حالقىمىز ءار عاسىردا-اق ەل دانالارى مەن زامانا تۇلعالارىنىڭ وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرىپ وتىرعان ۇلاعاتتى جانە تاربيەسى مول ونەگەلى سوزدەرىن كىتاپتان العان. كىتاپتىڭ – رۋحاني قازىنا اتالۋى دا سوندىقتان. بۇگىن ءبىز وسىعان وراي جاستارىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسى جانە ءبىزدىڭ ولارعا بەرىپ وتىرعان ۇتقىر تالىم-تاربيەمىز تۋرالى كورنەكتى اكادەميك، پۋبليسيست-جازۋشى مولداعالي ماتقان اعامىزدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
كوز جەتپەيتىن جەرگە ۇشقىر وي جەتەدى
— كىتاپ وقۋدىڭ ادامزات بالاسىنا تيگىزەتىن پايداسى وراسان زور. جاھاندانۋ مەن عالامدانۋدىڭ وبىر اعىمى جانە ونىڭ ءقاۋىپتى ىقپالى كۇردەلەنىپ، كۇشەيىپ تۇر. بۇل – رۋحاني ازعىنداۋعا اپاراتىن بىردەن-بىر جول.
«مەن بويىمداعى جاقسى قاسيەتتەر ءۇشىن كىتاپقا قارىزدارمىن» – دەپتى اتاقتى جازۋشى ماكسيم گوركيي. كىتاپ وقۋدان قالعان ۇلت، اسىرەسە، جاس ۇرپاق ورنى تولماس اۋىر رۋحاني جۇتقا ۇشىراپ، ازعىندىققا قۇلاماي قويمايدى. دەمەك، ول كورسوقىر، نادان، كەششە، ماڭگۇرت ەلگە اينالادى. ەگەر ءبىز كىتاپ وقۋدان تىيىلساق، وندا وي ويلاۋدان دا، اينالامىزداعى قۇبىلىستاردى تالداۋ، بارلاۋ، بولجاۋ، باعامداۋ قابىلەتىنەن دە، ادامگەرشىلىك، كىسىلىك قاسيەتتەن دە، ءتىپتى قۇندى ۇتقىرلىق اتاۋلىنىڭ بارىنەن دە ايرىلامىز. سوندا ءتورت اياقتى مالدان ادامنىڭ ايىرماسى قانداي دارەجەدە بولماق؟ ازعىندىق پەن جۇتاۋدىڭ سان قيلى ءتۇرىن ءبىر ساتكە بولسا دا، كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. بۇل – ءسوز جوق، ءقاۋىپتى جانە وكىنىشكە اپارارى انىق.
كىتاپ – ادامزات بالاسىنىڭ سان عاسىرلىق اقىل-ويىنىڭ، وقۋ ارقىلى جەتىلۋىنىڭ، كەمەلدەنۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن دامىلسىز دامۋ ءۇردىسىنىڭ جەمىسى، وتكەن تاريحى مەن ومىرلىك تاعىلىم-تانىمىنىڭ التىن ساندىعى. عابيت مۇسىرەپوۆ: «كىتاپ دەگەنىمىز – الدىڭعى ۇرپاقتىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان رۋحاني وسيەتى. كىتاپ وقۋدان تىيىلساق، وي ويلاۋدان دا تىيىلار ەدىك» – دەۋى وسىدان. البەتتە، كىتاپتى تاڭداي ءبىلۋ، ونى زەيىندى زەرەكتىكپەن مۇقيات تالداپ وقي ءبىلۋ، ونداعى ءسوزدىڭ، ويدىڭ، ءتۇيىندى تۇجىرىمىنىڭ قۇدىرەتىن ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋ، العان اسەرلەردى كەيىن ومىرلىك قاجەتىڭە جاراتا ءبىلۋ. بۇل – ءاربىر ادامنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىم دەڭگەيىن، پايىمى مەن پاراساتىن، كورەگەن كەمەل كىسىلىگىن ۇدايى شىنىقتىرا ءبىلۋدىڭ وزىق تا ۇتقىر جولدارىن ايقىنداي الاتىن العى شارتتارىنىڭ ءبىرى.
كوركەم ادەبيەت – جاس بالانى ساياسي قايراتكەرگە دەيىن تاربيەلەيدى
كوز جەتپەيتىن جەرگە ۇشقىر وي جەتەدى. ال سول ويدىڭ جۇيرىكتىگىن جەتىلدىرەتىن دە، ۇتقىرلىعىن وزدىراتىن دا، سوزگە شەشەندىگىن شىنىقتىراتىن دا – كىتاپ ەكەنى اقيقات. سونداي-اق، وقىعان كىتابىڭداعى ايتۋلى كەيىپكەرگە ەلىكتەۋدىڭ ءوزى، ءتىپتى اۆتوردىڭ ءوزى سياقتى تۇلعا بولۋعا قۇلشىنۋ، بۇل – تەڭدەسى جوق قۇبىلىس. دەمەك، كىتاپ وقۋ، بۇل – تەكتى كىسىلىككە، كەمەل ادامگەرشىلىككە، كەمەڭگەر كورەگەندىك پەن مادەنيەتتىلىككە قول جەتكىزۋ باعىتىندا قۇرىشتاي شىڭدالا ءتۇسۋدىڭ ايتۋلى كورسەتكىشى ەكەنى حاق.
— مولداعالي اعا، «كوركەم ادەبيەت جاس بالانى ساياسي قايراتكەرگە دەيىن تاربيەلەيدى» – دەگەن نەمىس جازۋشىسى ليون فەيحتۆانگەردىڭ سوزىندە ۇلكەن سالماقتى كۇش بار سياقتى...
