ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلى وقيعالار قازاق توپىراعىنا تىڭنان تۇرەن سالدى. سايىن دالاعا كەلگەن سەرپىلىستىڭ سەبەبى مەن سالدارى عاسىر باسىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلتتىق بوستاندىققا ۇمتىلعان ۇلت-ازاتتىق ينتەلليگەنسيا وكىلدەرىنىڭ العاشقى نىق قادامى «قارقارالى، سەمەي، پاۆلودار ۋەزدەرىنىڭ قازاقتارىنان پاتشا اعزامنىڭ اتىنا جىبەرىلگەن تىلەككە قوسا، ءسىزدىڭ قاراپ شەشۋىڭىزگە مىنانداي ناقتى ماسەلەلەر قويامىز»،- دەپ باستالاتىن قۇندى قۇجات تاريحقا «قارقارالى پەتيسياسى» دەگەن اتاۋمەن ەنگەن ەدى. ءا.بوكەيحانوۆ، م.دۋلاتوۆ، ج.اقبايەۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ باستاعان بەلگىلى ساياسي قايراتكەرلەر مەن قوسا 12767 قازاق ازاماتى قول قويعان قۇزىرحات رەسەي ۇكىمەتىنە مىناداي تالاپتار قويدى: «ىشكى ىستەر مينيستىرلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى، مىسالى، مەشىت جانە ونىڭ جانىنان مەدرەسە اشۋعا رۇقسات بەرۋ، باسپا ىسىمەن اركىمنىڭ اينالىسۋى قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ، ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ، سالىقتار ەرىكتى تۇردە تولەنەتىن بولسىن، قازبا-بايلىقتار، اشىلعان كەن ورىنداردى، زاۆودتار مەن كەنىشتەر – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بايلىعى بولىپ سانالسىن، ورماندار، وزەندەر مەن كولدەر، ولاردىڭ بايلىعى دا قازاقتىڭ ۇلتتىق بايلىعى بولىپ بەكىتىلسىن، سوڭعى 20 جىلدا قازاقتاردان تارتىپ الىنعان جەرلەر وزدەرىنە قايتارىلسىن، كوشپەلى قازاقتار مەن ورىس شارۋالارىنىڭ، قازاق-ورىستاردىڭ قۇقىعىن تەڭگەرۋ»/1، 200ب./ سياقتى ءتۇيىندى ماسەلەلەر ەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قابىلدانعان تاريحي ماڭىزدى قۇجات وكىمەت ورىندارىن ەرەكشە ابىرجىتىپ، اۋرە-سارساڭعا سالعانىنا تاريح كۋا. ويتكەنى، وعان قول قويعاندار تۇگەلگە جۋىق ەل بيلەۋشى قازاقتار ەدى. ونداعان جىلدار بويى ايتقانىنا كونىپ، ايداعانىنا جۇرگەن ءوز ويلارىندا مومىن، قاراڭعى، «بۇراتانا» سانالعان حالىقتىڭ بۇلايشا ويانۋىنان ۇكىمەت قاتتى سەسكەنگەن بولاتىن. اتالعان قۇجات ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن ەرەكشە اڭساعان حالىقتىڭ ارمانعا جەتۋ جولىندا جاساعان العىشارتى بولدى. ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ «جاساسىن الاش، جاساسىن» دەپ سۇيىنشىلەپ، ءوز سوزىمەن كەلتىرسەك، «دەكابردىڭ 12ء-سى كۇنى ءتۇس اۋا ساعات 3-تە دۇنيەگە الاش اۆتونومياسى كەلىپ، ازان شاقىرىلىپ ات قويىلدى. التى الاشتىڭ بالاسىنىڭ باسىنا اق وردا تىگىلىپ، الاش تۋى كوتەرىلدى. بۇل بەك تاريحي كۇن. بۇل كۇندى كورىپ ولگەن الاش بالاسى مۇراتسىز، ارمانسىز» /2،74ب./،-دەپ قارسى الىنعان الاش اۆتونومياسى شەشۋگە ءتيىس 10 ماسەلەنىڭ نەگىزگى قاينار باستاۋى وسى جولداما-حاتتان الىنعان بولاتىن. ءبىزدىڭ توقتالماق بولىپ وتىرعان تاقىرىبىمىز «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنداعى سوڭعى پۋنكتى ارنالعان «جەر ماسەلەسى». باعدارلاما جەرگە قاتىستى مىناداي ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەيدى: «ۋچرەديتەلنوە سوبرانيە نەگىزى زاكون جاساعاندا جەر سىباعاسى الدىمەن جەرگىلىكتى جۇرتقا بەرىلسىن دەۋى؛ قازاق جەر