ونىڭ ءوزى دە بوزبالا كەيپىندەگى قۋىرشاق سياقتى. ويتكەنى ونىڭ كەۋدەسىندەگى جۇرەك – مەيىرىم مەن ءمولدىر ماحابباتقا تولى. ول ويناعان ءاربىر ءرول اسەرلى. ويتكەنى ول – ماماندىعىنا ادال ازامات. ول – بەس بالاعا جارىق دۇنيە سىيلاعان باتىر انانىڭ ارداقتى ەرى. ونىڭ جارىنىڭ دا كوڭىلى بالاداي، ومىرگە شەكسىز عاشىق، اينالاسىنا قۋانىش سىيلاۋعا قۇشتار جان. ويتكەنى ولاردىڭ تاعدىرى قۋىرشاقتىڭ كيەلى قارا شاڭىراعىندا توعىستى. ول – ۇيدە قاتال اكەنىڭ، جۇمىستا سان ءتۇرلى كەيىپكەردىڭ كەيپىنە ەنە كەتەتىن، ەش ۋاقىتتا ادامي بەينەسىنەن الىستامايتىن ءور تۇلعالى ەر. ول – قۋىرشاق تەاترىنا جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان بىلىكتى اكتەر – ايدىن جاقىپبايەۆ.  

كۇيشى بولامىن دەپ دومبىرا ماماندىعىنا كەلگەن بوزبالا جاقىپبايەۆ ءوزى تۇسكەن قۋىرشاق اكتەرى ماماندىعىنىڭ ءبىر كۋرسىن عانا وقيمىن دەپ ويلاعان. كەيىن ونىڭ ۇستازى سەرىك ماقۇلبەكوۆتىڭ سەپتىگىمەن ماماندىعىنا دەگەن ىقىلاسى ارتىپ، دوس-جاراندارى مەن جاقىندارى ونىڭ جۇمىسىن بالانىڭ تىرلىگىنە بالاعانىنا قاراماستان، قيىندىققا تولى قۋىرشاق ونەرى جولىندا قالۋعا شەشىم قابىلداپ، كەزدەسكەن قيىندىقتاردان قايمىقپادى. كەزىندە: «ءومىر بويى قۋىرشاق ۇستاپ جۇرمەكشىسىڭ بە؟»، - دەگەن دوستارىمنىڭ قازىرگى كۇنى جاڭا قويىلىمدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ، بيلەت سۇراعاندارىن كورگەندە، ءوزىمدى ارمانىنا اداسپاي جەتكەن ادامداي سەزىنەمىن، - دەيدى اكتەر. دەگەنمەن، «باتىردى بارەكەلدى ولتىرەدى» دەگەن ۇستانىممەن جۇرەتىن جاقىپبايەۆ ماقتاۋعا ماسساتتانۋدى دا قۇپ كورمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