ءيا، تالداۋ، بولجاۋ، تالعام، تاڭداۋ دەيمىز. راسىندا دا بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن نيەتى قۇردىمعا قۇلدىراعان تۇستا تالعام، تاڭداۋ تۋرالى، ادامگەرشىلىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ بۇل ەل ىشىندە قانداي وزگەرىس-قۇبىلىستىڭ كەسىرىنەن تۋىنداپ وتىر؟ ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، بۇل مەملەكەتتىك يدەولوگيالىق ساياساتتاعى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك پەن ولقىلىقتىڭ سالدارى ەدى. ياعني كىتاپ وقىماۋ، جۋرنال ۇستاماۋ، گازەتكە قاراماۋ، قىسقاسى، جاس ۇرپاقتى كەششەلىك پەن ناداندىققا جىعۋدىڭ، ياعني مۇنداي جۇگەنسىز ازعىنداۋ مەن رۋحاني جۇتاۋدىڭ قۇردىمىنا قاراي جەتكىزۋدىڭ، مۇگەدەكتىك شارىقتاۋدىڭ قاسىرەتى – تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن باستالعان ايتۋلى قاسىرەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىنە بۇلتارتقىسىز دالەل. ومىرلىك شىندىققا تەكتى كىسىلىكپەن تىكە قارايتىن ۋاقىتتىڭ تۋعانى قاي زامان. بۇل قانشاما اششى بولسا دا، شىندىعى – وسى.
— ەندى جاپون ەلى قالاي وزىق دامىعان ەلگە اينالدى دەگەنگە كەلەيىك. حح-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە كاتاكليزمانى باسىنان وتكەرگەن جاپوندار كىتاپ وقۋدى ساقتاپ قالۋى ارقاسىندا عانا الەمدىك وركەنيەتتىڭ شىڭىنا شىقتى ەمەس پە؟
كورەگەن كوسەمدىكپەن قاسىرەتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا، قالىپتاسقان ۇتقىر قۇندىلىقتى ەرەكشە مۇددەلىكپەن ساقتاپ قالۋدى ۇيلەستىرە دە، وزدىرا دا المادىق. جەكە باستىڭ مۇددەسى ءۇشىن ۇر دا جىق ۇراندى جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەسىرىنەن ەلدى مەكەن، اۋدان ورتالىعىنداعى كوپتەگەن مادەني وشاق – كىتاپحانالار، وقىرمان زالدارى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، تۇبەگەيلى جابىلىپ تىندى. ەلدەگى بولىپ جاتقان قۇبىلىستىڭ بارىسىن جان-جاقتى تەرەڭ تالداۋدان اجىراعان ۇلت، ۇرپاقتىڭ قانداي تاڭداۋى بولۋى مۇمكىن؟ ولاي بولسا، كىتاپ وقۋعا دەگەن كەشەگى قۇمارلىقتى قايتسەك قايتا قالپىنا كەلتىرەمىز؟ قازاق ەلى ۇتقىرلىقپەن جاڭاشا ارتتىرا الامىز با؟ قاشان؟ قالاي؟ مۇنداي وزەكتى دە وتكىر سۇراقتاردىڭ جاۋابىن كۇللى قوعام، مەملەكەت بولىپ، ءھام ۇلت، حالىق بولىپ تالقىلايتىن كوكەيتەستى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى قاي زامان. الايدا بۇگىنگى قوعامىمىزدىڭ كىتاپ ورنىنا پايدالانىپ جۇرگەندەرى – ۇيالى تەلەفون، كومپيۋتەر جانە عالامتور، سمارتفون نەگىزگى وقۋ قۇرالى بولىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ارينە، اينالىسقا ەنگەن جاڭا تەحنولوگيا مەن تەحنيكالاردىڭ جەتىستىكتەرى قوعامعا قاجەت تە بولار. ءبىراق...
بۇل جەردەگى اڭگىمە ولاردىڭ ەشقانداي ساراپتاۋسىز، باقىلاۋسىز، شەكتەۋسىز كۇيمەن جۇگەنسىز كەتىپ، زياندى تۇسىنىڭ تامىرى تەرەڭدەپ بارا جاتقاندىعى جايىندا بولىپ وتىر. بۇل ەشكىمنەن دە جاسىرىن ەمەس. بۇل تاريحي فاكت. وسىنىڭ كەسىرىنەن بۇلاردىڭ ادامزات بالاسىنا تيگىزىپ وتىرعان پايداسىنان گورى، كەرىسىنشە، كەساپاتتى زيانى الدەقايدا اسا اۋىر كۇيدە ەكەنى اقيقات. الدى-ارتىمىزدى تياناقتى تالداۋسىز، بولجاۋسىز، تالعامسىز تەك كوزسىزدىكپەن، باسسىزدىقپەن، ەسسىزدىكپەن ەۋروپالىق «وركەنيەت-سىماققا» ەسۋاستىقپەن ەلىكتەۋ، ەشىرە قۇلشىنۋ دەرتىنىڭ ارتى اۋىر بولاتىنى دا داۋسىز. ايتالىق، بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتارىمىزدىڭ وي ساناسىن جان-جاقتى ۋلاپ، تۇرلىشە جاعىمسىز ساۋلەلەرى دەنساۋلىققا قاتىستى يممۋنيتەتتەردى ۇرلاپ، جۇيكە (نەرۆ) تالشىقتارىن تالقانداپ، قۇلاق-كوزدەن ايىرىپ، بويداعى تابيعي قابىلەتتەرىن جالماپ، ماڭگۇرتتىك قاۋلاپ، اقىرىندا ولاردى تەڭدەسى جوق ۇتقىر ۇلتتىق دانا جولدان قالاي بولعان كۇندە دە تايدىرۋ، اداستىرۋ، ازعىنداتۋ، قۇردىمعا جىعۋداعى قاتەرلى قاسىرەتتەرى اناعۇرلىم باسىم كۇيمەن ۋشىعىپ بارادى. ادام تۇگىلى حايۋان قورقاتىن سۇمدىقتار جاسالىنىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قىلمىس پەن وپاسىزدىقتىڭ تۇرلەرى كوبەيىپ، كۇشەيىپ كەلەدى. ول ول ما، بۇرىن-سوڭدى قۇلاق ەستىپ، كوز كورمەگەن وزى-وزىنە قول جۇماۋدىڭ (ءسۋيسيدتىڭ) سان الۋان ءتۇرى دە، ودان كوز جۇمعان ادامداردىڭ سانى دا شەكتەن تىس ارتىپ، رەكوردتىق دارەجەنى جاڭالاي تۇسۋدە. مىسالى، وزى-وزىنە قول جۇمساپ ومىردەن وزعاندار سانى 2016 جىلى 3962-گە جەتىپتى. بۇل تىركەلگەنى. تىركەلمەگەنى قانشاما؟! مىنە، بۇلاردىڭ كەساپاتتى ىقپالى قوعامىمىزدا كۇشەيۋىنە بايلانىستى ەلدىڭ، قوعامنىڭ، ءھام ۇلتتىڭ، ۇرپاقتىڭ جۇگەنسىز زارداپ شەگۋشىلىگى دە جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. «ەگەر كىتاپحانالار جابىلسا، وندا تۇرمە سالا باستاۋ كەرەك» – دەگەن ءسوزدىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بار. سول سياقتى كىتاپ وقۋدى ىجداھاتتى تۇردە قولعا المايتىن بولساق، ءبىزدىڭ كورەتىن قاسىرەتتەرىمىزدىڭ زورى ءالى الدا سياقتى...
— بالالاردى كىتاپ وقۋعا تارتاتىن الەمدە جاقسى تاجىريبەلەر بار. سولاردىڭ ءبىرى «ءبىر قالا – ءبىر كىتاپ» اكسياسى. بۇل شارا كەزىندە كەيبىر قالا تۇرعىندارى ءبىر ايدا ءبىر جاقسى كىتاپتى وقىپ شىعادى ەكەن. كەيبىر شەتەلدەردە جوعارى لاۋازىمدى باسشىلار مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسكەندە جاس كەزىندە وقىعان كىتاپتارىنان ۇزىندىلەر ايتىپ، سوعان كوڭىل اۋدارۋدى وتىنەدى ەكەن. مۇنى ونەگەلى ءىس دەسەك تە بولاتىن شىعار؟
ءقازىر قازاق ۇلتى، اسىرەسە، جاستار كىتاپ وقۋدان الشاقتاپ ارادى دەگەندە ءبىز سول كەڭەستىك داۋىردەگى كىتاپ وقۋ دەڭگەيىن جانە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن ەسكە الامىز جانە سالىستىرامىز. بۇگىندە مەكتەپ وقۋشىلارى، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر قاجەتتىڭ ءبارىن قولما-قول ينتەرنەتتەن الاتىنى بەلگىلى. ولار كىتاپ دۇكەنىنەن، كىتاپحانادان كىتاپتار ىزدەپ، ۋاقىت كەتىرگىلەرى كەلمەيدى. ادەبي كىتاپتاردىڭ دا ەلەكتروندىق نۇسقالارى دا ينتەرنەتتە پايدا بولا باستادى. قالاي دەسەك تە، كىتاپتىڭ ءجونى بولەك. ەڭ باستىسى – وي-ساناڭدى وسىرەدى. جاقسىعا ۇيرەتىپ، جاماننان جيرەتەدى. بالا دەنساۋلىعىنا دا زيانسىز. دەمەك، رۋحاني قۇندىلىقتى ۇرپاقتىڭ بويىنا دارىتىپ، ويىنا قوندىرا الساق ۇتىلماس ەدىك.
— الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بار ارمانى – ۇلتتىق كىتاپحانا اشۋ بولعان
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكسياسى وتكىزىلىپ كەلدى. 2008 جىلى قازاق حالقىنىڭ كلاسسيك جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسى جىل كىتابى رەتىندە جاريالانسا، 2009 جىلى اقيىق اقىن ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «جان ءسوزى» شىعارماسى تاڭدالدى. ودان كەيىن جۇبان مولداعالييەۆتىڭ «مەن – قازاقپىن!» پوەماسى تاڭدالدى. بۇدان ارينە، ۇتقانىمىز كوپ بولدى. وسى زايىرلى ءداستۇرىمىزدى بۇزىپ الدىق.