سىباعاسىن وتىرعان جەرلەردەن الىپ ورنالاسقانشا، قازاق جەرىنە اۋعان مۇجىق كەلمەۋى؛ بۇرىن الىنعان جەرلەردىڭ مۇجىق وتىرماعان جەرلەرىن قازاققا قايتۋى؛ قازاققا تيەتىن جەر سىباعاسىن جەرگىلىكتى كوميتەتتەر كەسۋى؛ سىباعا ولشەۋ – نورما جەردىڭ توپىراعى مەن شارۋاشىلىق تۇرىنە قاراي جاسالۋ؛ سىباعادان ارتىلعان جەر زەمستۆو قولىندا بولۋ؛ ارتىق تۇرعان جەردەن ەل وسكەندە اۋىق-اۋىق سىباعا كەسىلىپ بەرىلۋ؛ تۇركىستاندا جەر مەن بىرگە سۋ سىباعاسى دا كەسىلۋ؛ جەردى قازاق ءۇي باسىنا يەلەنبەي اۋىل-ايماق،تۋىسقان تابىنا مەنشىكتەپ الۋ؛ ءوزارا ادىلدىك جولىمەن پايدالانۋ؛ جەر زاكونىندە جەر ساتۋ دەگەن بولماۋ، ءھار كىم ءوزى پايدالانۋ. پايداسىنان ارتىق جەر ساتىلماي، زەمستۆوعا الىنۋ.جەردىڭ كەنى، استىعى، بايلىعى قازىنانىكى بولىپ، بيلىگى زەمستۆو قولىندا بولۋ. اسا زور اعاش، زور وزەندەر مەملەكەتتىكى بولىپ، از اعاش ءھام كول بايلىقتارى زەمستۆو مۇلكىنە سانالۋ» كەرەكتىگى انىق-ايقىن كورسەتىلگەن /3، 222ب./.
قاي ۇلتتىڭ بولماسىن ەگەمەندىگىن تاڭبالاپ تۇراتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بولاتىنى ءسوزسىز. سول قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندەگى ەنشىلەسى ورتاق بولمايتىن بايلىقتىڭ زورى-جەر. «ەلدىكتىڭ كەپىلى – جەر. ول – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جانە سول ۇلتتىڭ باسقۇجاتى. ارى.نامىسى.بارى.بايلىعى. بولىنبەيتىن ەنشىسى. سول ءۇشىن باسىن ولىمگە تىگەدى» /4، 315ب./. ال، «ۇلتتىڭ جوعىن ۇيىقتاپ ءجۇرىپ ەمەس، وياۋ ءجۇرىپ ىزدەۋ كەرەك» دەگەننەن تايماعان ءا.بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇل جولدا ەتكەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. «ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس، ايتپەگەندە، بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. كەيىنگى ۇرپاق نە العىس، نە قارعىس بەرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار»/5، 17ب./،-دەپ ءوز يىقتارىنا ارتىلعان مىندەتتەردى تەرەڭ تۇسىنگەن الاش قايراتكەرلەرى ءوز كەزەگىندە ىسىمەن، سوزىمەن جەر ماسەلەسىنە بەلسەنە ات سالىستى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ قونىستاندىرۋ ساياساتى قازاق دالاسىن زەرتتەۋدەن باستالعانى بەلگىلى. ءاليحان وسى ماقساتتا ۇيىمداستىرىلعان ف.ششەربينا ەكسپەديسياسىنا قاتىسقاننان كەيىن، وزىنە دە، قوعامعا دا پايدالى وي-تۇجىرىمدار جاساي كەلە، رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتىن بۇرىن ءوزى بايقاي بەرمەگەن جاڭا قىرىنان كوردى. بۇلتارتپاس ايعاقتار ارقىلى قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ قارقىنىن ارتتىرۋدىڭ ەشبىر عىلىمي نەگىزى جوق ەكەندىگىنە جانە ونىڭ ەكولوگيالىق سالدارى كوپ ۋاقىت وتپەي-اق سەزىلەتىندىگىنە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ۇنەمى نازارىن اۋدارىپ وتىردى. «جالعىز ءجۇرىپ ءوز باسىن قورعاسا، كىسى بالەدەن قۇتىلادى. كوپپەن ءجۇرىپ ءوز باسىن قورعايمىن دەسە، كوپتى قۇدىققا تىعادى. كوپ ماقساتى ءيىن تىرەسىپ، تىزە قوسىپ، ءبىر جۇرسە تابىلادى. جەر داۋى ءتامام 5 ميلليون قازاقتىڭ داۋى»،-دەپ ەل باسىنا تونگەن قارا بۇلتتى جۇرت بولىپ جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ سەيىلتۋگە ۇندەدى.
