(«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ»)

قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ،

ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ.

دالانى جىم-جىرت دەل-سال عىپ

ءتۇن باسادى سالبىراپ.

شاق شىعارماس جول-داعى،

سىلكىنە الماس جاپىراق.

تىنشىعارسىڭ سەن-داعى

سابىر قىلساڭ ازىراق.

...ماڭگىلىكتىڭ ءوز تىنىسىنداي سارىلعان الۋان سىرلى، ءتۇن سارىندى تىنىشتىق مۋزىكاسى كەلگەندەي قۇلاققا. كۇڭىرەنگەن كوپ ءۇن، جۇمباق كۇيمەن ولەڭ اۋەندەتىپ تۇر. گەتەنىڭ «جولاۋشىنىڭ تۇنگى جىرىنان» جاساعان لەرمونتوۆتىڭ ەركىن اۋدارماسىنا 90 كومپوزيتور مۋزىكا جازىپتى. قازاق ءۇشىن توقسانعا تاتيتىن سازدى دا ءوزى شىعارعان — اباي.

كەمەرسىز كەڭىستىككە اۋىر قاناتتارىن سالبىراتا ءتونىپ، مامىرلاي بوككەن سالقار ءتۇن ساناڭدا ۇلى تىنىشتىقتىڭ، قارابارقىن شەكسىز بايىرقانىڭ بەينەسى بولىپ تىرىلەدى...

ويشىلعا دۇنيەنىڭ باسقا دىبىسىنان گورى، ۇنسىزدىكتىڭ ءتىلى تۇسىنىكتىرەك، تىنىمنىڭ باعاسى ارتىعىراق. تاۋ – ءۇنسىز. دالا – جىم-جىرت. جول — سۇلىق. جاپىراق—قىبىرسىز. سەن دە سونداي ءبىر تىنىمنان دامەلىسىڭ... تابيعات پەن ادامنىڭ تالىقسىعان وسى تىنىشتىعى – ماڭگىلىكتىڭ ۇلان دامىل، مەڭىرەۋ ۇنسىزدىگىنە ۇلاسارداي... ماڭگىلىكتىڭ ءتۇپسىز شىڭىراۋ، مىلقاۋ قۇردىمىنا جۇتىلارداي...

* **

«لەرمونتوۆ نە تولكو ليۋبيت سلۋشات زۆۋكي، "نو ون ۋمەەت سلۋشات ي تيشينۋ تاك، كاك نيكتو درۋگوي دو نەگو ۆ رۋسسكوي پوەزيي نە ۋمەل. پريپومنيم «گورنىە ۆەرشينى»، ي «ۆىحوجۋ ودين يا نا دوروگۋ» –دەپ جازىپتى كەزىندە بەلگىلى لەرمونتوۆتانۋشى ي. روزانوۆ..

گورنىە ۆەرشينى

سپيات ۆو تمە نوچنوي،

تيحيە دولينى

پولنى سۆەجەي مگلوي؛

نە پىليت دوروگا،

نە دروجات ليستى....

پودوجدي نەمنوگو

وتدوحنەش ي تى.

شىنىندا، مۇنداعى تىنىشتىقتىڭ بەينەسى — تۇتاس. ءتىپتى، دىبىس، ەسىتۋ ماعىناسىن بەرەتىن ءبىر دە ءبىر ءسوز كەزىكپەيدى. لەرمونتوۆتىڭ تىنىشتىعىندا جارىقشاق جوق. «ءتۇپنۇسقا» گەتەنىڭ «ۇنسىزدىگى» دە ءدال مۇنداي قاپىسىز ەمەس. گ. بەلگەر جاساعان جولما-جول اۋدارمادان قازاقشالاساق، گەتەدەن «اعاش باسىن شالعان ەمىس-ەمىس لەپتى سەزەسىڭ». ال، ابايدا، (العاشقى شۋماقتا) ءالى تولىق ورنىعىپ بىتپەگەن تىنىشتىقتىڭ قۇلاققا ەستىلمەس، تۇيسىك قانا سەزەر سارقىندى سارىنى بار. ءۇش اقىننىڭ دا (گەتە — لەرمونتوۆ — اباي)« ماتىندەرىن سالىستىرا وتىرىپ وسى ولەڭگە تاماشا تالداۋ جاساعان گەرولد بەلگەر ابايداعى «سىلكىنە الماس جاپىراق» دەگەن جولدىڭ ورنىنا بالا كۇننەن ءوز قۇلاعىنا ءسىڭىستى بولعان «سىبدىرلاماس جاپىراق» دەگەن ۆاريانتىن قولدانادى. جانە بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىندا «ءپرينسيپتى ايىرماشىلىق جوق» ەكەنىن دە ەسكەرتەدى. بىزدىڭشە، ءپرينسيپتى ايىرماشىلىق، دەگەنمەن، بار. لەرمونتوۆتا ەسىتۋ ماعىناسىن بەرەتىن سوزدەر (ادەتتە ەلىكتەۋىش تۇبىرلەر جانە سودان تۋىندايتىن سوزدەر) جوق ەكەنىن ايتتىق. ابايدا دا سولاي. ءۇپ ەتكەن ءالسىز سامالدىڭ ارەڭ بىلىنەر لەبى بولماسا، گەتەدە دە تىنىشتىق، تىنىنە سەلكەۋ تۇسپەگەن. ماسەلەن، لەرمونتوۆ «نە شەلەستيات» دەمەيدى – «نە دروجات» دەيدى. ويتكەنى، شەلەست – سىبدىر، دىبىستىڭ اتاۋى. اتاۋ تۇلعاداعى قالپىندا-اق، «ەستىلىپ» تۇر. دروجات (دىرىلدەۋ، قالتىراۋ، ابايدا: سىلكىنۋ) — قيمىل-قوزعالىس كورىنىسى. راس، جەكە سويلەم كونتەكسىندە، ايتالىق، «سىبدىرلاماس» ءسوزى دە — جاپىراقتا دىبىس بولمايتىن، جەلسىز، ءۇنسىز تىنىشتىقتى ءبىلدىرىپ تۇر. ءبىراق، ءتۇبىر ءسوزدىڭ (سىبدىر) ءوز سەمانتيكاسىندا؛ اكۋستيكالىق بەينەسىندە «دىبىس» بار. نەگىزىنەن العاندا، گەتەدە دە – ال لەرمونتوۆ پەن ابايدا تۇتاسىمەن – جالپى تىنىشتىق كۇيى، تىنىم رۋحى ينتوناسيا، ىرعاق، اۋەز قۇبىلىسىمەن عانا ەمەس، سەمانتيكالىق اياسىندا شۋ، دابىرا، دىبىس ماعىناسى جوق «ءۇنسىز» سوزدەرمەن دە بەرىلگەن. ەسىتۋ ماعىناسىن بەرەتىن سوزدەر بەينە (ءتۇن، تىنىشتىق) تۇتاستىعىنا سىزات تۇسىرەدى. ولەڭ ماتىنىندەگى سوزدەر فونەتيكالىق قۇرامى، سەمانتيكالىق ناقتى ماعىنالارى بويىنشا ىرىكتەلىپ، تىنىشتىق مۋزىكاسىنان شاشاۋ شىقپاس بوياۋلارمەن قانىقتىرىلعانداي اسەر قالدىرادى. سوندىقتان، «سىلكىنە الماس» پەن «سىبدىرلاماستىڭ» جەكە سويلەم كونتەكسىندەگى ماعىنالارىندا ايتارلىقتاي الشاقتىق بولماعانمەن، ءدال وسى ولەڭدە، «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتاعى» تىنىشتىق كۇيىنىڭ تۇتاستىعى تۇرعىسىنان كەلگەندە، ءپرينسيپتى ايىرماشىلىق بار. ءسوز تۇلعاسىنداعى بىلىنەر-بىلىنبەس، ءبىر قاراعانعا، ەسكەرۋسىز ماعىنالىق رەڭكتەردى ەسكەرىپ، سانالى تۇردە قولدانۋ بار. ءدال سوندىقتان دا گەتەدە قۇستار ءۇنسىز (قۇس سايرامايدى ەمەس)، لەرمونتوۆتا جاپىراق دىرىلدەمەيدى، (نە شەلەستيات ەمەس)، ابايداعى جاپىراق سىلكىنە المايدى («سىبدىرلاماس» بولۋى مۇمكىن ەمەس). «جولاۋشىنىڭ تۇنگى جىرىمداعى» وسى تىنىشتىقتى تىرس ەتكەن دىبىس، ءۇن اتاۋلىدان «تازارتىپ»، زار كۇيىنە جەتكىزگەندەردىڭ ءبىرى — ۆ. بريۋسوۆ («ۆ ليستۆە، ۆ دوليناح — ني ودنوي — نە دروگنەت چەرتى»).