ءبىز، قازاق قاۋىمى، اسىرەسە جاستارىمىز، تۇراقتى تۇردەگى كىتاپ وقۋدان قالسا، وندا ويلاۋ، تالداۋ، بولجاۋ، تاڭداۋ تاعىلىمدىق پەن تانىمدىق قابىلەت-قاسيەتتەرىمىزدىڭ ايتۋلى دارەجەدە اقسايتىنى، ءوي-وسىرىمىزدىڭ قالىپتاسۋ دارەجەسى مەن تەكتى كىسىلىك كەلبەتىمىزدىڭ ۇتقىرلىعى تومەندەۋگە جەتەتىندىگى ايدان انىق اقيقات. مۇندايدا حالىق قاسىرەتتى نوقتانىڭ ساعاعىن ءۇزۋدى مۇلدە بىلمەيتىن كەششە توبىرعا اينالاتىنى اقيقات. كۇرەسسىز كۇيمەن تەك ولمەستىڭ كۇيىن عانا كەشۋدەن ءارى اسا المايتىن، كوكىرەككوزى سوقىر، ارسىز، نامىسسىز، جىگەرسىز، ساۋاتسىز، نادان، كەششە ادامزاتقا ومىرلىك جاقسىلىق اتاۋلىنىڭ تاڭى اتپايدى. كەرىسىنشە ۇلتسىز، تەكسىز بيلىك بۇنداي ەلدىڭ اقىل-ەسىن جيۋعا جىبەرمەي، ەتەك-جەڭىن جيناۋعا جەتكىزبەي، كىرىپتار بەيشارالىق پەن مۇساپىرلىك دارەجەدەن شىعارماي، جۇگەنسىز الداپ-ارباۋ ارقىلى تىزەگە جىعىپ، اياۋسىز ەزۋدى، تابانعا سالىپ جانشىپ، وبىرلىقپەن بيلەپ-توستەۋشىلىكتى ۇدەتە تۇسكەندىگى تاريحتان بەلگىلى.
— اۋىلداعى مادەني وشاق، ول – كىتاپحانا. دەمەك، ءدال قازىرگى تاڭدا اۋىلدا كىتاپحانا قۇرىسا – مادەنيەت كۇيرەيدى دەگەن ءسوز. ماسەلەن، رەسەيدە 500 ادام تۇرعان جەردە ءبىر كىتاپحانا بولۋى كەرەك دەگەن نورما بار. ال بىزدە ونداي مولشەر اتىمەن جوق، سوندا قالاي؟..
ەجەلگى ادامزات تاريحىندا اتاقتى حاليف حارون راشيد جاۋلاپ العان جەرلەرىنەن سالىقتى كىتاپ تۇرىندە الۋى نەتكەن كورەگەندىك ەدى. اقيقاتقا ۇمتىلعان ادامدىق رۋحتىڭ ۇلىلىعىنىڭ كەپىلى – ءبىلىم الۋدا جاتىر. كەزىندە يسلام وركەنيەتى ۆيزانتيا يمپەرياسىمەن بولعان ءبىر شايقاستان كەيىن تۇتقىنعا تۇسكەن ۆيزانتيالىقتاردىڭ ۇلكەن توبىن ەجەلگى گرەك ويشىلدارىنىڭ ماتەماتيكا، مەديسينا، فيلوسوفيا بويىنشا جازىلعان كىتاپتارىنا ايىرباستاعان كورىنەدى. مۇنىڭ ءوزى بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىقتى كورسەتسە كەرەك. سول سياقتى 1931 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسى اقمەشىت، ياعني قىزىلوردادان الماتىعا كوشكەن كەزدە زيالىلارىمىز «ەل استاناسىندا مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق كىتاپحانا بولۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. وسىدان سوڭ، ىلە-شالا كىتاپحانا قۇرىلىپ، ونىڭ العاشقى ديرەكتورى وراز جاندوسوۆ بولىپتى.
جوعارىدا ايتتىق، كىتاپ وقىلماعان جەردە قاتىگەزدىك تۋادى. جاستار كورگەنىن ىستەيدى. ايتالىق، ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قايىرىمسىزدىق، قاتىگەزدىك، قانىشەرلىك، انايىلىق، باسكەسەرلىك اتاۋلىنىڭ ءبارى شەكتەن تىس ەتەك جايىپ كەتۋى، مىنە – وسىدان بولسا كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا وتباسىنداعى وزەكتى الەۋمەتتىك، تۇرمىستىق ماسەلەلەردىڭ دەر كەزىندە ۇتقىر شەشىمىن تاپپاي جانە وقىتۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە وزىق دارەجەدە قالىپتاسقان ۇتقىر جۇيەنى بىلىكسىزدىكپەن قۇلاتۋدان كەيىنگى پايدا بولعان تۇرالاتۋ، كۇيرەۋ دەرتىنەن ءالى كۇنگە ارىلا الماي جاتقاندىعىمىز تاعى بار.
قوعامدىق تىزگىننەن دە، ومىرلىك ەسكەكتەن دە ايرىلىپ قالدىق
قالاي دەگەندە دە، ەندىگى جەردە، كومپيۋتەرلىك تەحنيكالارعا تاۋەلدىلىك ايرىقشا ارتقان تۇستا قوعامىمىزدى كىتاپ وقۋعا كۇشتەۋ ارقىلى قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ، بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. سەبەبى، قوعامدىق تىزگىننەن دە، ومىرلىك ەسكەكتەن دە ايىرىلىپ قالدىق. ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىرعانداي ۇلتتىق شاڭىراقتى ورتاسىنا ءتۇسىرۋ وپ-وڭاي، كەيىن ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، كەرەگەسىن تىكتەۋ، ۋىعىن تىكتەۋ ەڭ قيىن شارۋا. بۇنىڭ ءبارى، سايىپ كەلگەندە، ادامنىڭ ومىرلىك ىزدەنىمپازدىققا، تالعامپازدىققا، ادامگەرشىلىككە دەگەن قۇشتار تالپىنىستى، قۇلشىنىستى نيەتىن، بەينەتقور ەڭبەكقورلىققا دەگەن قابىلەتىن جوياتىن كەساپاتىنان ورىن الىپ جاتقاندىعى ءسوزسىز. بۇعان قوسا ۇلتتىق رۋحاني جۇتاۋ قاسىرەتتەرىن ارتىرا تۇسەتىنى دە داۋسىز. سونىمەن بىرگە ميلليونداعان كورەرمەنى بار تەلەارنالار مەن جارنامالاردىڭ ۇلتقا، ۇلتتىق تالىم-تاربيەگە قاتىستى كەرەعارلىقتى جۇگەنسىزدىكپەن جاساپ وتىرعان قياناتتارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءبىراق قوعامدى، ۇرپاقتى قايتكەن كۇندە دە جونگە ءتۇسىرۋ، ولاردى سان الۋان قاسكۇنەمدىكتىڭ تىرناعىنان قورعاۋ اۋاداي قاجەت شارۋا. بۇل – اردىڭ ءىسى. بۇل – كورەگەن كىسىلىك پەن كەمەل تەكتىلىكتىڭ، كەمەڭگەر كوسەمدىك پەن دارا دانالىقتىڭ ءىسى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ تابانتاسى سوندا عانا قاپىسىز قالانادى ەمەس پە؟! ەندەشە قوعامىمىزدا مەملەكەت تاراپىنان بۇلارعا قارسى تۇرا الاتىن باتىل قادام، ۇتقىر دا وزىق شەشىمنىڭ پارمەندى ىقپالى قاجەت. قالاي ايتقان كۇندە دە بۇنداي كەزەك كۇتتىرمەيتىن مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق وزەكتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ءۇشىن ءبارىمىز، قوعام، مەملەكەت، ۇلت بولىپ جۇمىلىپ، قولعا الاتىن كەزەڭ الدەقاشان تۋعانى اقيقات.
جاپىراقسىز قالسا بۇتاق – جەتىم،
وقىلماي قالسا كىتاپ – جەتىم.
ءبىلىمسىز بولسا ۇرپاق – جەتىم،
قورعاۋسىز بولسا ۇلت – جەتىم.
كىتاپ وقىماعاننىڭ – ويى جەتىم،
تالداي الماعاننىڭ – تاڭداۋى جەتىم.
كەڭەستىك داۋىردە بىلمەگەن دۇنيەڭدى تەزىرەك ءبىلۋ ءۇشىن ۇيدەگى بار كىتاپتى اقتارىپ، وندا بولماسا كىتاپحاناعا بارىپ ىزدەيتىن ەدىك. تاۋىپ العان سوڭ جان-جاقتى تەرەڭ زەردەلەپ، سانامىزعا شەگەلەپ سىڭىرەتىن ەدىك. وسىنداي ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىقتىڭ ارقاسىندا عانا، ومىرلىك مۇددەلى نيەت پەن ىنتالى ىقىلاستى ەسەلەي ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا عانا، اقىرىندا بۇرىنعىدان دا بەتەر تىڭ سەرپىندى سەرپىلىسپەن ءوزىمىزدى-وزىمىز جەتىلدىرۋشى دە ەدىك، قاتاردان وزا دا ءتۇسۋشى ەدىك. ءومىر بولعان سوڭ ءار قيلى جاعدايلار كەزدەسىپ تۇرادى عوي. تۇرلىشە سەبەپپەن كىتاپ وقي الماي قالساق، قۇندى دۇنيەڭدى ۇرلاتىپ العانداي قۋىستانىپ، قوعامدىق ورتادا دا، ءبىلىمدى، بىلىكتى ادامنىڭ قاسىندا دا ءوزىڭدى كەم دارەجەدە تۇرعانداي سەزىكتەنىپ، كۇيزەلىسكە تۇسەتىنبىز. سول سەبەپتەن دە ءوزىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك كۇيبەلەڭ تىرشىلىگىمىزدە ورىن العان وسىناۋ قاتەلىكتەرىمىز بەن ولقىلىقتارىمىزدىڭ ورىندارىن قايتكەندە دە تەزىرەك تولىقتىرۋ ماقساتىندا، باسەكەلى جارىستى جاڭاشا وزدىرا ءتۇسۋدىڭ باعىتىندا كىتاپتاردى جانتالاستى كۇيمەن وقۋعا، قايتكەن كۇندە دە ىزدەنىمپاز ءبىلىمدى، ساۋاتتى ادامداردان وزا تۇسۋگە قۇلشىناتىنبىز. ويتكەنى، ول كەزەڭدە كەز كەلگەن وتباسىندا تەڭدەسى جوق دارەجەدە مولشىلىق تۇبەگەيلى ورنىققاندىقتان، ءاربىر ادامنىڭ باسىندا مەرەيلى بەرەكە مەن مەرەكە تياناقتى دارەجەدە قالىپتاسقاندىقتان تاماق توق، ۋايىم جوق، الاڭسىز تىرشىلىك كەشتى. ەل-جۇرت ءبىرى قالماي جاتسا دا، تۇرسا دا جاپپاي كىتاپ وقۋدىڭ ۇلگىلى ونەگەسىن وزدىردى. الەمدىك تاڭعاجايىپ قۇندىلىقتار مەن قۇبىلىستاردى يگەرۋگە جول اشتى. بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمنىڭ قۇپيالى تۇستارىن زەرتتەپ ايقىنداۋعا قۇلشىندىردى. كىتاپ ميلليونعا جۋىق تارالىممەن شىعىپ جاتسا دا جەتىسپەيتىن. سول سەبەپتەن كىتاپتى تاپسىرىس (پودپيسكا) ارقىلى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇردىسى دە ورنىقتى. كىتاپ ۇستازدىق ءرولدى قاپىسىز اتقاراتىندىقتان ەستىنىڭ تاربيەسىن بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتىلدىرە تۇسەدى. ال تەكتى ۋىزعا جارىماي وسكەن، وتباسىندا تالىم-تاربيەنىڭ ۇتىمدى ۇلگى-ونەگەلەرىن كورمەي وسكەن، كەيىن ونداي ادام كورەگەن تالعامپازدىقپەن، ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىقپەن ومىرلىك تەكتى تىرشىلىكتى، كەمەل كىسىلىكتى اينالاسىنداعى ادامداردان، قوعامدىق ورتادان كورە ءبىلىپ، ءوزىن قايتكەن كۇندە دە وزگەرىسكە تۇسىرە بىلۋگە ەرەكشە مۇددەلىكپەن قۇلشىنباعان ادام عانا باياعى ۇلتسىز، تاربيەسىز، تەكسىز، مىنەزسىز قالىبىندا قالا بەرەدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىك بارىسىندا ءوزىن-وزى تاربيەلەي المايتىن ادام، وزگەنى دە، ءتىپتى ءوزىنىڭ ۇل-قىزى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىن دە تاربيەلەي المايتىنى، ۇتقىرلىقپەن ۇنەمى كوزەمەلدەۋدى وزدىرا المايتىنى داۋسىز. ءوز ۇرپاقتارى ۇلگى تۇتارلىق ونەگەلى قاسيەتى بولمايدى. سونىمەن بىرگە قامشىنىڭ سابىنداي ومىرلىك قىسقا تىرشىلىكتىڭ بارىسىندا ءوزىن-وزى جەڭە المايتىن بۇنداي ادامدا وزگەدەن وزۋعا لايىق جاڭارۋدىڭ ەشقانداي دا ءۇردىسى بولمايدى.