الاشتانۋشى عالىم، د.قامزابەك ۇلى «رۋحانيات» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە، الاشتىڭ قارىمدى قايراتكەرى مىرزاعازى ەسپولوۆتىڭ وكىنىشكە قاراي، ءالى تولىعىمەن عىلىمي اينالىمعا ەنبەي كەلە جاتقان «...جەر ماسەلەسى» كىتابىن تالداي كەلە، ەڭبەكتە كورسەتىلگەن جەر جونىندەگى تومەندەگى سۇمدىق بيلەپ-توستەۋشىلىكتىڭ ايقىن تابى اڭعارىلىپ تۇرعان مىنا ەسەپ-كورسەتكىشتى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنادى:
جەتىسۋ وبلىسى
1 كازاك-ورىستارعا 667.000 دەسەتينە جەر الىندى؛
2 ولاردىڭ قالالارىنا – 3700؛
3 ەسكىلىكتى كەلىمسەكتەرگە – 232.000؛
4 جاڭا كەلىمسەكتەرگە – 1.277.000؛
5 قازىناعا – 1.750.000 دەسەتينە جەر الىندى.
سىرداريا وبلىسى
1 ەسكىلىكتى جانە جاڭا كەلىمسەكتەرگە - 607.000 دەسەتينە جەر الىندى، قالاسىنىڭ سانى – 260.
فەرعانا وبلىسى
1 كەلىمسەكتەرگە 75.000 دەسەتينە جەر الىندى، قالاسىنىڭ سانى – 50.
سامارقانت وبلىسى
1 كەلىمسەككە 3.500 دەسەتينە جەر الىندى، قالالارى – 3.
تۇرىكپەن وبلىسى
1 الىنعان جەر – 7000 دەسەتينە، قالالارى – 28.
كەلىمسەكتەردىڭ بارلىق جەرى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ جەرىنەن 15 ەسە ارتىق.
بۇل سانعا قاراپ، 20 – جىلدارعا جەر ماسەلەسى قانداي مۇرا بولىپ جەتكەنىن كەز كەلگەن ادام اڭعارادى./6، 127ب./ كەلتىرىلگەن دالەلدى دايەكتەردى باعامداساق، قازاق حالقىنىڭ اتامەكەن قونىسىنان ايرىلۋ ءقاۋپى وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ۇلىنىڭ ۇلىلىعى – سونى سەزىنە ءبىلىپ، ءپاني جالعاننىڭ از كۇندىك الدامشى قىزىعىنا الدانىپ قالماي، ەرتەڭنىڭ كەرەگىنە حارەكەت جاساۋ بولسا، الاش زيالىلارى بۇل ىستە ايانىپ قالماعانىنا بۇل كۇندە كوزىمىز جەتىپ، كوڭىلىمىز سەنىپ وتىر.
سان سالادا قالام تەربەپ، ءارى ساياساتكەر، ءارى ەكونوميست، ءارى زاڭگەر، ءارى لينگۆيست، ءارى پەداگوگ، ءارى قالامگەر اتانعان قايراتكەرلەردىڭ ءسوز ونەرىنە كەلگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەي، ءارى ءدوپ، نىق ،ايقىن، ايرىقشا ايشىقتى بەينەلەگەن سوزدەرىنەن سان-سالالى قابىلەت – قارىمى مەن كورەگەندىگىن، تالانتىن ەرەكشە اتاۋ قاجەت. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە، كوركەم شىعارمالارىندا، ماقالالارىندا ايتىلعان ەل، جەر، وقۋ، ەگەمەندىك، ۇل-قىز تاربيەسى، زامان كورىنىسى مەن بوستاندىق حاقىندا ايتقان اسىل سوزدەرى بۇگىندە حالىق جادىندا جاتتالىپ، قاناتتى ءسوز بولىپ ايتىلىپ كەلەدى. ەرتەدەگى جازۋ-سىزۋ داعدىسى قالىپتاسپاعان تۇستىڭ وزىندە، تالايدى تاڭداي قاقتىرا تامسانتقان قازاق حالقىنىڭ سوزگە ۇستا، تىلگە شەبەر بي-شەشەندەرىنىڭ اتالى ءسوزىنىڭ ءداستۇرلى جالعاسى قاناتتى سوزدەر. قاناتتى سوزدەر جاي عانا ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. ول وزىندىك ماقساتى بار ۇلكەن ويدان، ۇشقىر قيالدان، اسقان دانالىقتان، باستان كەشكەن سانقيلى باي تاجريبەدەن قايناپ، ابدەن شىڭدالىپ شىعادى.