لەرمونتوۆ گەتە ولەڭىنىڭ سوزدەرىن ەمەس، ءستيلىن، ينتوناسياسىن، مۋزىكاسىن اۋدارعان دەيدى گ. بەلگەر. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتىڭ» لەرمونتوۆ ماتىنىنە قاتىسى دا سول دارەجەدە. «ءستيلى، ينتوناسياسى، مۋزىكاسى» دەگەندى، ءبىر سوزبەن، ولەڭنىڭ رۋحى دەپ ۇقساق، ءۇش اقىنعا ورتاق بۇل رۋح — ءتۇن بوياۋىنا قانىققان تىنىشتىق تىنىسىنان اڭعارىلادى. بۇل رۋح — ءۇش اقىننىڭ دا ۇستانعان ورتاق پوەتيكالىق بەينەلەۋ پرينسيپىنەن تانىلادى: تۇنگى تىنىشتىق دۇنيەسى «دىبىسسىز» بەينەلەرمەن بەرىلگەن.

«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتى» جازعاندا، اباي لەرمونتوۆ نۇسقاسىن («يز گەتە») نەگىزگە العاندىقتان، بۇدان ارعى اڭگىمەمىزدى ەكەۋىنىڭ جوعارىدا كەلتىرىلگەن ولەڭ ماتىندەرىن سالىستىرا وتىرىپ ساباقتايىق. لەرمونتوۆ سۋبەكتىسىنىڭ نازارى، ياعني، ولەڭنىڭ كەڭىستىكتىك قۇرىلىمى «ۆەرتيكالدى» دەۋگە بولادى. ابايدا، كەرىسىنشە، «گوريزونتالدى» كورۋ باسىم. لەرمونتوۆتا تاۋ شىڭدارىنان («گورنىە ۆەرشينى») نازار بىردەن ستەكتەگى اڭعارلارعا اۋىسادى. بالكىم، ورىس اقىنىنىڭ كوز الدىندا ەتەگىندە قىساڭ شاتقال، تار اڭعارلارى مول اق الا باس كاۆكاز تاۋلارى تۇرعان بولار. (كاۆكاز تاقىرىبىنا لەرمونتوۆ سالعان سۋرەتتەردى ەسكە ءتۇسىرىڭىز). ابايداعى سۋرەت ارقانىڭ الاسا قوڭىر تاۋلارىن، جالپاق جازىعىن نۇسقالايدى. قاراۋىتقان الاسا تاۋلاردان (شىڭداردان ەمەس) كولبەي ەڭىستەگەن نازاردى كوسىلگەن كۇڭگىرت دالا ەسكەرۋسىز ءىلىپ اكەتىپ، بىرتە-بىرتە ۇيىعان قويۋ ىمىرتتىڭ تۇنەك قويناۋىنا ۇلاستىرىپ جىبەرەدى. الىستاعى تاۋ كەمەرىمەن شەكتەلگەن كەڭىستىك بەرى جىلجىعان نازارمەن بىرگە قاۋسىرىلىپ كەلىپ، نار يەسى — سۋبەكتىنىڭ («سەن» («مەن») وزىنە كەپ تۇيىقتالادى. لەرمونتوۆتا ءبىر مەزگىلدەگى كۇي، جالعىز ساتتەگى سۋرەت: «گورنىە ۆەرشينى — سپيات ۆو تمە نوچنوي؛ تيحيە دولينى —پولنى سۆەجەي مگلوي؛ نە پىليت دوروگا — نە دروجات ليستى...» وسىنىن ءبارى تابيعاتتىڭ مەزگىلدىك ءبىر نۇكتەدەگى كورىنىسى. تاۋ شىڭدارى ۇيىقتاپ جاتىر. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەتەكتەگى القاپ، اڭعارلار جاڭا عانا ۇيىعان قوڭىرسالقىن قويۋ ءتۇن قاراڭعىلىعىنا بوككەن («پولنى سۆەجەي مگلوي»).ءدال سول مينۋتتا جول دا شان شىعارماي، جاپىراق تا سىلكىنبەي تىنىپ تۇر. اباي نۇسقاسىندا مۇنداي ستاتيكالىق كۇي، ءبىر ساتتەگى تۇتاستىق جوق.

قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ،

ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ.

دالانى جىم-جىرت دەل-سال عىپ

ءتۇن باسادى سالبىراپ

تاۋ قالعىپ بارادى، بىرتە-بىرتە بالبىراپ ۇيقىعا كەتپەك. ەتىستىك-بايانداۋىشتارعا نازار اۋدارىڭىز: قالعىپ، ۇيقىعا كەتەر، ءتۇن باسادى — ءبارى دە كەلەر شاقتاعى اياقتالماعان، تياناقتالماعان قالىپ-كۇيدى بىلدىرەدى. تاۋدى يىقتاعان اۋىر ءتۇن سالبىراي ءتونىپ، دالانى دا بىرتە-بىرتە مەڭدەمەك. ابايدىڭ ءتۇنى كەڭىستىكتى بىرتىندەپ تولتىرىپ سالماقپەن جايىلادى. وسى بەينەدەگى مارعاۋ قوزعالىستان تۇڭعيىق ءتۇننىڭ مەڭىرەۋ سارىنى، تىنىشتىقتىڭ ءۇنسىز ءۋىلى، «شارشاعان» تابيعاتتىڭ كۇرسىنگەن دىبىسسىز دەمى سەزىلگەندەي. ولەڭ اعىسىندا كەڭىستىككە تۇتاسا قاپتاپ، باياۋ جايىلىپ دەندەپ كەلە جاتقان بايتاق ءتۇننىڭ ءوز دەمىندەي سالماقپەن تولقىنداعان سامارقاۋ ىرعاق بار. ولەڭ ماتىنىندەگى داۋىستى، داۋىسسىز دىبىستاردىڭ قۇرامى دا تىرشىلىك پەن تابيعاتتىڭ وسىنداي ءبىر تىنىمىنا، تىنىشتىق كۇيىنە مەڭزەگەندەي

