كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمى اتالعان لەنيننىڭ نەمەن اۋىرعانى جانە ساياساتكەردىڭ ايەلى نادەجدا كرۋپسكايا كۇيەۋى جايلى شىن مانىندە قانداي ەستەلىكتەر ايتقانى جايلى زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى بولدى دەپ حابارلايدى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى. "كومسومولسكايا پراۆدا" باسىلىمىندا شىققان ورىس تىلىندەگى ماتەريالدى قامشى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون دەپ تاپتى.

1924 جىلدىڭ 21 قاڭتارى الەمدىك پرولەتارياتتىڭ كوسەمى ۆلاديمير لەنين قايتىس بولعان كۇن. لەنين نەدەن كوز جۇمدى؟ قانداي اۋرۋمەن اۋىرۋشى ەدى؟ ونىڭ ميىن بولشەكتەپ كەسىپ، زەرتتەۋ جاساعان عالىمدار قانداي جاڭالىق اشتى؟ لەنيننىڭ جۇبايىنا پسيحولوگتار سۇراق قويعاندا، نەنى ايتتى، قانداي دەرەكتەر ادەيى سىزىلىپ تاستالىندى؟ ميلليونداعان ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، «مارقۇمنىڭ ولگەننەن كەيىنگى كەمەڭگەرلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن زەرتحانا» اتتى بەستسەللەر كىتابىنىڭ اۆتورى مونيكا سپيۆاك بىلەدى. ول وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن قۇجاتتارمەن تانىسۋعا رۇقسات العان.

قۇپيا بولىپ كەلگەن دەرت

لەنيننىڭ ميى قايتىس بولىسىمەن-اق زەرتتەۋ جاساۋعا بەرىلگەن بولاتىن دەيدى مونيكا. دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ وكىلى نيكولاي سەماشكونىڭ بەرگەن ەسەبىنەن ءۇزىندى كەلتىرسەك: «ۆلاديمير يليچ قان تامىرىنىڭ تىسى تىعىزدانىپ قاتايۋى اۋرۋمەن اۋىرعان. بىلايشا ايتقاندا، ارتەريوسكلەروز (اتەروسكلەروز-رەد.). اتالمىش دياگنوز ونىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولعان. سەبەبى مۇنداي دەرتپەن، ميداعى قان تامىرلاردىڭ ناشار جۇمىس ىستەۋىمەن لەنيننىڭ ۇزاققا بارماسى انىق».

ميىنىڭ سالماعى 1340 گرامم

- ادامنىڭ ميىنىڭ سالماعى ونىڭ دارىندىلىعىنىڭ كوەففيسەنتىنە اسەر ەتپەيتىندىگىن عالىمدار بىلەتىن. الايدا لەنيننىڭ ميىنىڭ سالماعى نورماعا ءسال جەتپەيتىن. ميىنىڭ ورتاشا سالماعى سول ۋاقىتتا 1400 گرامم بولىپ سانالاتىن. مىسالى، تۋرگەنيەۆتىڭ ميى 2012 گرامم، بايروننىڭ ميى 1800 گرامم بولعان. الايدا لەنيننىڭ ميىن اشىپ، ونى زەرتتەپ، ولشەگەننەن كەيىن ەندىگارى  ميدىڭ ورتاشا سالماعى 1300 گرامم بولىپ ەسەپتەلىنسىن دەگەن شەشىم شىعارادى.

زەرتتەۋشىلەر مالىمدەمەلەرىندە لەنيننىڭ دەرتى ونىڭ جۇمىسباستىلىعىنىڭ، كورگەن قيىندىعى مەن تارتقان ازابىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان دەگەن قورىتىندى جاسادى.  اكادەميك نيكولاي سەماشكونىڭ ايتۋىنشا، «سكلەروز، ەڭ بىرىنشىدەن، ميدى زاقىمدايتىن، ازىپ-توزدىراتىن». «جالپى اۋرۋ دەگەن نارسە ادامنىڭ ەڭ ءالسىز جەرىن جابىسادى، لەنيننىڭ ەڭ ءالسىز جەرى ونىڭ ميى بولىپ شىقتى»،- دەيدى اكادەميك. لەنيننىڭ ميى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ۆ.ي. لەنين اتىنداعى ءينستيتۋتتىڭ مۋزەيلىك ەكسپوناتىنا اينالادى. ول جەرگە سونىمەن قاتار ونىڭ جۇرەگى، دەنەسىنەن الىنعان وق تا ەكسپونات رەتىندە قويىلدى.

پروفوناسيا

1925 جىلى لەنيننىڭ ميىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ماقساتىندا ارنايى زەرتحانا ۇيىمداستىرىلادى. كەڭەس وداعى ىشىنەن مامان تابىلماعاندىقتان، ونى شەتەلدەن الدىرتادى.  بەرليندەگى نەيروبيولوگيالىق ينستيتۋتتى باسقارعان بەلگىلى نەمىس نيەۆرولوگى وسكار فوگت (1870 - 1959) وزىنە تاپسىرىلعان جۇمىستى جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ شىعادى. فوگتىڭ جوباسى بويىنشا، ميدى ۇلكەن جانە ۇساق بولشەكتەرگە ءبولۋ ءۇشىن ارنايى قۇرال-جابدىقتار جاسالىنادى. ول سولاردىڭ كومەگىمەن ميدى 34000 بولىككە بولە العان. 1927 جىلى ياعني 2 جىلدىق زەرتتەۋدەن كەيىن فوگت لەنيننىڭ ميى بويىنشا ارنايى مالىمدەمە جاسادى. ونىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس، قاراپايىم ادام مەن لەنيننىڭ ميىنىڭ اراسىندا شىنىمەن دە ايىرماشىلىق بار.  كەيىن لەنيننىڭ ميى باسقا تانىمال ادامداردىڭ ميلارىمەن سالىستىرىلدى. ناتيجەسىندە، لەنيننىڭ ميى بارلىعىنان «مىقتىراق» بولىپ شىقتى. ارينە، مۇنىڭ ءبارى پروفوناسيا (ادەيى ويلاستىرىلعان دۇنيە-رەد.) ەگەر دە شەتەلدىك عالىم باسقاشا قورىتىندى جاساسا، ونى حالىق جاۋى رەتىندە اتىپ تاستاۋلارى ابدەن مۇمكىن ەدى.

1928  جىلى لەننينىڭ ميىن زەرتتەۋ ءۇشىن قۇرىلعان لابوراتوريا مي ينستيتۋتىنا اينالادى. ول جەردە ءقازىر كوپتەگەن تانىمال ادامنىڭ ميىمەن قاتار، جاقىندارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، ولارعا جاسالعان پسيحولوگيالىق پورترەت تە ساقتاۋلى. پسيحولوگتار قويعان سۇراققا لەنيننىڭ ايەلى كرۋپسكايا دا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.

لەنينگە وق جاۋدىرعان كىم؟

«كريك» باسىلىمى لەنينگە وق اتقان ايەل فانني كاپلاننىڭ مالىمدەمەسىن بىرنەشە جىل بۇرىن جاريالاعان بولاتىن. بۇل قۇجات مۇراعاتتان 1934 جىلى تابىلعان دەسەدى.  ول جەردە بىلاي دەپ جازىلىپتى:

«...1891 جىلى دۇنيەگە كەلگەن مەن سوفيا كاپەل ەسىمنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ شىن ءاتى-جونىم فانني كاپلان ەكەنىن مالىمدەيمىن.  1918 جىلدىڭ تامىزىندا ەشكىمنىڭ كومەگىنە جۇگىنبەستەن جالعىز ءوزىم ۆلاديمير ۋليانوۆكە شابۋىل جاسادىم. مۇنىڭ ساياساتقا مۇلدە قاتىسى جوق. كەزىندە مەنىڭ انامدى زورلاپ كەتكەن، مەنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمە سەبەپشى بولعان «اكەم» ۆلاديمير ۋليانوۆ ەكەندىگىن راستايتىن دالەل تاپتىم. سول ءۇشىن دە ونى اتتىم».

راس پا، وتىرىك پە، ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.

كرۋپسكايانىڭ دەگەنى

كرۋپسكايانىڭ لەنين جايلى ايتقاندارىنىڭ بارلىعى ەسەپكە كىرگىزىلمەگەن. ۇلت كوسەمىنىڭ كەرەمەت وبرازىنا كولەڭكە تۇسىرەدى دەگەن ويمەن كەيبىر دۇنيەلەر سىزىلىپ تاستالعان.

قولمەن جازىلعان دۇنيە مەن ماشيناعا تەرىلگەن ءماتىندى سالىستىرا وتىرىپ، سىزىلىپ كەتكەن كەي دۇنيەلەردى قالپىنا كەلتىردىك،- دەيدى مونيكا سپيۆاك.

ءالسىز دە، مىقتى دا ەمەس

 «ءالسىز بولماسا دا، فيزيكالىق تۇرعىدا مىقتى دا بولمادى. فيزيكالىق جۇمىسقا جوق-تىن. تەك سەنبىلىك كەزىندە عانا تەر توگۋ دايىن ەدى. ءبىر ورىندا وتىرمايتىن. ۇيدە ءبىر بولمەدەن ەكىنشى بولمەگە ەرسىلى-قارسىلى، وي ۇستىندە جۇرەتىن. گيمناستيكامەن اينالىسپايتىن. قالانىڭ اتىن تاۋىپ وينايتىن. جاقسى جۇزەتىن، ۆەلوسيپەد تەپكەندى ۇناتاتىن. ساڭىراۋقۇلاق تەرۋدى قاتتى ۇناتاتىن...تەز شەشىنەتىن...».

قىزۋقاندى ەدى

«بىرەۋمەن داۋلاسقاننان كەيىن ۇيگە ۇندەمەي، ىشتەن تىنىپ، قاباعى ءتۇسىپ كەلەتىن. ءبىر نارسەنى ۋايىمداپ تۇرسا ءتۇرى بوزعىلت تارتاتىن». سىزىلىپ تاستالعانى: «1906 جىلى لەنينگرادتاعى ءپانيننىڭ ۇيىندە بوگدانوۆپەن (شىن ءاتى-جونى مالينوۆسكيي، فيلوسوف، لەنيننىڭ بولشيەۆيكتىك فراكسيامەن جۇمىس بويىنشا ارىپتەسى، كەيىن ونىڭ سىنىنىڭ نىسانى-رەد.) سوزگە كەلىسپەي، تاياق الىپ، بىر-بىرىنە قاندى كوزبەن قاراعانى ەسىمدە  (اسىرەسە لەنين)...»

يلليۋزيياعا ورىن جوق

«الىستان جاقسى كورەتىن. ول مەنىڭ اناممەن (ەنەسىمەن) الىسقا كورۋدەن جارىساتىن». سىزىلىپ تاستالعانى: «لەنيننىڭ ەمەس، انامنىڭ كوزى مەرگەن بولاتىن. ونىڭ ەكى كوزى ەكى ءتۇرلى ەدى عوي... گالليۋسيناسيا، يلليۋزيا، تانىماي قالۋ دەگەن نارسە بولعان ەمەس. كورگەن تۇستە جايلى اڭگىمەلەپ ايتپايتىن...»

گالستۋكتىڭ تۇسىنە ءمان بەرمەيتىن

 «تەز كيىنىپ، تەز شەشىنەتىن...ءوز كيىمىنە ءمان بەرمەيتىن. مەنىڭشە، گالستۋگىنىڭ ءتۇسى وعان ماڭىزدى بولعان ەمەس. جالپى، گالستۋكتى امال-جوقتان تاعاتىن». سىزىلىپ تاستالعانى: «دەگەنمەن ادەمى كيىنەتىندەردى ۇناتاتىن».

جىلقى ەتىن ۇناتاتىن

«تاماقتى تالعامايتىن. ءبىرشاما ۋاقىت بويى تەك جىلقى ەتىن جەگەنبىز. يننوكەنتي ەكەۋى ءدامدى دەپ ايتاتىن. جاس كەزىندە جانە تۇرمەدە جاتقاندا اسقازانى قاتتى اۋىرعان (گاستريت-رەد.). تەك ءۇيدىڭ تاماعىن جەۋگە كوشكەندە مەنەن «مىنانى ماعان جەۋگە بولادى ما؟» دەپ سۇراپ الاتىن. بۇلدىرگەندى اۋىزعا المايتىن (يديوسينكرازيا-رەد.). ءتىسىنىڭ قىزىل ەتى ءىسىپ كەتەتىن. بوتقا جەگەندى ۇناتاتىن».

ساۋساعىن شوشاتپايتىن

«ءسوز سويلەگەندە وڭ قولىن الدىعا جانە وڭعا سوزاتىن. ۇستەلدى ۇرىپ، ساۋساعىن شوشايتۋ دەگەندى بىلمەيتىن. تابيعاتىنان قىزۋقاندى بولاتىن. وتقا دا، سۋعا دا ءبىرىنشى بولىپ تۇسەتىن».

ارقاسى قوزىپ تۇراتىن

سىزىلىپ تاستالعانى: «اۋىرىپ قالعاندا دارىگەرلەر وعان كوپ نارسەگە تىيىم سالدى. جازعاندارىن وقىپ، ول مىنالارعا سالسا، بارىنە تىيىم سالايىن دەپ تۇر»،-دەپ كۇلەتىن. وسىنىڭ ءبارى بەكەر بولدى دەپ ويلايمىن... دارىگەرلەر وعان كىتاپ وقۋ  مەن جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالعاندا تۇندە ۇيىقتاي الماۋدى شىعاردى. بۇل كادىمگى ۇيقىسىزدىق ەمەس-تىن. سانسىز مازالى سۇراقتار قالىڭ ۇيقىعا كىرىپ كەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن. وتباسىلىق ومىردە تىنىش، ساياسي ومىردە ۇنەمى ارقاسى قوزىپ تۇراتىن جان ەدى».