بۇل سوزدەردىڭ قالاي شىعۋىمەن بىرگە ونىڭ قايدان كەلىپ، قالاي تارالۋىنا دا توقتالا كەتەيىك. ەڭ الدىمەن قاناتتى سوزدەردىڭ قاينار كوزى-حالىق دانالىعىندا. سوندىقتان دا ول فولكلور تۇرىندە بىردەن بىرگە اۋىزەكى تارايدى. ونان سوڭعى افوريزم، ناقىلداردىڭ قاينار كوزى-جازبا ادەبيەتتە. اقىن-جازۋشىلاردىڭ، ادەبيەتشىلەردىڭ شىعارمالارىندا، عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە، مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ايتقان سوزىندە كەزدەسەدى. مۇنداي قاناتتى سوزدەر ءتۇرلى كىتاپ، گازەتتەر، جۋرنالدار، راديو، تەليەۆيزور حابارلارى ارقىلى قالىڭ بۇقاراعا تاراپ جاتادى» /7، 5-6ب./
زامان ىڭعايىنا قاراي الاش قايراتكەرلەرى ەل-جۇرتتى ءبىلىم-عىلىمعا شاقىرىپ، ەل بولىپ جاپپاي ساۋاتتى حالىق اتانۋعا، سونداي-اق، وزدەرى ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ كۇرمەۋلى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ، تالقىلاۋعا كوسەم ءسوزدى پايدالاندى. 1911-1915 جىلى ترويسك قالاسىندا ايىنا ءبىر رەت، كەيىننەن ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇرعان «ايقاپ» جۋرنالىن، 1913-1918 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا جاريالانىپ تۇرعان قوعامدىق-ساياسي جانە ادەبي-مادەني باسىلىم «قازاق» گازەتىن، 1911 جىلعى 10 ناۋرىزدان 1913 جىلعى قاراشاعا دەيىن جارىق كورگەن العاشقى قازاق باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە ارنايى ۇندەۋ، ناسيحات جۇرگىزدى. ءبىلىم، عىلىم مايدانىنداعى باستى قارۋى - ءسوز بولعان قايراتكەرلەر حالىقتى ەل ىسىنە كەلگەندە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ باس كوتەرۋگە، ءوز مۇددەلەرىن اشىق، انىق جەتكىزۋگە شاقىردى. ءوز زامانىنىڭ ايار ساياساتىمەن كۇرەستى قالام قۋاتىنىڭ كۇشىنە ارقا سۇيەپ، ەلدى وياتىپ، ساۋاتىن اشۋ جولىن تاڭداعان الاش ۇراندى قايراتكەر، اقىن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى وسى مۇددە تۇرعىسىندا «قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى ءھام بۇگىنگى ءحالى» ولەڭىندە جاستاردى، ءبىلىم – عىلىم جولىنا ءتۇسىپ، ءتۇزۋ سوزبەن جۇرت پايداسىن تۇگەندەۋگە ۇندەيدى.
سەن نەگە بوي كورسەتپەي جاسقاناسىڭ؟
تاستاسا كوزىڭ كورسىن حالىق ۇناتپاي.
بۇل شاقتا ءسوز بازارى كوتەرىڭكى،
سىناسپاي باقىتىڭدى سەن دە باپتاي/8، 27ب./،-دەپ كەلەتىن، باس كوتەرۋ جولىندا جازىلعان جىر شۋماقتار قاناتتى سوزگە اينالىپ، جاستاردىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى مەن ۇرانىنا اينالدى.