ابايدا بىرتىندەپ قويۋلاعان ءتۇن بوياۋىمەن بىرگە كوك پەن جەردى ايقارا، سالقار دالانى باۋىرلاي جىلجىعان ۋاقىت قوزعالىسى سۇلىق جاتقان جولعا، قىبىرسىز تىنعان جاپىراققا جەتىپ توقىراعان. لەرمونتوۆ ولەڭىنىڭ باسىندا-اق تياناقتالعان ۋاقىت ابايدا:

شان شىعارماس جول-داعى

سىلكىنە الماس جاپىراق،—

دەگەن جولداردا عانا ورنىق، تۇراق تابادى. لەرمونتوۆتار تابيعات، ءتۇن، تىنىشتىق سۋرەتىنە اباي كەڭىستىكتىك-كولەمدىك، ۋاقىتتىق-قوزعالىستىق پەرسپەكتيۆا قوسادى. ءۇنسىز ۋىلدەگەن مەڭىرەۋ سارىنمەن كەڭىستىكتى كەرنەپ كەلە جاتقان تىنىشتىق بىرتە-بىرتە بايىرقا تاۋىپ، ءوزىنىڭ ەڭ شىرقاۋ نۇكتەسىنە — دىبىس، قوزعالىس اتاۋلى ساپ تىنعان تولىق تىنشۋ كۇيىنە جەتتى. لەرمونتوۆتا — كەڭىستىكتىك سۋرەت. ۋاقىت —«جوق». دالىرەك ايتقاندا، ىركىلىپ، توقتاپ تۇرعان ناق وسى شاق بار. ابايدا — ۋاقىتتىق-كەڭىستىكتىك كارتينا. بۇل كارتيناداعى ۋاقىت دياپازونى بولجاۋلى كەلەر شاق (-ار، -ەر، ما-س) پەن اۋىسپالى وسى شاق ارالىعىندا اۋىتقيدى.

لەرمونتوۆتىڭ ءتۇنى مەن تىنىشتىعى — بوياۋى ابدەن كەپكەن پولوتنوداي ءبىرجولا ورنىعىپ، تۇرلاۋ تاپقان كورىنىس. جوعارىدا ايتقان «اعاش باسىن شالعان ەمىس-ەمىس جەلدىڭ بىلىنەر-بىلىنبەس لەبى» بولماسا، ءتۇپنۇسقادا دا (گەتەدە) سولاي. ابايدىڭ ءتۇنى «شاڭ شىعارماس جولعا» جەتكەنشە بوياۋى ءالى قانىعىپ بولماعان، جارىق پەن تۇنەكتىڭ «ۇزاق، داۋى» (دۋلات) مۇقىم شەشىلىپ بىتپەگەن كۇيدە. ءتۇن رەڭى ەندى-ەندى تولىعىپ، كوك پەن جەردىڭ اراسى ءتۇپسىز قارا مۇحيت بولىپ مىنە-مىنە تۇتاسپاق. تياناعىنا تولىق جەتىپ تىنشىقپاعان، توقتاۋسىز اعىن بەينەلى ءتۇن. پولوتنوعا كوشىرۋگە بولمايتىن اعىن بەينەلى ۋاقىت. تاۋ قالعىعاننان باستاپ، جول شاڭ شىعارماي سۋلاپ، جاپىراق سىلكىنە الماي تىنعانشا جۇرەتىن پروسەستى بوياۋ، قىلقالام بەرە المايدى. لەرمونتوۆتا — سۋرەت. ابايدا –قوزعالىستاعى سۋرەت.

گەتە مەن لەرمونتوۆتا — بەينەلەنگەن تابيعات، ءتۇن كورىنىسى مەن جان-دۇنيەدەگى تولعانىس كۇيىنىڭ جالعىز ءسات، ءبىر مەزەتكە بايلاسقان تۇتاستىعى بار. ولەڭدەگى «وقيعا» (كورىنىس، تەبىرەنىس) — جالعىز نۇكتەدە توقىراعان ناق وسى شاقتا بەرىلەدى. بوياۋلاردىڭ، كۇيلەردىڭ دامۋى، الماسۋى جوق. الدىڭعى التى جول — ءبىر مەزەتتە الىنعان كورىنىس، سوڭعى ەكى جول دا — سول ساتتە ايتىلعان ءسوز (وي). وسى قوزعالىسسىز كۇيلەردىڭ ءوز ىشىندە ۇزدىكسىز ۋاقىت بار. ءبىراق، بۇل — جالپى ولەڭنىڭ سىرتقى «وقيعالىق» شەڭبەرىمەن (دالىرەك ايتقاندا، نۇكتەسىمەن) ءدوپ تۇسكەن، تاپجىلماي ءبىر ورىندا، كوپ كۇي، مول سىرمەن تولقىپ-تەبىرەنگەن ناق، وسى شاقتىڭ ۇزدىكسىزدىگى. تاۋدان «سەنگە» جىلجىعان نازارعا عانا تابيعاتتاعى ۋاقىت ۇيىعان ءتۇننىڭ بوياۋى بولىپ ىركىلىپ قالعانداي.

