمىز»، – دەدى باس پروكۋرور.

سونداي-اق ول قىلمىسكەرلىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارىنەن بۇرىن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ، جۇمىسسىزدىق پەن قىلمىسكەرلىك ماسەلەلەرى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.  «وتكەن جىلى قىلمىس جاساعانداردىڭ 84 پايىزى – جۇمىسسىزدار. قىلمىستى بولدىرماۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ قاجەت. جۇمىس ورىندارىن كىم اشادى؟ ارينە، بيزنەس. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ءار سوزىندە بيزنەستى قولداۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى»، – دەدى.

 ءبىر قاراعاندا ءبارى دە بۇرىن ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن نارسەلەر سياقتى كورىنەدى. دەسەك تە، ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن بيلىك وكىلدەرىنىڭ اۋزىنان «ءبىز حالىقتى وياتا الماي وتىرمىز»، «جۇمىسسىزدىق پەن قىلمىسكەرلىك ماسەلەلەرى ءوزارا تىعىز بايلانىستى» دەگەن ءسوزدى ەستىمەپپىن. ال تاريحقا كوز جىبەرسەك، بۇدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ اتامىز:

         «كوزىڭدى اش، ويان قازاق، كوتەر باستى،

         وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.

         جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال ارام بوپ،

         قازاعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى...»، – دەپ بۇكىل الاش بالاسىن ويانۋعا، ءومىردى بەكەر وتكىزبەۋگە، جەردى كۇتۋگە، ءدىندى ساقتاۋعا، حال-جاعدايدى جاقسارتۋعا شاقىرىپ ەدى.

ودان دا بۇرىنىراق «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن اتالى سوزىمەن التى الەمگە تانىلعان دانىشپان اباي:

«وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق،

ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق –

بەس دۇشپانىڭ، بىلسەڭىز.

تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي،

قاناعات، راقىم، ويلاپ قوي –

بەس اسىل ءىس كونسەڭىز»، – دەپ قازاققا ماڭگىلىك قاعيدا بولارلىق ۇستانىمداردى ايقىنداپ بەرىپ ەدى. «تاماعى توقتىق، قايعىسى جوقتىق – ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن دە سول حاكىم اباي!   

ارادان ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپ، بۇگىنگى ۇرپاق اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزسە دە ءالى ۇيقىدا جۇرگەنىمىز قىنجىلتادى. بۇل بۇدان ءجۇز جىل بۇرىنعىدان دا ءقاۋىپتى! ويتكەنى، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە قاراعاندا ونى نىعايتۋ، ساقتاپ قالۋ وتە قيىن ەكەنىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز، ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ ءاردايىم ايتىپ كەلەدى.  

ال جاعداي – ءالى دە سول ءمىرجاقىپ اتامىز ايتقان دەڭگەيدە دەۋگە اۋزىمىز بارماسا دا، سوعان ۇقساس دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولماس. جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىنان جاستارىمىزدىڭ ۋاقىتى بەكەرگە ءوتىپ جاتىر. جەرىمىز، مىڭ ءبىر شۇكىر، قازىرشە كەتپەگەنمەن، قاراۋسىزدىقتان، ەل يگىلىگى ءۇشىن ءتيىمدى يگەرىلمەگەندىكتەن، اۋىلعا، اۋىل حالقىنا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەگەندىكتەن  ازىپ-توزىپ بارا جاتىر. ءدىنىمىزدىڭ جاعدايى اناۋ – جان-جاقتان كىرگەن جات اعىمداردىڭ سالدارىنان بەيبىت ءومىرىمىزدىڭ بەرەكەسىن قاشىراتىن ءقاۋىپ وشاعىنا اينالىپ بارادى...

اباي ايتقان بەس دۇشپان مەن بەس اسىل ءىستىڭ دە پارقىنا بارىپ، نارقىن باعامداپ تۇسىندىرەتىن شارالاردىڭ، بىلايشا ايتقاندا ۇگىت، ناسيحات، ۇيىمداستىرۋ سياقتى يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشىندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. ايتپەسە، ەلباسىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى» باعدارلاماسى جاريالانعانىنا التى جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. سودان بەرى ناقتى جۇمىسقا تارتىلعانداردىڭ سانى حالىقتىڭ تابيعي وسىمىنەن اسپاي تۇرعان سياقتى. ونى ءبىز كوپ جاعدايدا قارا بازاردا ساۋدا جاساپ، ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەن    ازاماتتاردى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەۋمەن «شەشىپ» جاتىرمىز. سوندا دا وسەك، وتىرىك ايتۋعا، ماقتانۋعا، ەرىنشەكتىككە كەلگەندە، ورىندى-ورىنسىز ۇلان-اسىر توي، كوك تيىن پايداسى جوق جيىندار جاساپ، بەكەر مال شاشپاققا كەلگەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز. تالاپ جاساۋعا، ەڭبەك ەتۋگە، تەرەڭ ويلاپ، تۇپكى ناتيجەگە جەتۋگە  شىڭىنا جەتكەن جەمقورلىق پەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى شەندىلەردىڭ شەكتەن اساتىن بيۋروكراتيالىق اركەتتەرى مۇلدە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان دا جاستاردىڭ ءبىرازى بۇلدىرگىش كۇشتەرگە ەرىپ كەتىپ جاتىر. باسقاشا ايتساق، تەپسە تەمىر ۇزەتىن ۋاقىتتارى بوسقا ءوتىپ، جۇمىسسىزدىقتان ازىپ بارادى. ەسەسىنە بيلىكتەگى باۋىرلارىمىزدىڭ كوبى قاناعات پەن راقىمدى ۇمىتقانى قاشان. بىرەۋلەر تۇيىرلەپ ۇرلاسا، باياعى بايلاردىڭ كەزىندە ۇيىرلەپ ۇرلاۋ ادەتكە اينالعانىنداي، بيلىك باسپالداعىنا كوتەرىلگەندەر ميلليوندى قويىپ، ەندى ميللياردتاپ ۇرلاۋدى شىعاردى. «يت – قورىعان جەرگە ءوش» دەگەندەي، ءبىرازى ۇستالىپ، ۇزاق مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايرىلىپ، سوتتالىپ جاتسا دا وزگەلەرگە ساباق بولاتىن ەمەس، بيلىكتەگى شەندىلەر ۇرلاعانىن قوياتىن ەمەس...

وسىنىڭ ءبارىن كورىپ وتىرىپ، اتا زاڭىمىزدا جازىلعان ەڭبەك ەتۋ، مەملەكەت جاساعان مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ، ولارعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان توسقاۋىلدارعا قارسى قوعام بولىپ كۇرەسۋ قۇقىقتارىن جۇمىلا جۇزەگە اسىرۋ ورنىنا، ءالى كۇنگە ۇيقىدا جاتقان ۇلتىما: «قاشان وياناسىڭ، حالقىم؟ تالاپ قايدا، تەرەڭ وي؟ ەڭبەكتەن نەگە قاشامىز؟ قاناعات، راقىم ويلاماي العا قالاي باسامىز؟!.» – دەپ بار داۋسىممەن ايعايلاعىم كەلەدى.

ارينە، بۇل – ابايدى رەداكسيالاۋ ەمەس، تەك ۇلى دانىشپان ايتقان قاعيداتتارسىز العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تاعى ءبىر رەت ەسكە سالۋ.

قۇتماعامبەت قونىسباي