جەرسىز ۇلتتىق مۇددە قۇندىلىقتارى قالىپتاسپايدى، قالىپتاسقان دا ەمەس. قازاقتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدەگى قاسيەتتەرى ەل مەن جەر تاعدىرى توڭىرەگىندە وربىگەن. سەبەبى ۇلتتىڭ بارلىق ءومىرى، بايلىعى، تاريحى، ءداستۇر تاجىريبەلەرى، ۇرپاق بولاشاعى، تاۋەلسىزدىك جەردى قورعاۋدان شىعىپ، ونى قورعاۋعا باعىتتالادى جانە مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ۇرپاققا قاشاندا مىندەتتەلەدى. قازاق سول سەبەپتەن جەردى اناعا تەڭەگەن، اتا بابالارىنىڭ ءومىر سۇرگەن، تاريحي تاڭباسىن قالدىرعان مەكەن دەپ تۇسىنگەن جانە بۇل ۇعىم ۇلتتىڭ ءبىر تۇتاس ساناسىنا اينالدى. قازاق دۇنيەتانىمىنداعى «جەر انا»، «اتا مەكەن» تۇسىنىگىنەن اتا - بابامىزدىڭ تۋعان ولكە توپىراعىنا دەگەن جاقىندىعىن، ارقا سۇيەگەن بولمىسىن تانيمىز. قازاقتىڭ وزىنە، بولاشاققا دەگەن سەنىمى جەرگە دەگەن سەزىمىنەن تۋىنداعان. ۇلتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاعان، نىعايتىپ وتىرعان جەر، جەرمەن كىندىكتەس قازاقتىڭ تۇرمىسى، اتا-كاسىبى. سوندىقتاندا قازاق ۇعىمىندا جەر جاراتىلىس يەسىنىڭ ەرەكشە جاراتقان دۇنيەسى، ول ۇلتتىڭ دۇنيەسى، ورتاق مەنشىگى، نەگىزگى بايلىعى. بۇل ۇعىم كونە داۋىردەگى ساقتاردىڭ، ونىڭ بەرگى جاعىنداعى تۇركىلەردىڭ دە دۇنيەتانىمىندا ورىن العان./9/
وتارشىلدىق زاماننىڭ ايار ساياساتى قازاقتىڭ بولمىسىنا ءۇش مىڭ جىل بويى قالىپتاسقان داعدىدان جاڭىلدىرماق بولىپ، وتىرىقشىلىق قالىپقا كوشۋگە ۇگىت جۇرگىزىپ، ارتىق جەرلەردى ءوز مەنشىگى ەتۋدى كوزدەگەن جىمىسقى ساياساتقا الاش ارىستارى اشىق ايقاستا جان اياماي اراشا ءتۇستى.
1917 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ №227 سانىندا جاريالانعان «جەر كوميتەتى» ماقالاسىندا ءا.بوكەيحانوۆ جەر ماسەلىسىنە قاتىستى بىلاي دەيدى: «جەر تۋرالى كورگەن زورلىق كوپ. جەر دەسە دىرىلدەمەي بولمايدى. سوندا دا جەر ماسەلەسى نەگىزگى ءومىر ماسەلەسىنىڭ ەڭ زورى. جەر ءىسىن الا قاشتى، تارتىپ الدى، ءتيىپ كەتتى قىلماي، اقىلمەن، سابىرمەن اتقارعان وڭ». ءبىر تۇتام جەر ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن اتا-بابا اماناتىن اياققا تاپتاماي، ءوز يەلەگىندەگى جەردى باشقۇرتتارشا وزگەگە جالعا بەرىپ، ەل مۇددەسىنەن باس پايداسىن بيىك قويعانداردى جەرسىز قالىپ، اتاقونىستان ايرىلىپ قالۋ قاۋپىنەن ساقتاندىرادى. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىنا بالانعان جەر تۋراسىندا اقىل تارازىسىنا سالىپ ويلانا ءىس ەتۋگە كەڭەس بەرەدى.