ابايدىڭ بوياۋلارى قانىعىپ، سارىندارى الماسىپ بىتپەگەن تۇنىندە، تولىق، ورنىعىپ ۇلگەرمەگەن تىنىشتىعىندا اعىسى ءالى سارقىلىپ بولماعان ۋاقىت بار. گەتە مەن لەرمونتوۆتا كەڭىستىك قيعاش ۆەرتيكال بويىمەن «قۋسىرىلىپ» كەلىپ، «سەنگە» تۇيىسەدى. اباي كەڭىستىگى «سەنگە» جەتكەنشە كولبەۋ-گوريزونتال باعىتپەن «تارىلادى». نەمىس اقىنىنىڭ ۆەرتيكالى ورىس اقىنىنان دا گورى تىكتەۋ. گەتە بۇل ولەڭدى كيحەلحان تاۋىنىڭ باسىنداعى قۇجىرانىڭ اعاش قابىرعاسىنا جازعان. سوندىقتان دا نازار شىڭداردىڭ ۇستىنەن قارايدى: «ناد ۆسەمي ۆەرشينامي پوكوي» (گ. بەلگەردىڭ جولما-جول اۋدارماسى بويىنشا). لەرمونتوۆ تاۋ شىندارىنىڭ وزىنەن باستاپ كەتەدى («گورنىە ۆەرشينى — سپيات ۆو تمە نوچنوي»)، ابايداعى نازار — الىستاعان سايىن مايدا تولقىندارعا اينالىپ، جالپاق جازىقپەن ۇلاسىپ كەتكەلى تۇرعان الاسا قوڭىر تاۋلارعا تىرەلگەنى كۇمانسىز. الدىڭعى ەكى اقىنداعى سياقتى ابايدا دا كەڭىستىك اۋقىمى مەن ۋاقىت كولەمنىڭ قارىم-قاتىناسىندا ءوزارا سايكەستىك بار. گەتە مەن لەرمونتوۆتا — ۆەرتيكال كەڭىستىكپەن «سەن» دەگەن نۇكتەگە قادالعان ءدال وسى مەزەت، ءدال قازىرگى شاق، ابايدا — بەلگىسىز، بەيتاراپ ۋاقىت: ءقازىر-قازىر ەمەس، ەندى بولاتىن، نەمەسە، ايتەۋىر ءبىر بولاتىن، بولۋعا ءتيىس، نە بولماسا، ءتىپتى... كۇندە بولاتىن نارسە («وقيعا»)، تاۋ قالعىپ [كەتەر)]—«قالعىدى» ەمەس. ءتۇن باسادى—«ءتۇن باستى» ەمەس. شاڭ شىعارماس پەن سىلكىنە الماستىڭ دا بولجالدى كەلەر شاقتىق ماعىناسى ايقىن.

لەرمونتوۆتاعى ۋاقىت قۇرىلىمى ەكى قاباتتان تۇرادى. نازارداعى —«سەن»-نەن وزگە دۇنيەدەگى (تابيعات، كەڭىستىكتەگى) جانە «سەن»ءنىڭ وزىندەگى ۋاقىت. ەكەۋىندە دە ناق وسى شاق «توقتاپ تۇر». ءبىراق وسى ەكى مەزەتتىك «قاباتتا» جىكسىز قابىسۋ، تۇتاسۋ ءالى جوق.

ۇيىقتاپ جاتقان، تىنىپ جاتقان الەم مەن «سەننىڭ» تىنىمى بىرىنە ءبىرى ءسىڭىپ، ءبىرجولا ۇلاسىپ كەتە قويماعان. («پودوجدي نەمنوگو»)، ابايدا، كەرىسىنشە، سىرتقى الەم مەن «سەن» –ءنىڭ (نەمەسە، ەكىنشى جاقتاعى «مەننىڭ») انىق تىنشۋ تابار ساتىندە بىرلىك بار. اباي كەڭىستىگىندە ءالى تياناق تاپپاعان ۋاقىت قوزعالىسى سەزىلەدى. ءتۇن بوياۋى تولىق جايىلماعان، تىنىشتىق تولىق ورناماعان. سوندىقتان، جول شاڭ شىعارماي، جاپىراق سىلكىنە الماي تىنعانشا، ساعان دا ازىراق سابىر قىلۋ كەرەك. ءتۇن مەن تىنىشتىق كەمەلىنە كەلگەندە، سەن دە تىنشىعاسىڭ. ياعني، لەرمونتوۆتاعى ءبىرتۇتاس كۇيدىڭ قوسىمشا دەتالدارىنداي جول مەن جاپىراق، ابايدا – تولىق تىنشىعۋدىڭ الدىنداعى سىلتىدەي تىنعان ءولىارا مەزەت، ارالىق ءسات. ءدال وسى ارادان تابيعات كۇيى ادامنىڭ اڭسارىنا اۋىسادى: عالامداعى تىنىشتىق پەندەنىڭ تىنىمىنا ۇلاسادى. شارتتى راي فورماسىنداعى «سابىر قىلساڭنىڭ» بولجالدى كەلەر شاقتا تۇرعان ەتىستىكتەرمەن بايلانىسى ەندى-ەندى بايىرقا تاپپاق ءتۇن تىنىشتىعى مەن پەندەنىڭ اڭساۋلى دامىل ءساتىنىڭ ۋاقىت تۇرعىسىنان تولىق سايكەستىگىنە مەڭزەيدى.

سونىمەن، «تىنشىعارسىڭ سەن-داعى — سابىر قىلساڭ ازىراق». ۇيقىعا باتقان بايتاق دۇنيەدەگى تىنىشتىق ءالديى، دۇعاداي ۇيىتىپ، تىلسىمداي تەربەگەن ۇنسىزدىكتىڭ اڭىراعان اۋىر، كۇڭىرەنگەن دىبىسسىز سارىنى وسىنداي ءبىر جان دامىلىنا شاقىرسا كەرەك-تى. تابيعات پەن ادام ۇلى بايىرقا، تۇڭعيىق تىنىمدا قايتا تابىستى... وسى ارادا توقتايسىڭ... بۇل قاي تىنىم؟ كۇندەلىكتى ءتاتتى ۇيقى ما، جوق، ءبىرجولا تىنشىعۋ ما؟ تاڭ اتقانشا ما، ماڭگىلىك پە؟

* * *

وسى ولەڭدى وقىعاندا، ەسكە تۇسىرگەندە، ءبىز ءاردايىم ولەڭنىڭ وزىندە جوق ءبىر تەرەڭ ماعىنالار تۋرالى ويلايمىز. جانە ول ماعىنا ءسوزسىز بار دەپ بىلەمىز. جالپى شىنايى ونەر تۋىندىسىنىڭ جالعىز عانا سىرمەن شەكتەلمەي، الۋان ءتۇرلى مانىس-ماعىنامەن قۇبىلاتىنى بەلگىلى. كورىنگەن سۋرەتتىڭ بوياۋىنان، ايتىلعان ءسوزدىڭ استارىنان سارقىلماس ماعىنالار ورىستەپ جاتاتىن قۇبىلىس — ۇلى شىعارمالاردىڭ ۇلەسى. بۇل —«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتىڭ» دا ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر. ولەڭدە بەينەلەنگەن تابيعات تىنىمىن وزەكتى پەندەنىڭ ايتەۋىر ءبىر ولەتىن اقيقاتىنا مەڭزەۋ دەپ جوريسىڭ. لەرمونتوۆتاعى «وتدوحنەش» پەن ابايداعى «تىنشىعارسىڭدا» سول بەينەلى ءبىر تەرەڭ تراگيزم جاتقانداي. جان-دۇنيەڭ ساناسىز تۇيسىكپەن قابىلداۋعا بەيىم بۇل سىردى، «عىلىمي» تۇردە ءتۇسىندىرۋ، بەلگىلى دارەجەدە، اۋرەشىلىك بولماق. دەگەنمەن، ولەڭ قۇرىلىمىنداعى وسى تۇيسىككە تۇرتكى بولارلىق بەلگىلەردى قاراستىرىپ كورەيىك.