— رۋحاني قورجىنى اسا باي ءامباباپ دارەجەدە جۇرگەن ادام، ومىرلىك ۇلى مۇراتتارعا ەلدەن بۇرىن قولىن جەتكىزىپ، شىڭىنا شىعادى. ۇزاق ۇتىمدى ءومىر سۇرەدى. مىنە، بۇلاردىڭ ءبارى، سايىپ كەلگەندە، شىن مانىندە ۇتقىر كۇيمەن وزىق دارەجەدە ءومىر سۇرە ءبىلۋدىڭ ءمانى مەن ءسانىنىڭ دە، ماعىناسى مەن مازمۇنىنىڭ دا ەڭ ايتۋلى كورسەتكىشى وسى ەمەس پە؟!
شىندىعىنا كەلگەندە ءدال سولاي! ەرەكشە كۇيدە ەسكەرەتىن كەلەسى ەكىنشى جاعداي: ول وسكەلەڭ ۇرپاقتارىمىزدى ۇلتتىق كورنەكتى تۇلعالارىمىزبەن، سان سالاداعى قايراتكەرلەرىمىزبەن مۇمكىندىگىن قالاي دا تاۋىپ ءجيى كەزدەستىرىپ وتىرۋدىڭ ۇتقىر ءۇردىسىن وزدىرا ءتۇسۋ، بۇل – ولاردىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن قۇمارتۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋمەن قوسا، وزىق دارەجەدە ۇتقىر ءومىر سۇرە بىلۋگە دەگەن، قوعامدىق ورتادا تۇلعا بولا بىلۋگە دەگەن تىڭ سەرپىندى سەرپىلىستەرىن ايرىقشا جانداندىرا تۇسەتىن ەڭ ۇتىمدى ۇلتتىق اسىل داستۇرلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن ءبىرى بىلسە، كوپشىلىك بىلمەيتىنى ءسوزسىز. كەشە وتكەن كەڭەس زامانىندا ۇستاز (كۋراتور) مەكتەپ، ينستيتۋت ىشىندەگى جانە قالالىق ورتالىق كىتاپحانالاردا اي سايىن اقىن-جازۋشىلارمەن، كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرىمەن وقۋشىنى، ستۋدەنتتەردى كەزدەستىرىپ تۇرۋدىڭ، جاڭا شىققان كىتاپتاردى تالداۋ باعىتىندا سان الۋان ديسپۋتتار وتكىزىپ تۇرۋدىڭ التىن ءداستۇرى بولاتىن. كوپ وقىعاننىڭ توقىعانى زور، كوپتى كورگەننىڭ تۇيگەنى مول ادام پروگرەسسيۆشىلدىك باعىتتا ءاردايىم جاڭاشىل، باستاماشىل، حالىقشىل، تۋراشىل، ويشىل، كوشباسشى كۇرەسكەرلىك دارەجەسىندە وزىق جۇرەدى. دۇنيەدە قاسىرەتتىڭ ۇلكەنى – ويدىڭ جەتىمسىزدىگى. ويى جەتىم ادام – ناعىز جەتىم. ول – ناعىز باقىتسىز ادام. ول ۇلتسىز، تاربيەسىز، تەكسىز، ءوزىمشىل، قايىرىمسىز، قاسكۇنەم، قاتىگەز بولادى. كەڭەستىك داۋىردە ادامدار بىر-بىرىنە ەسەپسىز دارەجەدە ەرەكشە مەيىرىمدى، باۋىرمال، قامقورشىل، ادال جاناشىر ءارى اينىماس سۇيەنىش بولا بىلۋگە ۇمتىلاتىن، قۇلشىناتىن، اڭسايتىن.
ال قازاق حالقى تاۋەلسىز ەل اتانعان تۇستا، ياعني قازىرگى تاڭدا بۇنداي ۇتقىر قۇبىلىستىڭ ءداستۇرىن دە، تەكتى كىسىلىكپەن ۇنەمى جەتىلۋدىڭ ارقاسىندا كەمەلدەنۋشىلىكتىڭ ءۇردىسىن دە كەزدەستىرۋگە قاتىستى تۇسىنىك-ۇعىمىنىڭ ءوزى سانامىزدان بۇلبۇل ۇشىپ، مۇڭعا اينالىپ، تەڭدەسى جوق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مۇلدە جوق بولۋدىڭ قاسىرەتتى دەرتىنە ۇشىراعاندىعى قانداي وكىنىشتى، دەسەڭىزشى.