وتىرىقشىلىق ساياساتىنا كەلگەندە قازاق قوعامىندا پىكىر قايشىلىعى تۋدى. ەل ازاماتتارى بۇل تۇرعىدان ەكى كوزقاراستى بولىپ، ءبىرى ەۋروپا جۇرتتارىنداي وتىرىقشىلىققا كوشىپ قالا بولىپ قالۋدى ءجون دەپ تاپسا، ءا.بوكەيحانوۆ بۇل ءىستىڭ ءاپ سەتتە ورىندالا قويمايتىندىعىن انىق تانىدى. «قازاق» گازەتىندە قىر بالاسىنان «جاۋاپ حات» دەپ باسىلعان ماقالادا، «ءبىزدىڭ اقىلىمىزشا ادام بالاسىنىڭ شارۋاسى بىرتە-بىرتە قيىنشىلىقپەن، كوپ جىلداردا اۋدارىلادى. مال باعىپ، شارۋا قىلىپ كەلە جاتقان جۇرت، ورىس 15-تەن جەر بەردى دەپ ەگىنشى بولا قويمايدى»،-دەيدى. شىندىعىنا كەلگەندە، بۇل سوزدەر ويلانارلىق ەدى. قازاقتىڭ جەرى قاشاننان مال كىندىگى سانالىپ، جۇرتتا مال شارۋاشىلىعىن اتا كاسىپ ەتكەلى كوپ زامان بولعان. ورىس ايتتى ەكەن دەپ، 15 دەسياتينا جەر الىپ ەگىن شارۋاشىلىعىنا كوشە قالعان جاعدايدا، بۇل ءىستىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن كورشى مۇجىقتاردان ءونىمى از بولىپ، پايدا تابۋ نەعايبىل ەكەندىگىن، سونىمەن قوسا، جىل سايىن ءدان سەبىلگەن جەر 3-4 جىلدىڭ ىشىندە بار قۇنارىنان ايرىلىپ جارامسىز حالگە تۇسەتىنىن، وتىرىقشىلىقتى ۇستانعان جاعدايدا قازاققا از جەر قالاتىندىعىن دۇرىس پايىمدايدى.
ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنوۆ جەر جەكە مەنشىكتىكى ەمەس، جەردى قورعاۋ ۇلتتىق مۇددەدەن كەلىپ شىعادى، سوندىقتاندا جەر مەملەكەتتىڭ قازىناسى، ۇنەمى سولاي بولىپ قالا بەرمەك دەپ، قالىڭ قاۋىمعا جەردەن ايرىلىپ قالماۋدى ەسكەرتەدى. 1913 جىلى باسپا كورگەن «جەر جالداۋ جايىنان» اتتى ماقالاسىندا، «قازاق جەرىنىڭ ەكى ۇشى ەكى قولدا: ءبىر ۇشى قازاقتا، ەكىنشى ۇشى ورىستا. ءادىس قىلعان جاعى اۋىستىرىپ الىپ جاتىر، بوس ۇستاعان جاعى ايرىلىپ قالىپ جاتىر. جەردى قولىندا قاتتى ۇستاۋ، بوس ۇستاۋ قازاقتىڭ وزدەرىنەن»/10، 230ب./،-دەپ تۇجىرىمداي كەلە، ۇستارانىڭ جۇزىندەي اۋدارىلىپ، توڭكەرىلىپ تۇرعان زاماندا قۇرعاق ۋادەگە الدانىپ، بوساڭسىماۋدى، جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋدى العا تارتادى.
وتىرىقشىلىق توڭىرەگىندە وربىگەن پىكىر تالاس ەلدىڭ سەركەلەرىن بەي-جاي قالدىرمادى. ءھار كىم ءوز حالىنشە حالىق پايداسىن كوزدەپ ءسوز ايتتى. ج.ايماۋىتوۆ 1925 جىلى «اق جول» گازەتىندە جازعان «وتىرىقشىلىقتىڭ پايدا زيانى» اتتى ماقالاسىندا ءبىرجاقتى شەشىلۋى قيىنعا سوعىپ تۇرعان وتىرىقشىلىقتىڭ قوس تاراپىنا پايدا، زيانىنا كەڭىرەك توقتالادى. ءوز كەزەگىندە جۇرتتىڭ ءالى وتىرىقشى شارۋا اتانۋىنا اسىعىستىق تانىتپاۋدى سۇرايدى. «وتىرىقشى بولسا-اق قازاق تۇرمىسى تۇزەلىپ كەتەدى، تەز مادەنيەتتى بولادى» دەگەن پىكىر داۋسىز اقيقات ەمەس، وزگەرمەلى، ەكى ۇشتى، داۋلى ماسەلە دەپ قارايمىز.تۇرمىس يتەرىپ، شارۋا ەتىلىپ، امالسىزدان وتىرىقشى بولۋ بار. ونداي شارتپەن وترىقشى بولاتىندارعا ەشكىم قارسى بولا المايدى: تۇرمىستان كۇشتى قۇدىرەت جوق. قارسى بول، بولما، ولاردى تىرشىلىك تالاسى وتىرىقشى قىلادى. ول قانداي شارۋا؟ مالى ازايىپ، كوشە الماي قالعان ەل: ەگىن سالۋعا كىرىسكەن ەل، جەرى تارىلىپ، كورشىلەرىمەن تالاسىپ-تارماسىپ، جەر الىپ قالۋعا دۋشار بولعان ەل، جاقسى جەرىنە باسقا بىرەۋ قول سۇققاندىقتان، جەرىن بەرمەيمىن دەگەن ەل. ولارعا ۇندەۋدىڭ كەرەگى جوق: وزدەرى اق وتىرىقشى بولادى.ازدى كوپتى كۇن كورگىش مالى بار، ەپتەپ ەگىن سالاتىن، جاز بولسا جىلجىپ قوناتىن، جەر جاعدايى وتىرىقشى بولۋدى كوتەرمەيتىن ەلدەر بار. بۇلاردىڭ دا وتىرىقشى بولساق، قايتەر ەكەن دەگەن اۋزىندا بار. ونداعى ءقاۋىپتى جاقسى جەردى ءبارىن وتىرىقشى بولعاندار الىپ قويىپ، تۇبىندە كوشىپ- قونىپ جۇرە المايتىن بولساق، جەردەن قۇر قالامىزبا؟ تۇپكىلىكتى قونىس بولاتىن جەردى ساعالاساق دۇرىس بولار ەدى. بۇلار تۇرمىس ايداپ وتىرىقشى بولمايدى. كەلەشەكتىڭ قايعىسىن ويلاپ، نە بىرەۋدىڭ جەرىنە قىزىعىپ، بولماسا وتىرىقشىلىق پايدالى دەپ بولماقشى. بۇل تالاپ كوشپەلى ەلدە دە، شالا كوشپەلى ەلدە دە بار. ازىرشە جەردەن تارشىلىق كورمەي وتىرعان ەلدەردىڭ وتىرىقشى بولۋىندا زيان بار دەمەكپىز»/11، 207ب./. بۇدان ۇعاتىنىمىز تار تىرشىلىكتىڭ قيىندىعى ماجبۇرلەمەسە، كەڭ اتا-قونىسىمىز تۇرعاندا وتىرىقشىلىق تارتىپكە كوشۋدىڭ پايداسىنان گورى زيانى ارتىق سەزىلەتىنىن تانىعاندىعى.
جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە م.دۋلاتوۆتا قالىس قالمادى. «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ءبارىڭ دە قازاقسىڭ.العان بايگەڭ قازاقتىكى بولادى.الدىرساڭدا قازاقتى الدىراسىڭ»،-دەپ اي استىنداعى، جەر بەتىندەگى، جەر استىنداعى بار بايلىق قازاقتىكى دەپ، اتالعان قازىنادان قاعىلساق بۇكىل ءۇش ءجۇز ولجادان ايرىلدىق دەپ ەسەپتە دەيدى. «قازاق جەرلەرى» دەگەن ولەڭىندە، «ايرىلساڭ قالعان جەردەن وسى كۇنگى،توپىراققا مالدى قازاق باعاسىڭ دا»،-دەپ اششى مىسقىلمەن اشىنا جىرلايدى.
1920 جىلى 20 تامىزدا كرەمەلدە وتكەن ۇزاق-تالاس تارتىستا الدىڭعى بۋىن اعالارىنىڭ قولداپ قۋاتتاۋىمەن سول كەزدە 29 جاستا بولعان ءا.ەرمەكوۆ قىزىل-پرولەتارياتتىڭ كوسەمى لەنيننىڭ الدىندا «قازاق اۆتونومياسىنا قاي جەرلەر كىرەدى؟» دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەرىپ، 13400 شاقىرىمدىق شەكارانى ءوز پايداسىنا بەكىتتىردى. جەرسىز جەر بەتىندە جەكە مەملەكەت بولىپ قالۋدىڭ ءمانىسى جوقتىعىن تۇسىنگەن ءا.ەرمەكوۆ «سارىارقا» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىندا، «اۆتونومياسىز جۇرت جەر – سۋعا يە ەمەس، كوپتىڭ اۋزىنا قارايدى. ءبىزدىڭ قازاق – قىرعىزدىڭ جەرى مول. ەنشى الامىن دەپ تەلمىرىپ وتىرعان جۇرتتان جەرىمىزدى قورعاۋعا اۆتونوميا ۇلكەن قارۋ. اۆتونوميالى جۇرتتىڭ جەر بيلىگى وزىندە بولادى» /2، 74ب./،-دەپ ەل بولىپ قالۋدى كوزدەسەك، ورايى كەلىپ تۇرعان ساتتە اۆتونوميا جاريالاۋ جەر مەن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاۋعا تىكەلەي بولاتتاي قورعان بولادى دەپ ءتۇسىندى.