الدىڭعى التى جولدا اقىن تۇنگى تابيعات پەن تىنىشتىقتىڭ بەينەسىن جاسايدى. سوڭعى ەكى جول نازار يەسىنىڭ وزىنە (نە بەلگىسىز، بەيتاراپ «سەن»–گە — جالپى ادامعا) قاتىستى سىر. جاڭاعى التى جولدىڭ ءارقايسىسى پوەتيكالىق تۇتاس وبرازدىڭ (ءتۇن، تىنىشتىق) شەڭبەرىندە تىعىز تىركەسىپ، ساتىلاي جىلجىعان مەتافورالىق بايلانىستار تىزبەگىنەن تۋرادى: تاۋ قالعيدى، بالبىرايدى، ۇيقىعا كەتەدى؛ دەل-سال دالانى سالبىراپ ءتۇن باسادى؛ جول شاڭ شىعارمايدى، جاپىراق سىلكىنە المايدى — ءبارى دە ادامعا توپ ارەكەت، قيمىل، كۇي، ءحالدى بىلدىرەتىن مەتافورالىق ەتىستىكتەر. ال ادامعا قاراتا ايتىلعان سوڭعى ەكى جولدا مۇنداي ايقىن بالاما بەينەلەر جوق — ادامدى «ادامداندىرۋ» قاجەتسىز. الدىڭعى جولداردا بارىنشا «ادامداندىرىلعان» تابيعات، مەزگىل، كەڭىستىك قۇبىلىستارى سوڭعى، ءتۇيىندى ەكى جولداعى ادامعا قاتىستى كۇيگە تابيعي ۇلاسادى. ءبىرتۇتاس تىنىشتىق گارمونياسىندا تۇتاسىپ، ولەڭ مازمۇنىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىن قامتىعان پوتەنسيالدى ماعىنالىق وپپوزيسيا وسىلاي ايقىندالادى: تابيعات — ادام. گەتەلىك تانىمدا، ادام — تابيعاتپەن تامىرلاس، تەكتەس قۇبىلىس. ول دا تابيعاتتىڭ ءبىر وبەكتىسى، تابيعاتتىڭەڭ بيىك جاراتىندىسى. ادام ويى — تابيعاتتىڭ ءوزىن-وزى تانۋ قۇرالى. سوندىقتان «جولاۋشىنىڭ تۇنگى جىرىنداعى» تۇنگى تابيعاتتى كورۋشى نازاردى، عالام تىنىشتىعىن سەزىنۋشى تۇيسىكتى — تابيعاتتىڭ ءوز رۋحى دەپ تانۋعا بولادى. سول رۋح ءوز وبەكتىسى — ادامعا دا سونداي ءبىر تىنىمدى ۋادە ەتەدى. ءبىراق، بارشا عالامداعى باراقات، بايىز، گارمونيا پەندەنىڭ جان دۇنيەسىن ءالى تولىق باۋراپ ۇلگەرگەن جوق. ءوزىن ءوزى كورىپ، بارلاپ-باقىلاپ، ءتۇيسىنىپ تۇرعان رۋح ۇيقىعا كەتكەن ادامنىڭ ساناسىمەن بىرگە وشپەك، تىنباق. ادامنىڭ تابيعات تۋرالى ويى تابيعاتتاعى ءوزىن ءوزى تانۋشى رۋح بولىپ وزىنە وبەكت رەتىندە، ەكىنشى جاقتاعى ەسىمدىك ارقىلى («سەن») «ءتىل قاتادى». تابيعات پەن ادام تىنىمىنىڭ تۇتاسار ساتىندە وسى ەكى ستيحيانىڭ گارمونيالىق ۇيلەسىمىن پارىقتاعان سول رۋح قانا وياۋ. ەكى تىنىمنىڭ مەزگىل جونىنەن ءسال سايكەسپەگەن ارالىعىندا سول رۋح تۇر. تابيعاتتىڭ ماڭگىلىگىمەن سالىستىرعاندا — قاس-قاعىم ساتتىك رۋح. وزەكتى جانعا ولشەپ قانا بەرگەن سانالى تىرشىلىك.

گەتە بويىنشا، تابيعات ءۇشىن وتكەن مەن بولاشاق جوق، تابيعات ءۇشىن ءبارى — ءدال قازىرگى مەزەت، ناق وسى شاق. تابيعات ءۇشىن سول ناق، وسى شاقتىڭ ءوزى — شەكسىزدىك، ماڭگىلىك. گەتەشە، ادامنىڭ تابيعات ۋىسىنان شىعىپ كەتۋگە ەرىك-دارمەنى جوق، ول ءبىزدى سۇراۋسىز، ەسكەرتۋسىز شالقار يىرىمىنە تارتىپ اكەتەدى دە، قاشان قالجىراپ، قارمانۋدان قالعانشا سول قايناعان قۇردىمدا شىرق ءۇيىرىلىپ اينالا بەرمەكپىز. تابيعات جاقسىلىق، جاماندىق دەگەندى بىلمەيدى. ءبىراق ول ومىردەن، جاقسىلىق-جاماندىقتان قاجىعان پەندەنىڭ شارشاۋلى تانىنە — تىنىم، كۇيزەلگەن جانىنا — پانا، سايا تاۋىپ بەرە الادى... «جولاۋشىنىڭ تۇنگى جىرى» جازىلعان تۇستاعى ۇلى اقىننىڭ جالپى كوڭىل-كۇيى، الىپ ويىنىڭ اڭسارى وسى اڭعاردا ەدى.

گەتەنىڭ سەگىز جولدىق كىشكەنتاي شەديەۆرىندە «بار تابيعات، كۇللى الەم سيىپ تۇر» – دەپ جازادى گەتە شىعارماشىلىعىنىڭ ايگىلى بىلگىرى ا. انيكست. ال، سول تابيعات پەن الەمدە (گەتەشە: ماڭگىلىكتە) ۋىزداي ۇيىپ، سىلتىدەي تىنعان ۇلان دامىل، ءتۇپسىز تىنىمنىڭ استارىندا، ارعى تەرەڭ قاباتىندا نە بار؟ بىزدىڭشە، ادام جانىنىڭ سول ماڭگىلىكپەن مامىلەسى بار. ادامداعى ساتتىك عۇمىردىڭ تابيعاتتاعى شەكسىزدىككە الدەبىر تەجەۋسىز، كۇشتەۋسىز، ىرىقسىز ىمىرامەن ۇلاسۋى بار. جەكە (ادام) مەن جالپىنىڭ (تابيعات) گارمونيالىق تىنىمدا سوڭعى تابىسۋى بار.

تىنىم تىلەۋشى پەندەنىڭ اڭسارىن ايالاعان عالامدىق، ماڭگىلىك تىنىشتىقتىڭ تۇڭعيىق سازى مەن سارىنى ساناڭدا ءۇنسىز بەبەۋلەگەن ۇزدىكسىز زارىق بولىپ سارنايدى.

ولەڭدەگى ۋاقىت تىنشىپ، توقتاپ تۇر. «توقتاعان» ۋاقىت — وتكەن شاقتى دا، بولاشاقتى دا بىلمەيتىن تابيعاتتىڭ ناق وسى شاعى، كۇڭىرەنىپ-كۇيزەلگەن بولجاۋسىز، بولمىسسىز تىنىشتىعى. ياعني، ماڭگىلىگى. سەن دە تىنىعاسىڭ. سول تىنىشتىققا، ماڭگىلىككە — تابيعاتقا سىڭەسىڭ.

ولەڭ ماتىنىندەگى جانە ءبىر بولجاۋلى ماعىنالىق پوليۋستەر جۇبىنىڭ — ماڭگىلىك — قاس-قاعىم (ءسات) قارىم-قاتىناسىنىڭ پوەتيكالىق ءورىس، كەرنەۋى ادام مەن تابيعاتتىڭ، سانا مەن ستيحيانىڭ وسى مامىلەسىنە سارقىپ، شەشىم تابادى. بۇل — شارشاپ، سارقىلعان پەندەنىڭ عالامدىق تىنىمدا ومىرمەن، بولمىسپەن قايتا تولىعۋى، نەمەسە، سول تىنىمعا ءسىڭىپ جوعالۋى. مەزى تىرشىلىكتەن، ءومىر قۇمارىنان ازات بولۋى...

ۇيقى مەن ءولىم ەجەلدەن شەندەستىرىلەدى. «يليادادا» ۇيقى — ءولىمنىڭ اعايىنى اتالادى. «ۇيىقتاعان دا — ءبىر، ولگەن دە ءبىر» دەگەن ءسوز قازاقتا دا بار. وتكەن عاسىرداعى ەۆروپا، ورىس رومانتيكتەرىندە ءتۇن مەن ۇيقى سونداي سيمۆولدىق مانگە نە. قاي ەلدىڭ پوەزياسىندا بولسىن، مۇنداي پوەتيكالىق تۇسپال-بەينە ءقازىر ابدەن ۇيرەنشىكتى (مىسالى، «ءبىر كۇنى كەتسەم ۇيىقتاپ ويانباسپىن»— قاسىم امانجولوۆ). لەرمونتوۆتاعى تۇنگى ۇيقى، اڭسارلى تىنىمدى ءۇنسىز تەربەتكەن تىنىشتىقتى دا وسى بەينە-تۇسپال اياسىندا قابىلداۋعا بەيىلسىڭ. ورىس اقىنىنىڭ داۋىل مەن دامىل اراسىندا شارق ۇرعان ليريكالىق تۇلعاسىنىڭ تىرشىلىك پەن عالامنان ءاردايىم تىنىشتىق، تىنىم، تولاس ىزدەگەن كوڭىل-كۇيى گەتە ولەڭىنىڭ رۋحىمەن تولىق ۇيلەسەدى.

لەرمونتوۆ تۋىندىسىنا («يز گەتە») كوزقاراس ءارتۇرلى. ۆ. جيرمۋنسكيي، ا. فەدوروۆ سياقتى زەرتتەۋشىلەر ونى ءتولتۋما شىعارما دەپ تانيدى — گەتە ولەڭى تەك تۇرتكى ەسەبىندە. ءبيدى بىرەۋلەرى (ماسەلەن، ب. ەيحەنباۋم، ۆ. بريۋسوۆ) انىق اۋدارما دەپ سانايدى. شىندىعىندا، باستاپقى جانە سوڭعى ەكى جول بولماسا، لەرمونتوۆ ءماتىنى تۇپنۇسقامەن ءدوپ تۇسپەيدى. «گورنىە ۆەرشينى»-دى، بەلگىلى دارەجەدە، گەتە تاقىرىبىنا ەركىن تولعانىس دەپ تە قاراۋعا بولادى. مۇنداعى تىنىم مەن ۇيقىنى الەمدىك ادەبي جانە فيلوسوفيالىق ءۇردىس رۋحىندا ماڭگىلىك تىنشۋ، ءولىم دەپ ۇعۋعا نەگىز الدەقايدا كۇشتىرەك. لەرمونتوۆتاعى ءتۇن مەن تىنىشتىقتىڭ سيمۆولدىق ءمانى ايقىنىراق. گەتەدە جوق قوسىمشا ناقتى دەتال — بەينەلەرمەن («نە پىليت دوروگا — نە دروجات ليستى») تىرشىلىكتىڭ تراگەديالىق سونۋىنە، ءومىر قۇمارىنىڭ، ەرىك پەن تىلەكتىڭ ءبىرجولا وشۋىنە پوەتيكالىق تۋرا تۇسپال جاسالادى. ءسويتىپ، نەمىس اقىنىنىڭ نۇسقاسىنداعى پانتەيستىك مۇڭ لەرمونتوۆتا جەكە ادام عۇمىرىنىڭ تەرەڭ تراگيزمىنە دەيىن ورىستەيدى.

ءوز كەزەگىندە، «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتىڭ» دا گەتە، لەرمونتوۆ ماتىنىنە تاۋەلسىز ماعىنالىق رەڭ، سيپاتتارى بار. بۇل، ەڭ الدىمەن، ولەڭدەگى ۋاقىت مەجەسىنە قاتىستى ايىرماشىلىقتاردان كورىنەدى. گەتە مەن لەرمونتوۆتا پسيحولوگيالىق پاراللەليزم — ايىرىم ۋاقىتتى (رازنوۆرەمەننىي): تابيعاتتا تولىق تىنىشتىق ورناعان، ادامنىڭ تۇسپالدى تىنىمى — ءالى كۇتۋلى. تىنىشتىقتىڭ مەڭىرەۋ سيمفونياسى سالدەن سوڭ ءوز سالتاناتىن كۇڭىرەنگەن سوڭعى اككوردپەن ءبىرجولا باياندى قىلماق... ءىشىن تارتىپ تىنعان قارا تۇنەك تۇڭعيىق —سول ءساتتىڭ اڭسارىمەن، ەڭ اقىرعى جۇبانىشتىڭ زارىعىمەن تىرشىلىك پەن شۋدىڭ قۇلاقتا قالعان كومەسكى شىڭىلى بولىپ سىڭسىپ تۇر. ءدال ءقازىر، ناق وسى شاقتا. ابايدىڭ ۋاقىتىندا مۇنداي ايقىن مەجە جوق. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتىڭ» قۇرىلىمدىق بولىكتەرىندە — مەتافورالىق جۇيەدە تولىق شەندەستىرىلگەن تابيعات پەن ادام كۇيىندە — ماعىنالىق-بەينەلىك قانا ەمەس، ۋاقىت قاتىناسى جونىنەن دە تەڭ تۇرعىلىق، تەڭ قۇقىقتىق بار. تابيعات پەن ادام تىنىمى — ءبىر. «سابىر قىلساڭ ازىراق»— دەگەن مەجە ەكەۋىنە دە ورتاق: ەرتە مە، كەش پە، بۇگىن بە، ەرتەڭ بە، جوق، جالپى ءبىر بولۋعا ءتيىس پە — ايتەۋىر وسى ءسات كەلەر («سابىر قىلساڭ ازىراق»)، تابيعاتتاعى دىمى قۇرىپ تىنعان قوزعالىس، تالماۋسىراپ سونگەن دىبىس، سالىعىپ شوككەن تۇنمەن بىرگە سەن دە شوگەسىڭ، سونەسىڭ — تىنشىعاسىڭ. تاۋ ۇيقىعا كەتەر، دالانى ءتۇن باسادى، جول شاڭ شىعارماس، جاپىراق سىلكىنە الماس، سەن دە تىنشىعارسىڭ... «سابىر قىلساڭ ازىراق»—وسى ەتىستىكتەردىڭ ماعىناسىنداعى بولجالدى ۋاقىتقا تيەسىلى مەڭزەمە. ونىڭ، جوعارىدا ايتتىق، تابيعات پەن ادامعا قاتىسى — تەڭ، ورتاق.