راسىندا دا، الاش بالاسى، كىتاپتى ۇنەمى وقىپ وتىرۋدى وزدىرا الماسا، كۇندەلىكتى قوعامدىق بولمىستى تالداپ وتىرماسا، ومىرلىك وزىق تاڭداۋ مەن تالعام-تانىمنىڭ ۇتقىرلىعىن شىڭداپ وتىرماسا، اق پەن قارانىڭ، جاقسى مەن جاماننىڭ، شىندىق پەن وتىرىكتىڭ، قاسىرەت پەن ونەگەلى قۇتتىڭ، التىن مەن مىستىڭ اراجىگىن تالداپ اجىرا المايتىن ادامنان نە كۇتۋگە بولادى؟ تاۋەلسىز ەلدىگىمىز بەن ۇلتتىعىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەك تاعدىرىنا قاتىستى الدى-ارتىمىزدى جان-جاقتى تالداي المايتىن، ءتىپتى ۇلتتىق التىن قۇندىلىق پەن اسىلدىق اتاۋلىنىڭ ۇتقىرلىعىن زامانا تالاپتارىنا ساي جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا سىن كوزقاراسپەن جاڭاشا باعامداي وتىرىپ، ۇرپاعىمىزدىڭ وي ساناسىنا جاڭاشا ءسىڭىرۋدى وزدىرا المايتىن اكە-شەشە، اتا-اجەنىڭ بويىندا تەكتى كىسىلىكتىڭ قانداي كەمەل قادىر-قاسيەتتەرى بولۋى مۇمكىن؟ قىسقاسى، ءھام قازاقتىڭ وي ساناسىن بولسىن، قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىن بولسىن، ەڭ الدىمەن دامىلسىز كەمەلدەندىرە بىلۋگە قاتىستى ۇتىمدى ۇتقىر ۇردىس-داستۇرلەرىمىزدىڭ وزىق دارەجەدە بولماۋى، بۇل – قۇردىمعا قاراي قۇلدىراۋدىڭ، ورنى تولماس قاسىرەتتەرگە ۇرىندىرۋدىڭ زورىنا اكەلىپ سوقتىرماي تىنبايتىندىعى ءسوزسىز. ەندەشە، ەندىگى جەردە، الداعى اعىمداعى ۋاقىتتىڭ بارىندە دە قازاق بالاسى، نە ىستەمەك كەرەك؟
كىتاپتى قۇمارتۋ ارقىلى قۇلشىنىسپەن سۇيسىنە كوپ وقىعان ادامنىڭ كوكىرەك كوزى ءارقاشاندا وياۋ، زەيىنى زەرەك، ءجۇرىسى سەرگەك كەلەدى. وزىق دارەجەدە ءومىر سۇرە بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ۇتىمدىلىعى ايناداي ايقىن ءارى كۇندەي جارىق، ابىروي-بەدەلى جوعارى، مارتەبەلى مەرەيى بيىك، مىنەزى كوركەم، كەلبەتى اسەم، ازاماتتىعى بەكزات، تالعامپاز ىسكەرلىگى ۇتقىر كۇيدە كەلەدى. ومىرلىك تاڭداۋى مەن ۇلتتىق مۇراتى اسىل دارەجەدە دامىلسىز دامي تۇسەدى. كەز كەلگەن قوعامدىق ورتادا، وتباسىندا ءسوز سويلەۋگە كەلگەندە سوزشەڭدىگى مەن ويشىلدىعى دارا كۇيدە بولادى. سابىرلى، بايسالدى، جۇرەگى كەڭ، سەزىمتال، كەشىرىمپاز دارەجەدە ونەگەلى تىرشىلىك كەشۋدىڭ ۇتقىر ۇلگىسىن وزدىرادى. ءسوز ساپتاۋعا كەلگەندە ءتىلى جۇيرىك جانە شەشەندىك شەبەرلىگىن كەز كەلگەن ورتادا مويىنداتا بىلۋگە كەلگەندە شۋاقتى نۇرلى ساۋلەسىن ۇنەمى اينالاسىنا شاشۋمەن عانا ءومىر سۇرەدى. ۇلتتىڭ ۇنەمى جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭداپ، حالىقتىڭ ءسوزىن دەر كەزىندە ايتۋعا كەلگەندە ەشكىمنەن دە قايمىقپايتىن ادال حالىقشىل، تۋراشىل، ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى ماسەلەگە كەلگەندە كۇرەسكەرلىك جولدا بەلسەندى كەلەدى. تەك جەكە قارا باسىنىڭ بايلىعىن كۇيتتەپ، ساياسي ۇپايىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇلت، حالىق مۇددەسىنە قارسى ساتىلىمپازدىق پەن وپاسىزدىققا بارۋدىڭ جولىن ولە-ولگەنشە تۇسىنبەي وتەدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ وي ساناسىنا ۇتقىرلىقپەن قۇياتىن ومىرلىك ونەگەلى وسيەتتەرى مەن باتالارىنىڭ تاعىلىمدىق قۇدىرەتىنىڭ ۇلاعاتى وراسان زور دارەجەدە بولادى. كوپ وقىعان تەكتى ادامنىڭ رۋحاني قورجىنى ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىقپەن جيناعان-تەرگەن گاۋھارلار مەن ءىنجۋ مارجان تۇيىندەرگە تولى بولىپ، امبەباپتىق دارەجەگە جەتەدى. قىسقاسى، كىتاپتى زاماننىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا ساي لايىقتى ادام ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وقۋ قاجەت. الەمدىك ۇتقىر قۇندىلىقتار مەن اسىلداردى دەر كەزىندە يگەرە وتىرىپ، ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ۇتقىرلىعىن جاڭاشا وزدىرا ءتۇسۋ ءۇشىن وقۋ قاجەت. كىتاپ – سارقىلمايتىن تەڭدەسى جوق التىن بۇلاق جانە كونەرىپ توزۋدى بىلمەيتىن التىن قازىنا. ءبىلىم-ىلىم، بۇل – نۇر. ەندەشە كىتاپتى ءتۇپنۇسقادان وقۋدى ەشبىر تەحنيكا دا، تەحنولوگيا دا الماستىرا المايدى. قىسقا تىرشىلىكتە كوزىمىز ابدەن جەتكەن مول دۇنيە جايلى قازبالاپ ايتا بەرسەك، كىتاپ وقۋدان ادامزات بالاسىنىڭ الاتىن جان-جاقتى ءلاززاتى مەن قۇدىرەتتى قۋاتىندا شەكتەۋلىك جوق. بولۋى مۇمكىن دە ەمەس.
ءبىز، ءبارىمىز دە – قۋات كوزىمىز. ەستى دە تەكتى، كورەگەن دە كەمەڭگەر باسشىنىڭ وزگە مەملەكەتتەر قازاق حالقىن كورگەندە تاڭعالارلىق، ۇلگى-ونەگە تۇتارلىق ۇلاعاتى زور ايتۋلى ەلى، ونىڭ كەمەل ۇرپاعى بولۋعا مىندەتتى. سوندىقتان مەملەكەت، قوعام بولىپ، ءھام ۇلت، حالىق بولىپ، ءبىر كىسىدەي ءبىر جۇدىققا جۇمىلا بىرىگىپ، پارمەندى كۇرەسكەرلىكتى قاۋلاتۋدىڭ جوباسىن جەدەل تۇردە قولعا الاتىن ەڭ وزەكتى دە، ەڭ وتكىر دە ادامزاتتىق ماسەلە ەكەنىن ايداي ايشىقتاۋ ەدى. ويتكەنى، بۇگىنگى تاڭدا ۇرپاقتارىمىزعا مەملەكەت انانىڭ ايرىقشا ۇتقىر ماحابباتى تاپشى. ءومىر شىندىعىن دالىرەك ايتساق – رۋحاني قامقورلىققا ءزارۋ ەلمىز. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ نەگىزگى كوزدەگەنىمىز وسىناۋ كوكەيتەستى وتكىر ماسەلەلەرگە كۇللى ەلدىڭ، ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ، وي سالۋ، تولعانۋعا تۇرتكى بولۋ، سەرىپپەدەي سەرپىندى سەرپىلىسكە ءتۇسىرۋ ارقىلى قوعامدى، ۇلتتى، ۇرپاقتى جاھاندىق باسەكەگە لايىق كەمەلدەندىرە ءبىلۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن (جوبالارىن) بىرلەسە ۇيلەستىرۋدىڭ، ونىڭ ۇتقىرلىعىن وزدىرۋدىڭ ماقساتىندا بارشانى جانقيار كۇرەسكەرلىككە شاقىرۋ. وقى! شابىتتان! جاسا، الاش بالاسى! – دەمەكپىن.
ءححى عاسىردىڭ ساحناسىندا قازاق قاۋىمى ماڭگىلىك ەلگە اينالۋ دەگەنىمىز، ەڭ الدىمەن ومىرلىك كۇرەسكەرلىك بەلسەندىلىگى وراسان زور، جان-جاقتى ساۋاتتى، ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى مول، تەكتى مادەنيەتى مەن ىسكەر كەمەلدىگى جوعارى، جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولا ءبىلۋ دەگەن ءسوز. دەمەك، كۇللى ەلدى، ۇلتتى، ءھام ۇل-قىزدارىمىز بەن شاكىرتتەرىمىزدى باسەكەلى جارىسقا لايىق دارەجەدە كەمەلدەندىرە ءبىلۋدى ۇتقىرلىقپەن ۇنەمى وزدىرا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز. ياعني، ءححى عاسىر ساحناسىندا قازاق ەلى تەك ەستى دە تەكتى، كەمەل دە كورەگەن، بىلىكتى دە كەمەڭگەر دارەجەدەگى ءوز ۇل-قىزدارىمىزبەن، نەمەرە-شوبەرەلەرىمىزبەن ماقتانۋدى دا، مارقايۋدى دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دارەجەدە العا وزدىرا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا عانا ۇلتتىق مارتەبەلى مەرەيىمىزدى تەڭدەسى جوق دارەجەمەن كوككە اسقاقتاتا ءبىلۋدىڭ وزىق تا ۇتقىر ونەگەلەرىن وزدىرا الاتىن التىن عاسىرىنا اينالدىرۋ دەگەن ءسوز. بۇل – الاش بالاسى ءۇشىن مىڭ باقىت. ۇلىلارداعى ۇلى ماقسات پەن كورەگەن كوسەمدىكتىڭ دارەجەسى مىنە، وسىنداي بولسا كەرەك-تى.
ەندەشە بايتاق ەلگە، ۇلتقا، ءھام حالىققا، ۇرپاققا، شاكىرتكە دەگەن شىن مانىندەگى تەڭدەسى جوق جانقيار دارەجەدەگى جاناشىرلىققا تولى اق نيەتىمىزدىڭ ءوزى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماسا ەتتى.
مولداعالي اعا، تۇششىمدى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن ەرمەك جۇماحمەت ۇلى