حح عاسىردىڭ باسىندا ا.بايتۇرسىنوۆ ايتقان «قازىرگى قازاق ماسەلەسىنىڭ ەڭ زورى-جەر ماسەلەسى. بۇل – قازاقتىڭ ءتىرى يا ءولى بولۋ ماسەلەسى» - دەۋى ءالى كۇنگە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. ۇلت بولىپ تاريح ساحناسىندا ماڭگى قالۋدى كوزدەگەن ەل ەڭ الدىمەن ءوز جەرىنە يە بولۋى ءتيىس. جەرىنەن ايرىلعان ۇلتتىڭ كەلەشەگى كۇرمەۋلى، بولاشاعى بۇلىڭعىر ەكەنى داۋسىز. الاش زيالىلارىنا (قازاقتىڭ حاندارى مەن باتىرلارى سەكىلدى) ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ ماقساتىندا ەل مەن جەر تاعدىرىنا ارا ءتۇسۋ وڭاي بولعان جوق. پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق جەرلەرىنىڭ بايلىعىن زەرتتەپ، ەسەپكە الۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىمىنا ەل ءۇشىن، بىلىمىمەن ءوزىن مويىنداتىپ ەكسپەديسيا قۇرامىنا كىرۋ، پاتشا وكىمەتىنىڭ كوزدەگەن ساياساتىنىڭ باعىتىن تەرەڭرەك ءبىلۋ، الەم جۇرتشىلىعىنىڭ جانە كەلەر ۇرپاق الدىندا قازاق ۇلتىنىڭ اتا مەكەن جەر بولمىسىمەن تىعىز بايلانىستا قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىن تاريح بەتىنە ءتۇسىرۋ، وعان ءوز تۇرعىسىنان عىلىمي نەگىزدە باعا بەرۋ ءاليحان بوكەيحانوۆ سىندى الاش تۇلعالارىنىڭ ۇلت الدىندا اتقارعان قاسيەتتى ءىسى دەپ بىلەمىز. ۇلت بولىپ قالىپتاسقان كۇننەن باستاپ جەر شەتىنە جاۋ تيسە جان اياماعان بابالاردىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتۋ ءاربىرىمىزدىڭ كەلەر تولقىن الدىنداعى اتقارۋعا ءتيىس پارىزىمىز. سوندىقتان جەر – ۇلتتىڭ قازىناسى، ۇلت مەنشىگىندەگى دۇنيە بولىپ ۇرپاقتان ۇرپاققا تابىستالىپ وتىرماق.
دانا ءمىرزاقادىر
پايدالىنىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1 ارشابەكوۆ ت.، شايمۇقانوۆ د. قاسيەتتى مەكەن –قارقارالى.قاراعاندى: 2006.- 106 بەت
2 الاش كوسەمسوزى ت10 سارىارقا. الماتى: ونەر باسپاسى، 2011.-356 بەت
3 نۇرپەيىسوۆ ك. الاش ءھام الاشوردا. الماتى: اتاتەك، 1995.-256 بەت
4 جۇرتباي ت. سۇرەسوز: پۋبليسيستيكا. الماتى: ەكونوميكا، 2005.-400 بەت
5 الاش ايتقان اسىل ءسوز.ءبىرىنشى باسىلىم.الماتى: ەل-شەجىرە قوعامدىق قورى، 2016.-296 بەت
6 قامزابەك ۇلى د. رۋحانيات. الماتى: ءبىلىم، 1997.-271 بەت
7 تورەقۇلوۆ ن. قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرى الماتى: «قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسى»، 1960، -151 بەت
8 دۋلاتوۆ م. بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى، ەكىنشى توم. – الماتى: «مەكتەپ» باسپاسى» جاق، 2003. – 392 بەت
9 سارسەمبين ءۇ. الاش زيالىلارىنىڭ جەر ماسەلەسىنە قاتىستى كوزقاراستارى. ماقالا http://abai.kz/post/44380
10بايتۇرسىنوۆ ا. اق جول: ولەڭدەر مەن تارجىمەلەر، پۋبل. ماقالالار جانە ادەبي زەرتتەۋ. – الماتى: جالىن، 1991 – 464 بەت.
11ايماۋىتوۆ ج. بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى. 5- توم. الماتى، «عىلىم»، 1999 – 303 بەت.