تىنىشتىقتىڭ قۇلاققا ەستىلمەس، كوڭىلگە عانا ايقىن كومەسكى سازى، كۇڭىرەنگەن كۇنگىرت سارىنى لەرمونتوۆتا دا، ابايدا دا مول. سارىلعان ۇنسىزدىكتىڭ ءۇنى، بولجاۋسىز كەڭىستىكتىڭ تىنىس-دەمى، اۋقىم-ايدىنى ولەڭدەگى داۋىستى دىبىستاردىڭ اۋەنىنەن سەزىلگەندەي. ورىس اقىنىنداعى و، ى مەن قازاقشا ماتىندەگى باسىم ا، ى تىنىشتىق ءۇنى مەن كەڭىستىك قۇرىلىمىنىڭ ەكى ولەڭدەگى ۇقساستىعىندا، ايىرماشىلىعىن دا تانىتادى. بۇل دىبىستار سول ۇزىلمەي اڭىراعان شەكسىز سارىن، تۇنگى كەڭىستىكتى قۇپيا اڭسارمەن ءۇنسىز ارباعان، تىلسىمداي تەربەگەن تۇڭعيىق اۋەننىڭ اكۋستيكالىق بەينەسى. لەرمونتوۆتاعى ەڭ مول ۇشىراساتىن داۋىستى و — ى ۇيقىداعى الەم، تىنىمداعى تابيعاتتىڭ ءوز سازىنداي. سونداي-اق شەكتەۋلى كەڭىستىكتىڭ ۆەرتيكالدى قۇرىلىمىنا نۇسقاعانداي. ابايداعى جازىق دالا، مول كەڭىستىك اڭىراعان اشىق ا-مەن بەينە تابادى.

زەرتتەۋشىلەر لەرمونتوۆتىڭ مۋزىكاعا وتە بەيىم، ءوزى – جاقسى سۋرەتشى بولعانمەن، جان دۇنيەسى دىبىسقا، سازعا بوياۋدان دا گورى سەزىمتال بولعانىن ايتادى. وعان دەيىن ورىس پوەزياسىندا، جالپى، دىبىس، ءان، اۋەن تۋرالى ولەڭ دە از بولعان. قازاق پوەزياسىندا دا ابايعا دەيىن سولاي. ابايدىڭ ان-كۇي اسەمدىگىن، ءماعىنا-مانىن تولعاعان ولەڭدەرىنەن لەرمونتوۆتىڭ كەيبىر سارىنداردى اينىتپاي تانىپ الۋعا بولادى. ماسەلەن، لەرمونتوۆتىڭ «زۆۋكي» ولەڭى مەن ابايدىڭ «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الارىنىڭ» بەينەلىك-تاقىرىپتىق ساباقتاستىعى داۋ تۋدىرمايدى.

ەكى اقىننىڭ مۋزىكاعا دەگەن ەرەكشە زەيىن-ىقىلاسى ولەڭدەرىنىڭ تاقىرىپ، بەينە جۇيەسىنەن عانا ەمەس، دىبىستىق-اۋەندىك تۇزىلىمىنەن دە جاقسى بايقالادى. اۋەن ۇيلەسىمىنە قاپىسىز سەزگىر تۇيسىكتى، دىبىستىق بەينەنىڭ: پوەتيكالىق تۇتاس مازمۇنمەن بايلانىس-بىرلىگى تالدانىپ وتىرعان ولەڭ ماتىندەرىنەن انىق كورۋگە بولادى. اباي لەرمونتوۆ تۋىندىسىنىڭ رۋحىن، ستيل تۇتاستىعىن تولىق ساقتاعان.

* * *

ەندى، »قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتى» جانە ءبىر وقى ءمان-ماعىناسىن قايتا ءبىر پارىقتاپ كورەيىكشى. الدە جۇباتۋ، الدە مۇڭ — ولەڭدە جاقىن تۇرعان ءبىر بايىز، تىنىمنىڭ بارى ايتىلادى. تۋرا ماعىناسىنا شاقساق، كادىمگى تولاس، كۇندەلىكتى دامىل سياقتى. وقىرمان بۇل ءساتتى — ماڭگىلىك تىنىم، دەم ۇزىلەر، ءدام تاۋسىلار ساعاتقا بالايتىن ماعىنا ولەڭ ماتىنىنەن تىكەلەي كورىنبەيدى. ابايدا — اسىرەسە. ولەڭ سۋرەتىندە — ءتۇن تۇڭعيىعىندا دامىلداپ جاتقان تىرشىلىك بار. ۇيقىعا كەتەردەگى تاۋ تىرشىلىكپەن بالبىرايدى. قاراۋىتا كولبەگەن جىم-جىرت دالادا دەل-سال تىرشىلىك بار. شاڭى شىقپاي اڭىرعان شارشاۋلى جولدا، ءتامام تىنىم، وراسان دامىلدىڭ ماستىعى بۋىنىنا ءتۇسىپ قالجىراعان اعاشتاردىڭ قىبىرسىز تىنعان جاپىراعىندا تىنىسىن تەرەڭگە جىبەرىپ تىرشىلىك ءۇنسىز ۇيىپ تۇر. تاۋدىڭ ۇيقىلى سارىنى، تىنىشتىقتىڭ تۇيسىگىڭدە كۇڭىرەنگەن تىلسىم مۋزىكاسى... ءبارى تىرشىلىكپەن تىنىستايدى. تۇنگى عالامنىڭ سامارقاۋ، قۇپيا ىرعاقتارى دامىلداعى جۇرەكتىڭ سوعىسىنداي باياۋ عانا، تىرشىلىكپەن تولقىندايدى... وسى «تىرشىلىكتىڭ» ءبارىن تىكەلەي اكەپ «ولىمگە» كيلىكتىرۋ، كومپوزيسيا لوگيكاسىنا، جالپى بەينەلىك-ماعىنالىق، تۇتاس قۇرىلىمعا قايشى بولار ەدى. ولەڭنىڭ تۋرا ماعىناسى، كومپوزيسيا، بەينە قيسىنى جاندى تابيعاتتاعى («ادامداندىرىلعان») دامىل مەن ءتىرى ادامنىڭ تىنىمىن بەرىلگەن كونتەكستە تەڭدىكتە (ادەكۆاتتى) قاراۋعا مەڭزەيدى. بۇل — ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى، ياعني بارلىقتاعى، بولمىستاعى تىنىم. ءتىرى تىنىشتىق. ماڭگى جوقتىقتىڭ قاپ-قارا قۇردىم تۇنەگى ەمەس. ولەڭدە عارىش الەمى كورسەتىلمەسە دە، وسى ءتۇندى، ەڭ الدىمەن، تىرشىلىكتىڭ، جارىق دۇنيەنىڭ جۇلدىزدى ءتۇنى دەپ قابىلدايسىڭ. ءولىنىڭ تىنىشتىعى ەمەس، وسى باراقات، تىنىم — قاجىعان پەندەسىنە ءتاڭىرىنىڭ قىلعان راقىمى دەپ بىلەسىڭ.

ولەڭنىڭ «ۇستىڭگى» قاباتىنداعى استارلى بايلانىس، پسيحولوگيالىق پاراللەليزم — وي-سەزىم، اڭسار-زاۋقىڭدى الدىمەن وسى اڭعارعا بۇرادى. سالبىراپ ءتۇن باسقان تابيعاتتىڭ تىنشۋ كۇيى شالدىققان، شاراسىز جۇمىر باستىنىڭ ايتەۋىر ءبىر تىنىمنان دامەتكەن ءتۇيىندى سىرىنا يشارا بولىپ ورىلەدى. دۇنيەنىڭ كۇندىزگى جارىعىنان، قىم-قۋات شۋى، قاربالاس-ابىگەرىنەن، قۋانىشتان، ىزادان، كۇلكىدەن، قايعىدان قاجىعان پەندەنىڭ ۇزدىگىپ جەتكەن دامىل ءساتى كۇننىڭ اپتابى، جەلدىڭ اڭىزاعىنان كەبەرسىپ كونى قاتقان، شاڭىتىپ شارشاعان دالانىڭ تۇنگى قوڭىر-سالقىن تىنىشتىقتا تىنىس تاۋىپ، جىم-جىرت، دەل-سال بولىپ سوزىلا سولىقتاپ جاتقان قالپىمەن استاستىرىلادى. دەگەنمەن، وسى ولەڭ مازمۇنىن، تابيعات — ادام ماعىنالىق وپپوزيسياسىنىڭ شەشىمىن، نەگە ماڭگىلىك پەن مەزەت، ءومىر مەن ءولىم ماسەلەلەرىنىڭ اياسىنان ىزدەۋگە بەيىمبىز؟ جانە بۇعان اباي ءماتىنى كوبىرەك نەگىز بەرەتىنى قالاي؟

جوعارىدا ءتۇن، ۇيقى، تىنىشتىق سوزدەرىنىڭ الەمدىك ادەبي جانە فيلوسوفيالىق داستۇردەگى سيمۆولدىق ءمان-ماعىناسى تۋرالى ايتتىق. ولەڭنىڭ ىشكى كومپوزيسيالىق قۇرىلىمىندا تەڭدەستىرىلگەن تابيعات پەن ادام تىنىمى ءوزىنىڭ ونتولوگيالىق ماعىناسىندا تەڭ ەمەس. تابيعاتتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ جانىندا ادام ءومىرى — قاس قاعىم عانا. ماڭگىلىكپەن شەندەستىرىلگەن قاس-قاعىم — جوققا ءتان. وسىنىڭ ءبارى ولەڭ ينتوناسياسىمەن، دىبىستىق بەينە، اۋەندەرمەن تۇتاسىپ، پوەتيكالىق سۋگگەستيا (كوركەمدىك ءارتۇرلى تاسىلدەرمەن ماتىننەن تىس استىرتىن ماعىنالاردى سەزدىرۋ، مەڭزەۋ) تۋدىرعان. ابايدا بۇل «تىنشىعارسىڭ» ەتىستىگىمەن ءتىپتى كۇشەيە تۇسكەن. «وتدوحنەش»-كا ناق بالاما — دەمالاسىڭ، تىنىعارسىڭ، دامىلدايسىڭ. «تىنشىعارسىڭنىڭ» ەكسپرەسسياسى كۇشتىرەك، اۋىسپالى ماعىناعا (كەڭ تۇرعىدا — مەتافوراعا) كوشەرلىك مۇمكىندىگى دە مولىراق. قازاق وقىرمانى ءۇشىن بۇل ءسوزدىڭ سەمانتيكالىق رەڭى مەتافورالىق قولدانىستاعى وزگە سينونيمدەرىنەن گورى، ماڭگىلىك تىنىم (ءولىم، جوقتىق) ماعىناسىن ايقىنىراق بەرۋگە ءتيىس.

تابيعات پەن ادامدى تۇتاستىرىپ جاتقان مەتافورالىق كوپىرلەر ولەڭ مازمۇنىنىڭ «استىڭعى» شىڭىراۋ قاباتىندا پەندە عۇمىرىنىڭ وتپەلىلىگىن، اقيقات ءولىمدى، جاراتىلىس-بولمىستىڭ سوڭعى دانالىعىن مويىنداعان وراسان مەتافورالىق تۇسپالعا ۇلاسادى. بۇل —«دۇنيە وتەر-كەتەر بايانى جوق» دەگەن بەيتاراپ، ۇيرەنشىكتى شىندىق تا ەمەس، «دۇنيە، مەن قايتەيىن جالعانىڭدى» دەيتىن تاپتاۋرىن وكىنىش تە ەمەس — وتكىنشى عۇمىردىڭ ماڭگىلىكپەن وسى مامىلەسىنە پاراساتتى پەندەنىڭ ويشىل مۇڭ، فيلوسوفيالىق سابىرمەن جۇگىنۋى.

سونىمەن، «تىنشىعارسىڭ»...— دەيدى اباي. ەگىزقابات، قوساستار ارنادا سابىرمەن تولقىپ، تولقىندارى الماسىپ، اعىسقا اعىس جالعاي، تەرەڭگە تەرەڭىن توسەي قوزعالعان ماعىنالىق اعىندار وسى «تىنشىعارسىڭدا» توعىسىپ، تۇڭعيىعى شىمىرلاعان ءتۇپسىز تەلەگەيگە اينالادى.

«مەن» ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان —«مەنىكى» ولسە ءولسىن، وعان بەكى»،— دەيدى اباي. ياعني، ءتان («مەنىكى») ءشىريدى، جوعالادى، جان، رۋح («مەن») –ماڭگى. ابايلىق وسى تانىم اڭعارىنان كەلسەك، ادام مەن تابيعاتتىڭ مەزگىل مەن كەڭىستىك شىندىعىندا تالىعىپ جەتكەن وسى تىنىمى — تىرشىلىك، بولمىس قامىتىنان، ءتان قۇرساۋىنان قۇتىلعان ازات رۋح، ولمەس جاننىڭ ماڭگىلىگىنە — تۇپكى اقيقاتقا ۇلاسپاق.

«ءولىم باردا قورلىق جوق»،— دەيدى اباي.

«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتاعى» تىنىمنان دامەلى پانيلىك — الدەبىر جاقسىلىقتان دا ۇمىتكەر سياقتى...

ايتەۋىر وسى تىنىمدا ءبىر قۇتقارعىش كۇش بارداي...

ءتۇن قوينىندا بەبەۋلەگەن تۇمسا كۇي، تىنىق زار — قاجىعان پەندەسىنە ءتاڭىرى قىلعان راقىمنىڭ حابارشىسىنداي...