ايدىن كەڭەسقالي ۇلى ويناعان قويىلىمدى كورگەندە، قولىنداعى كەيىپكەردىڭ شىنايىلىعىنا قاراپ، قۋىرشاققا جان ءبىتىپ كەتتى مە دەرسىز. «ونىڭ سىرى قۋىرشاقتىڭ ءاربىر بولىگىن قيمىلداتا وتىرىپ، رولىنە بايلانىستى قىلىق بەرىپ، مىنەزىن كورسەتە الۋدا»، دەيدى اكتەر. ساحنانىڭ سىرتىنان قاراعاندا بالانىڭ ويىنى ىسپەتتى كورىنگەنىمەن، 40 مينۋتتىق قويىلىمنىڭ ارتىندا ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن يلەگەن تۇتاستاي ۇجىمنىڭ ەڭبەگى، ارىپتەستەردىڭ اۋىزبىرشىلىگىن تالاپ ەتەتىن قيىندىققا تولى كۇردەلى جۇمىس تۇر. ول بۇل جولدىڭ بۇرالاڭ ەكەنىن جۇمىسقا كەلگەن كۇنى-اق موينىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتەن اڭعارعان بولاتىن. قۋىرشاق ءارتيسى بولامىن دەگەن اۋىلدىڭ قارا بالاسىنا تەاتردىڭ تابالدىرىعىن اتتاي سالا «قۇرمانعازى» قويىلىمىنداعى «اۋباكىر ءرولى» بەكىتىلدى. اۋەلگىسىندە ساسقالاقتاپ، قيىندىققا مويىنسۇنعىسى كەلمەي، العا ۇمتىلعان جاس جىگىتتىڭ ارمانىن اق كوستيۋم كيگەن تەاتردىڭ سىمباتتى ارتيستەرى ودان ءارى اسقاقتاتادى. بۇل ساتتە ونىڭ جانىنان تابىلىپ، قولداۋ ءبىلدىرىپ، جىگەرلەندىرگەن جاقسى جاندار دا تابىلا كەتەدى. سونىڭ ءبىرى اكتەردىڭ ومىرلىك جارى، وسى تەاتردىڭ دارىندى اكتريساسى – ەلۆيرا سۇلەيمەنوۆا بولعان-دى.  جاقىپبايەۆ جارى جايىندا: «تەاترعا العاش كەلگەننەن وزىنە جاقىن تارتقان جانداردىڭ ءبىرى سول قىز بولدى. بىر-بىرىمىزگە تەك ارىپتەس رەتىندە قاراپ، بىلمەگەنىمدى ۇيرەنىپ ءجۇردىم. كەيىن ءتىپتى اجىراماستاي دوس بولدىق. ول جانىمدا جۇرسە كۇش بەرىپ، دەمەپ تۇرارداي كورىنەتىن. جاسپىز عوي، ءتىپتى كەي قىزدارمەن تانىسىپ، قىدىرۋعا شاقىرسام دا جانىما ەلۆيرانى ەرتىپ الاتىنمىن (كۇلىپ). كەيىن ارامىزداعى دوستىق قاتىناس، سىيلاستىق سەزىم ماحابباتقا اينالىپ، بىر-بىرىمىزدەن ارتىق جولداس تاپپايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتكەننەن سوڭ، ءومىر ايدىنىنا بىرگە قادام باسۋدى ۇيعاردىق. اللاعا شۇكىر، ءقازىر ۇيدە دە، تۇزدە دە، ونەردە دە بىرگەمىز. اكە-انامىزدىڭ العىسىن الىپ، كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولارلىقتاي بەس بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىمىز» دەيدى. قاراپايىمدىلىقتان ءبىر قادام اتتامايتىن جاس جۇپتار تويلارىن دا وزگەشە ەتىپ وتكىزگەن. جاعدايلارى بولا تۇرا وزگەلەر سەكىلدى دۇركىرەتىپ كولىك شەرۋىن ۇيىمداستىرماي، وزدەرىنىڭ ستۋدەنت كەزدەرىندە قاتىناعان، ەستەلىك تولى اۆتوبۋسپەن قالانى ارالاپ، جولاۋشىلارمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ، باۋىرىمەن بىرگە قابات توي وتكىزگەن. جاستىق جالىندارىنىڭ ءالى دە بولسىن جالىنداۋىن وسى ورتامەن، ويناعان قۋىرشاقتارىمەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن، ساحنادا جارقىلداپ جۇرەتىن جاقىپبايەۆ جۇمىستان سوڭ بىردەن قاتال اكەنىڭ كەيپىنە ەنەتىنىن جاسىرمادى. اناسى: «اكەلەرىڭ كەلە جاتىر» دەگەننەن ەتەك جەڭىن جيناپ، اكەسىنىڭ ايتار ءسوزىن قاباعىنان ۇعىناتىن بالا ايدىن بۇگىن دە ءوز بالالارىنا سول تاربيەنى بەرىپ كەلە جاتقانىن ايادى. بۇكىل ءومىرىن ونەرمەن، اسىرەسە قۋىرشاق تەاترىمەن بايلانىستىراتىن اكتەر «ەڭلىكگۇل» سىيلىعىن ەنشىلەگەنىنىڭ قۇرمەتىنە 2016 جىلى تۋىلعان قىزىنىڭ ەسىمىن سول ماراپاتىمەن اتادى. 

ءيا، جانۇياسىنا دا، جۇمىسىنا دا جەتكىلىكتى كوڭىل بولە الاتىن جاقىپبايەۆ بۇگىندە تەاترداعى جاستارعا ۇلگى بولارلىق اعا بۋىن وكىلى. شىعارماشىلىق جولى 1935 جىلدان باستالاتىن قۋىرشاقتىڭ قارا شاڭىراعىندا ايدىن سىندى كوپتەگەن ونەر شەبەرلەرى بۇلدىرشىندەر ءۇشىن ونەر كورسەتىپ، سان مىڭ قۋىرشاقتى ساحنا تورىنە شىعارىپ، كورەرمەندەردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ كەلەدى. بالا كوڭىلىن تاۋىپ، جاقسىلىققا، مادەنيەتكە تاربيەلەۋ وڭاي ءىس ەمەس. ەڭسەلى ەلدىڭ ەرتەڭگى تۇتقاسىن ۇستار بۇلدىرشىندەر مەن جەتكىنشەكتەرگە قىزىقتى بۇل ورتانىڭ ارتقارار قىزمەتى مەن ارقالار جۇگى اۋىر.

سونداي-اق، ايرانداي ۇيىعان اۋىزبىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا كوپ بيىكتى باعىندىرىپ جۇرگەن قۋىرشاق تەاترى جاڭا ماۋسىمنىڭ اشىلۋىنا قىزۋ دايىندىقتى باستاپ كەتكەن. تەك بالدىرعان بوبەكتەرگە عانا ەمەس، اقىل توقتاتقان ەرەسەكتەرگە دە ارنالعان قويىلىمداردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ كەلە جاتقان تەاتر قازان ايىندا كونە تراگەديانىڭ اتاسى ەۆريپيدتىڭ كەڭ قۇلاشتى ەپيكالىق جانرىنداعى «مەدەيا» شىعارماسىمەن 84 ماۋسىمىنىڭ شىمىلدىعىن اشپاق. ماحابباتقا قۇل بولعان مەدەيانىڭ مۇڭى مەن تاۋقىمەتكە تولى تاعدىرى قۋىرشاق كەيپىنە ەنىپ، كورەرمەندەرىن تاعى دا ءبىر تاڭداندىرعالى تۇر. اتالمىش تۋىندىنى قايتا ءتىرىلتۋ شقو «جاستار» تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، رەجيسسەر ايدىن سالبانعا بۇيىرعان. بۇل تۋرالى اكتەر، ايدىن كەڭەسقالي ۇلى: «الەمگە اتى ءماشھۇر شىعارمانىڭ جەلىسىمەن قويىلعان بۇل قويىلىم جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ساحنالانىپ كەلەدى. ولاردان كەيىن قۋىرشاق كەيپىندە ساحنالاۋ ارينە ەرلىك، دەگەنمەن ارتىندا قانشاما پىكىر، سىناقتار مەن سىنداردىڭ تۇرعانى انىق. ءبىز اكتەرمىز. بەرىلگەن رولگە ىنتا-شىنتامىزبەن كىرىسە كەتىپ، الىپ شىعامىز. ال ول ءۇشىن رەجيسسەر دۇرىس نۇسقاۋ بەرۋى كەرەك. بۇل تۋرالى وسى قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى ايدىن سالبانعا: «سىزگە قيىن بولمايدى ما؟ قۋىرشاقتارمەن قالاي بولار ەكەن دەگەنىمدە: «قۇلاساڭ ناردان قۇلا» - دەگەن، وسىدان سوڭ نە وسەم، نە وشەم» دەدى. بۇل ءبىزدىڭ كوكەيىمىزگە سەنىمدىلىك ۇيالاتتى. بۇگىنگى كۇنى جاڭا دۇنيە جاساۋدا جانىمىزدى سالىپ جۇمىس جاساپ جاتىرمىز».

وسى رەتتە ايدىن جاقىپبايەۆ ءرولدى سەزىنۋ قۋىرشاقتىڭ بەينەسىنە دە بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەتتى. ول وينايتىن ەگەي پاتشانىڭ قۋىرشاعىنا قاراپ-اق، ونىڭ جانارىنداعى مۇڭدى، بويىنداعى مىنەزدى بايقاۋعا بولاتىن سەكىلدى. سونداي-اق، اكتەر ءوز ءسوزىن: «مەدەيا» قويىلىمى – قۋىرشاق ارتيستەرىنىڭ قابىلەتتەرىن، شەبەرلىكتەرىنىڭ شىڭدارىن كورسەتە الاتىن عاجايىپ قويىلىم بولماق»، دەپ ءتامامدادى. 

كوپتىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن قۋىرشاق ونەرىن ەركىن يگەرىپ، ونەگەلى ءومىرىن ورەلى ونەرمەن ورنەكتەگەن ايدىن جاقىپبايەۆ كوپشىلىككە اسىرەسە «سۇعاناق ەشكىدەگى» - ەشكى، «الدار كوسەدەگى» - الدار، «ءۇش تورايداعى» -  ناف-ناف، «ماۋگليدەگى» - ماۋگلي، «ءالادديننىڭ سيقىرلى شامىنداعى» -  سