(ءۇزىلىس سۇقباتى)

- ۇستاز قوڭىراۋعا ءتورت مينۋت قالىپتى. ءبىر ساۋال قويسام دەيمىن. يسلام ءدىنى جايىندا كوپتەگەن عالىمدار قۇندى پىكىر ايتسا دا كوپشىلىك ونى تۇسىنبەي باسقا سەكتالاردىڭ سوڭىنا ىلەسۋدە. سونىڭ سالدارىنان جەكەلەگەن توپتار (سەكتالار) ءبىر وتباسىنا نەمەسە ۇلت بولاشاعىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. قازاق ساناسىنا تالىم-تاربيەسى جوق وسىنداي جالعان ءدىننىڭ قونىس تەبۋى نەلىكتەن. وسىنىڭ ەمى بار ما؟...

- سوڭىنا دەيىن شىداي الساڭ ايتايىن. اراب تىلىنەن ەنگەن «ءدىن» ءسوزى سوزدىكتە ادەت-عۇرىپ، سىي-سياپات، باعىنۋ، ەسەپ بەرۋ، مويىنسۇنۋ، ۇستەمدىك، پاتشالىق، جارلىق، قابىل ەتىلگەن قۇلشىلىق، شاريعات» سەكىلدى كوپتەگەن ماعىنالاردى قامتيدى. باتىس عالىمدارى ءدىندى ءتورت نەگىزگە ءبولىپ بىلايشا انىقتاما بەرگەن: 1. سانالىق نەگىز. ادامنىڭ وزىنەن ۇستەم ۇلى ءبىر كۇش پەن قۇدىرەتتىڭ بارلىعىن اقىل تارازىسىمەن ولشەپ، سارالاپ قابىل ەتۋى. بۇنداي تاڭىرلىك ۇعىم ياكي جالپىلاي ايتقاندا قاسيەتتى ۇعىم بارلىق دىندەردە بار نەگىز. 2. سەزىمدىك نەگىز. سانالى تۇردە قابىل ەتىلگەن ۇلى ءبىر كۇش پەن قۇدرەتكە جان جۇرەگىمەن بەرىلگەن سەزىم. 3. قۇلشىلىق نەگىز. سانالى تۇردە قابىل ەتىلگەن، جۇرەكپەن بەرىلگەن ۇلى كۇشكە كەيبىر ىس-ارەكەتتەر جاساۋ مىندەتى. 4. قوعامدىق نەگىز. سانالىق، سەزىمدىك، قۇلشىلىق نەگىزدەردى بولىسكەن ادامداردىڭ قۇراعان قوعامدىق نەگىز. يسلام عۇلامالارى ءدىننىڭ انىقتاماسىن قۇران مەن يسلامنىڭ سەنىمدەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ بىلايشا بەرگەن: «ءدىن – اقىل يەلەرىن ءوز ەرىكتەرىمەن ىزگىلىك پەن تۋرالىققا جەتكىزەتىن ءيلاھي (قۇدايلىق) زاڭدار جيىنتىعى». جالپى دىندەر تاڭىرلىك دىندەر، تاڭىرلىك ەمەس دىندەر بولىپ ەكىگە بولىنەدى: 1. ءيلاھي تاڭىرلىك دىندەر. بۇعان ياھۋدي، حريستيان، يسلام دىندەرى جاتادى. 2. تاڭىرلىك ەمەس دىندەر. بۇعان اتالمىش ءۇش دىننەن وزگە بارلىق دىندەر جاتادى. بۇنداي جالعان دىندەر ادامداردىڭ ءوز سانالارى ارقىلى جاسالادى. سول سەبەپتى كەشەگى اتەيزمنىڭ ءوزى دە جالعان دىندەر قاتارىنا جاتادى. ويتكەنى، وندا ۇلى جاراتۋشىنى جوققا شىعارۋ ارقىلى جەكە باسقا ياكي ءوزىن بارىنەن ۇستەم ساناپ وزىنە تابىنۋشىلىق بار. ولاردىڭ دا حريستياندىق سەنىمدەگى ءتارىزدى كوسەمدەرىنىڭ سۋرەتتەرىن قاسيەتتى ساناۋلارى، ماۆزولەي سەكىلدى قاسيەتتى ورىندارى. وعان ءبىر بارعان قاجىلىققا بارعانداي قۇرمەتتى سانالۋلارى. كاپيتال ءتارىزدى قاسيەتتى كىتاپتارى ت.ب. الايدا بۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ وزىندىك سەنىمدەرى. ادام سەنىمىن سول سەنىمىنىڭ ناعىز يەسىنە ارناۋى قاجەت. نەگە دەسەڭىز ادام – عالامزاتتا بىردەن-بىر سانالى جان. ول سول ساناسى ارقىلى وزىنە سۇراق قويماق. الەمدە بىزدەن وزگە جاراتىلىستىڭ ءوز قىزمەتى مەن ماقساتى بار. ءبارىنىڭ ماقساتى – ادامعا قىزمەت ەتۋ. ءبىراق ادام بالاسىنىڭ ماقساتى نە بولماق؟ ءبىز بۇل دۇنيگە نەگە ءۇشىن، قانداي ماقساتپەن كەلدىك؟ جانە قايدان كەلدىك؟ ءھام اقىرىندا قايدا بارماقپىز؟ ولىمگە مە؟ ال ءولىم دەگەن نە؟ بۇل عۇمىرعا ءولۋ ءۇشىن كەلسەك نەگە كۇللى جاراتىلىس بىزگە قىزمەت ەتۋدە؟ عالامزات ادامزاتقا باعىنعانمەن نەگە ادام بالاسى باقىتسىز ءھام قاۋقارسىز ءالجۋاز؟ نەگە قاي ۋاقىتتا بولسىن ءوزىنىڭ السىزدىگىن سەزىنگەن كەزدە ۇلى ءبىر كۇشكە سيىنىپ، سوعان ارقا سۇيەگىسى كەلىپ تۇرادى؟ عالامزات ماعان باعىنا تۇرا، مەن نەگە تىم قۇرىسا كۇننىڭ جاسىنداي دا ءومىر سۇرمەۋىم كەرەك؟ نەگە ماعان عانا اقىل بەرىلگەن؟ وزگەدە نەگە جوق؟ نەگە؟ نەگە؟ مىنە ادام بالاسى كوكەيىن تەسكەن وسىنداي ساۋالدار قاناعاتتاندىرارلىق جاۋاپ بەرە الماق ەمەس. ادام شەشە الماعان جۇمباقتىڭ جاۋابىن دىننەن عانا تابادى. بۇنداي سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ءدىن يلاھي (قۇدايلىق) بولۋى كەرەك. ياعني، ءدىن – ءوزى مەن جالپى جاراتىلىستى جوقتان جاراتقان ۇلى جاراتۋشىدان كەلۋى ءلازىم. فارابيدىڭ سوزىمەن ايتقاندا (ءو. 950) «الەمدى جوقتان بار ەتكەن ءبىر ىقپال سەبەپ بار. بۇل سەبەپ، بارلىق الەمنەن جوعارى تۇرعان ءارى ەڭ العاشقىسى». ەندەشە، ادامنىڭ نەندەي ماقساتپەن شاقىرىلعانىن، دىتتەگەن مۇراتى مەن ماڭگىلىك باقىتىن بىلەتىن دە سول. ولاي بولسا، ۇلى جاراتۋشى ءسۇيىپ جاراتقان قوناعىن جاۋاپسىز تاستاۋى استە مۇمكىن ەمەس. ول سول حابارىن ەلشىسى ارقىلى بىلدىرمەك. مىنە، سول ەلشىسى اكەلگەن حاباردى ءبىز «تاڭىرلىك ءدىن» دەيمىز. الايدا، وسى تاڭىرلىك دىندەر قاتارىنا جاتاتىن جەر بەتىندە ءۇش ءدىن بار. ول جوعارىدا ايتىلعانداي ياھۋدەي، حريستيان، يسلام دىندەرى. وسى ءدىننىڭ ءۇشىنشىسى يسلام – اقىرعى قۇدايلىق ءدىن. ونىڭ قۇران كىتابى – تاريحتاعى وزىنە دەيىنگى ادامداردىڭ قولىمەن بۇرمالانعان وزگە يلاھي كىتاپتارعا ۇقساماعان جالعىز ۋاحيلىق كىتاپ. وسى جاعىنان قۇران وزگە كىتاپ پەن دىندەردى باعالاۋدا جالعىز قۇقىلى كىتاپ. سەبەپ – ءتاۋرات پەن ءىنجىل عاسىرلار بويى ادامداردىڭ بۇرمالاۋىنا ۇشىراپ، قۇراننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ءارپى دە وزگەرتىلمەي ساقتالۋىندا. مىنە، قازاق حالقىنىڭ اتاسى تۇركىلەر وسى كىتاپتى يسلام ورتا ازياعا كىرگەن كەزدەن-اق جىلى قابىلداپ، قادام باسقان. ودان ءال-فارابي، يبن سينا، ال-حورەزمي ت.ب دانالار ءىلىم الىپ، عىلىمنىڭ وركەندەۋىنە جول اشقانى بەلگىلى. بەرگى زامانداعى گەتە، پۋشكين، تولستوي ت.ب ادامداردىڭ قۇراندى ءپىر تۇتۋلارى تەگىن ەمەس. نەگىزى بۇگىنگە دەيىن يسلامدى زەرتتەگەن ءوز دىنىنە بەرىك كوكىرەك كوزى اشىق جاندار اراسىندا مۇسىلمان بولماعاندار وتە از كەزدەسكەن. ال ءوز ءدىنىن جاقسى تانىپ تۇرىپ، وزگە ءدىندى زەرتتەگەن كوكىرەك كوزى اشىق مۇسىلمانداردىڭ اراسىندا وزگە دىنگە وتكەن ەشكىم بولماعان. مىنە، ءبىزدىڭ قازاق حالقىمىز دا عاسىرلار بويى وسى ءدىندى بەرىك ۇستانىپ كەلگەن. نەگىزى ءسىز ءبىر ۇلتتىڭ قانىنا ءسىڭىپ، تابيعاتىنا اينالعان ءدىنىن بىلگىڭىز كەلسە، ءسىز سول ۇلتتىڭ مادەنيەتىنە، سالت-داستۇرىنە، ادەبيەتى مەن جىر-داستاندارىنا، مىنەز-قۇلقى مەن قۇندىلىقتارىنا، ماقال-ماتەلدەرىنە، ءتىپتى ادام اتتارىنا ءمان بەرىپ، زەرتتەسەڭىز جەتىپ اسادى. مىنە قازاق حالقىنىڭ وسى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ توقسان پايىزىندا يسلام بوياۋى بار. قىسقاسى، قازاقتىڭ جالپى قۇندىلىقتارىنىڭ قاينارى – يسلام ءدىنى. ال قانداي دا ءبىر ۇلت ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قاينار كوزىنەن ايىرىلىپ قالسا، بارىنەن دە ماقرۇم قالماق. جەتپىس جىل بويى قازاق حالقى دىنىنەن كوز جازىپ قالعاندىقتان مادينەتى مەن قۇندىلىقتارىنان دا ايىرىلىپ قالا جازدادى. ويتكەنى، قازاق مادەنيەتى دەنە بولسا، يسلام ءدىنى سونىڭ رۋحى. رۋحسىز ءھام باسى جوق دەنە قايدا بارسىن؟! جالپى ادامنىڭ ساقتالار بەس نارسەسى بار. مالى مەن جانى، ۇرپاعى مەن اقىلى جانە ءدىنى. شاريعات وسى بەس نەگىزدى ساقتاۋ ءۇشىن قويىلادى. ەگەر ادام دىنىنەن ايىرىلسا قالعان تورتەۋىنەن دە ايىرىلماق. سوۆەت ۇكىمەتى ىدىراپ، ەركىندىك العالى بەرى قازاق حالقى ءوز دىنىنە بەت بۇرا باستادى. ول اتەيستىك توسقاۋىلدان قۇتىلىپ، ەندى عانا عاسىرلار بويى اققان ءوز ارناسىمەن قايتا اعا باستادى. ءبىراق قازاق قوعامى تۇگەلدەي سول دۇرىس يسلامعا شىنىمەن بەت الدى ما؟ البەتتە جوق. وسى كەزەڭدە قازاق حالقى ءوز بىرلىگىن جوعالتا باستاعانداي. ويتكەنى، حالىقتى بىرىكتىرەتىن ساناداعى يدەيا بىرلىگى ياكي جۇرەكتەگى سەنىم بىرلىگى. ال قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ بارلىعى تۇگەل دەرلىك ءبىر سەنىم مەن يدەيادا ما؟ ماسەلە وسىندا. اتەيستتىك سەنىم تارقاعاننان كەيىن ونىڭ ورنىن ءار ءتۇرلى دىندەر مەن سەكتالار باستى. شەت ەلدەردەن ءار ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى كەلىپ، حالىقتى ءوز دىندەرىنە باۋلي باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدە ءار ءتۇرلى اعىمدار پايدا بولدى. „كەلىننىڭ بەتىن كىم اششسا سول ىستىق كورىنەدى” دەگەن. قانداي ءدىن وكىلى كەلىپ دىننەن حابارسىز قازاققا ءوز سەنىمىن ايتسا، الگى قازاق وعان مۇلتىكسىز سەندى. ونىڭ رۋحاني اشتىعى كوپ ويلاۋعا بوي بەرمەدى. اقيقاتتى بىلمەگەن سوڭ جالعان ياكي جالعان ارالاس اقيقاتتى „تولىق اقيقات” دەپ ۇقتى. سول سەبەپتى مىڭداعان قازاقتار يەگوۆا، حريستيان، كريشنا، بۋدديزم، ت.ب دىندەرگە ءوتىپ كەتتى. قانداي دا ءبىر ميسسيونەر ءبىر ەلگە كەلگەندە مىندەتتى تۇردە ءوز سەنىمىن سول ەلدىڭ قۇندىلىقتارىمەن سايكەستەندىرىپ تۇسىندىرەدى. مىنە، وسى ۇستانىم بويىنشا „اباي كريشنايد، اباي بۋدديست، اباي ناعىز احمەدي” ت.ب دەپ كورسەتىلۋگە تىرىستى. الايدا قازاق حالقىنىڭ اتا-باباسىنان ۇستانعان ءدىنى يسلام ەدى. ءبىراق حالىق سول ءدىننىڭ ءوزىن دۇرىس تۇسىنە المادى. ەل ىشىندە شييتتىك، احمەديلىك، حيزبۋت-تاحرير، تاكپىرلىك، راديكالدىق، فاناتيكتىك اعىمدار بەلەڭ الدى. بۇلار دا قاراپ قالماي اباي ءتارىزدى دارا تۇلعالاردى ءوزىنىڭ اعىمىنىڭ مۇشەسى ەتىپ سايلاپ الىپ، وزگە اعىمداردى جوققا شىعارا باستادى. وسىدان بارىپ ەل ءىشى جىك-جىككە ءبولىنىپ، بۇلىكتىڭ باسى قىلتيا باستادى. بۇل سەكتالار „يسلام جەتپىس ۇشكە بولىنەدى، سونىڭ بىرەۋى عانا دۇرىس جولدا” دەگەن حاديستەگى دۇرىس باعىتتى وزدەرىنە جاتقىزىپ ال وزگەلەردى بۇرىس باعىتقا جاتقىزدى. كىشكەنە عانا ايىرماشىلىعى ءۇشىن ءبىر-بىرىن اتا-جاۋداي كورىپ، جاۋلاستى دا ەل ىشىندەگى دىنسىزدىك ياكي وزگە دىندەردىڭ ىس-ارەكەتتەرى جانە سولارعا قاراي اققان ون مىڭعا جۋىق ءتىپتى ودان دا كوپ قازاقتاردىڭ تاعدىرى ولاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى سانالمادى. الايدا قۇراندا اللاھ تاعالا كىتاپ يەلەرىنىڭ ءوزىن ياعني ياھۋدەي مەن حريستيانداردى بىرلىككە، تاتۋلىققا جانە ءۇن قاتىسۋعا شاقىرادى: “ەي كىتاپ يەلەرى! ءبىزدىڭ ارامىزبەن سەندەردىڭ ارالارىڭا بىردەي ءبىر سوزگە كەلىڭدەر؛ جالعىز اللاھقا قۇلشىلىق ەتەيىك، وعان ەش نارسەنى ورتاق قوسپايىق. سونداي-اق اللاھتان وزگە بىر-بىرىمىزگە ءتاڭىر تۇتپايىق” دەپ ايت» (ءالي يمران، 3/64). باسقا اياتتا. “كىتاپ يەلەرىمەن ەڭ كوركەم تۇردە، سىپايىلىق پەن ادەپتىلىك ساقتاپ پىكىر تالاسىڭدار”دەيدى (انكابۋت، 29/46). قۇراندا وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن وسىلاي ءۇن قاتىسۋعا شاقىرسا، بۇلار نەگە قۇراننىڭ رۋحىنان الشاقتاپ، بىر-بىرىمەن جاۋلاسپاق. بۇعان كۋا بولعان قازاق قوعامى قاي ءدىننىڭ ياكي قاي اعىمنىڭ ەتەگىنەن ۇستارىن بىلمەي دال بولدى. اتالمىش سەكتا وكىلدەرى ياكي قازاقتىڭ كەيبىر بەلسەندى مەن سوزگە شەشەندەرى گازەت بەتتەرى مەن تەلەارنادا وسى ماسەلەنى قوزعاي كەلىپ، كىنانى تۇگەلدەي قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا ياكي مەشىت يمامدارىنىڭ موينىنا ءىلىپ، وسىنى باتىل اقيقات ساناپ، اقيقاتتى قايمىقپاي ايتقانى ءۇشىن ءوزىن ەل پروبلەمالارىن شەشۋدە ۇلكەن رول اتقارعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى ساناعاندار دا بولدى. الايدا، وزگە دىنگە وتكەن قازاقتاردىڭ بەتىن قايتارىپ، يمان كەلتىرۋلەرىنە سەبەپكەر بولۋ، اعىمداردىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ تەك قانا ءدىني باسقارمانىڭ ءىسى ەمەس قوي. قۇراندا يسلام مەن اقيقاتتى تەك قانا يمامدار ۋاعىزداسىن دەگەن قاعيدا جوق. حاق تاعالا مان اقيقاتتى تانۋ مان تانىتۋ ءھام ادامدارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، بەيبىت عۇمىر كەشۋگە ات سالىسۋ ءاربىر مۇسىلماننىڭ پارىزى. مىنبەرگە شىعىپ الىپ، مەشىت يمامدارى مەن ءدىني باسقارمانى كىنالاۋ وڭاي. ال ادامنىڭ ءوزىن كىنالاۋى وتە قيىن. يسلام ناسيحاتى بويىنشا نەگىزىندە ءار ءبىر مۇسىلمان قوعامداعى قايشىلىقتاردىڭ باستى سەبەبىن وزىنەن ىزدەۋى قاجەت. مىسالى، ۇيدەگى بالاڭىز ءبىر كۇنى كريشنايد ياكي يەگوۆا نە بولماسا حيزبۋت-تاحرير مۇشەسى بولىپ شىقسا وعان كىم كىنالى؟ وزگە دىنگە وتكەن قازاقتاردىڭ دا مۇسىلمان بولماۋىندا بىرنەشە سەبەپتەر بار. ول، اۋەلى ونى اقيقات دەپ ۇعىپ، ءوز ءدىنىن وزگە دىندەرمەن سالىستىرىپ قاراماۋى، رۋحىنا سول دىننەن جىلىلىق سەزىنۋى، سىرتتاي قاراعان ولارعا مۇسىلمانداردىڭ بارلىعى سەكتالارعا ءبولىنىپ، ءبىر-بىرىن الالاپ كورىنۋى جانە سوڭعىسى جالپى يسلام ءدىنىنىڭ قازىرگى زاماندا ەكسترەميزم، تەررور ءدىنى سانالىپ، وعان قارا كۇيە جاعىلىپ، قارالانۋى.

وعان دالەل رەتىندە اۋەلى كەشەگى ادەي قولدان جاسالعان ۋساما بەن لادەن ءتارىزدى نە بولماسا بۇگىنگى سونىڭ ورنىنا شىعارعان ءال-باعدادي سەكىلدى تەررويستتەردىڭ جاساعان ەكسترەميستىك ارەكەتتەرىن قۇران اياتتارىمەن بايلانىستىرۋى. ياعني، يسلامدىعى „يماندىلىق تانىتۋ” ماعىناسىنداعى جيھاد ۇعىمىن „تەررور” ۇعىمىنا اينالدىرىپ كورسەتۋى. جانە وعان قوسىمشا ەكىنشى البەتتە يسلامنىڭ اقيقاتىن جانە ونىڭ اللاھ تاعالادان جەر بەتىنە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن تۇسىرىلگەن ءدىن ەكەندىگىن تانىتا الماعان ناعىز قۇران رۋحىنا ساي مۇسىلمان قوعامىنىڭ بولماۋى. قايتا ءۇشىنشى يراك، اۋعانستان ءتارىزدى ەلدەردە سۋنيت پەن شييتتەردىڭ بىر-بىرىمەن قىرىق پىشاق بولۋلارى ياكي

ءتورتىنشى كەيبىر اراب ەلدەرىنىڭ „ءماھدي جاقىندا كەلىپ، ءبىزدى قۇتقارادى” دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋلارى ت.ب جالپى ءۇش عاسىر بويى مۇسىلمانداردىڭ „پايعامبارىمىزدىڭ: „ءبىر زامان كەلەدى. ول زاماندا مۇسىلماندار باسقا سايدا، قۇران باسقا سايدا جۇرەدى” دەگەنىندەي قۇراننان الشاق عۇمىر كەشۋلەرىن ايتۋعا بولادى. ءبىراق تا يسلامنىڭ: „“سوندىقتان يسرايل ۇرپاقتارىنا: كىمدە-كىم كىسى ولتىرمەگەن ياكي جەر بەتىندە سودىرلىق جاساماعان بىرەۋدى ولتىرسە، ول بارلىق ادامدى ولتىرگەنمەن جانە كىمدە-كىم ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارسا (تىرىلتسە)، بارلىق ادامزاتتىڭ ءومىرىن قۇتقارعانمەن بىردەي دەپ جازدىق” دەگەن ۇستانىمدى ءدىن ەكەندىگىن كەيبىر ەلباسى ءتارىزدى كىسىلەردىڭ: “يسلام – بۇل ادامزات تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بەيبىتسۇيگىشتىك، تەڭدىك، ادىلدىك پەن توزىمدىلىك پرينسيپتەرىن ۇستاناتىن اجىراعىسىز بولىگى”،(ەگەمەن قازاقستان 14.02.2003) دەپ جەتكىزۋگە تىرىسقانمەن اتالمىش سەبەپتەرگە بايلانىستى ونداي مۇسىلمانداردىڭ ءۇنى ازىرگە باسەڭ بولىپ تۇر.

بۇعان بەسىنشى قازاق حالقىنىڭ زيالى قاۋىمىن دا قوسىمشا ايتساق قاتەلىك بولماس دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى تاڭدا حالىق رۋحاني سۇرانىسىن ولار قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. زيالى باياعىشا يدەياسىن ايتادى. حالىققا ءدىن قاجەت. ال ودان ولار بەيحابار. مىسالى، بۇگىندە قازاق حالقىندا كوركەم ادەبيەتتىڭ دەڭگەيى وتە تومەن. ويتكەنى، جەتپىس جىل بويى جازۋشىلار كوبىنەسە ءدىنسىز باعىتتا جازىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن جىرلاپ كەلدى. ال قازىرگى تاڭدا سول باعىتتا جازىلعان كىتاپتى حالىق قىزىعىپ وقي المايدى. حالىققا جاڭا قۇندىلىقتاردى ۇستانعان روماندار مەن ولەڭدەر قاجەت. ول البەتتە ءدىني تۇرعىدان بولۋى ءتيىس. ال كەيبىر زيالىلار ءدىني باعىتتاعى كىتاپ جازۋدى ۇيات سانايدى. ءدىندى ولار ءالى دە „ەسكى ادەت” دەپ قاراپ ءجۇر. الايدا الەمدەگى ەڭ مىقتى دەگەن جازۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى روماندارىن دىنمەن قاتىستىرىپ جازعان جوق پا؟ مىسالى، تولستويدىڭ „اننا كارەنيناسى”، دوستويەۆسكييدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتارى» ت.ب. قىسقاسى زيالى قوعامنىڭ دا دىنگە كوڭىل بولمەۋلەرى توسقاۋىل سەبەپتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامى ياعني قازاق ەلىندە ەكى ءقاۋىپ تۋۋى ىقتيمال. 1. ەل ىشىندە قازاقتىڭ اتا-باباسىنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قاينارى – مۇسىلماندىق دىنگە جات ءار ءتۇرلى وزگە دىندەردىڭ بەلەڭ الۋى جانە اتام قازاقتىڭ ۇستانعان مۇسىلماندىعىنىڭ سۋننيتتىك كوزقاراسىنا جات بۇرىس اعىمداردىڭ قاۋىرت ءوسۋى ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءوز ارا قايشىلىققا ءتۇسۋىن كەيبىر سىرت مەملەكەتتەردىڭ ءوز ساياساتىنا اينالدىرۋى. „ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر”. 2. اتالمىش سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى جۇزگە ءبولىنۋ پروبلەماسى بىلاي قالىپ، ءوز-ارا ءتىپتى ءبىر وتباسىنىڭ ءوزى جەكە-جەكە سەكتا مەن ءدىن وكىلدەرىنە ءبولىنىپ، ەل ءىشىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ، ىدىراۋى. سوندىقتان ۇكىمەت باسىنداعىلار بۇل ماسەلەنى دەرەۋ قولعا العانى ابزال. قازاقستان مەملەكەتى „زايىرلى مەملەكەت”. دەسەك تە، ۇكىمەت بۇنى „ءدىن پروبلەماسى” رەتىندە بولماسا دا، „ەلدىڭ وزىندىك پروبلەماسى” دەپ قاراۋىنا بولادى. جانە بۇعان ات ۇستىلىك ەتپەي، تىم بولماسا „ەكونوميكالىق ماسەلە” دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. سوڭعى ايتار ءسوز، اتەيستتىك قاپاستان قۇتىلىپ، ءدىن، سەنىم ىزدەگەن ءبىر ەلدە ءار ءتۇرلى دىندەر مەن سەكتالاردىڭ كوبەيۋى تابيعي نارسە. ءارى يسلام دىنىندەگى ءار ءتۇرلى بۇرىس اعىمداردىڭ دا بولۋى تابيعي نارسە. بۇل ادامنىڭ قاتەلەسۋىنەن ياكي وزگە ءدىن وكىلدەرىنىڭ دىنگە ىرىتكى سالۋ ماقساتىمەن تۋماق. بۇل – يسلامنىڭ ءدىنىنىڭ دۇرىستىعىنا نۇقسان كەلتىرمەيدى. جالپى عاسىرلار بويى پايعامبارىمىز بەن ساحابالاردان ميراس بولىپ كەلە جاتقان مۇسىلمانداردا كوزقاراس بار. بۇل – سۋننيتتىك كوزقاراس. بۇعان جەر بەتىندەگى مۇسىلمانداردىڭ توقسان پايىزى ياكي توقسان بەس پايىزى جاتادى. قالعان بەس پايىزى عانا بۇرىس اعىمدارعا جاتادى. بۇلار ارام شوپتەي ءار عاسىردا بوي كورسەتەدى دە، ءبىرى ۇزاق، ەندى ءبىرى قىسقا عۇمىر كەشەدى. قيامەتكە دەيىن دە بولا بەرمەك. ەڭ باستىسى بيلىك پەن حالىقتىڭ جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمى بەرىك، ناقتى ءىس-قيمىلى بولۋى قاجەت. سولاي شاكىرتىم. مۇمكىن ساعان قيىن بولار ءتۇسىنۋ. ءبىراق ءبىر زامان كەلەر تۇسىنەرسىڭ. قوي، قوڭىراۋ سوعىلدى دارىسكە كىرەلىك. - مۇمكىن ۇستاز.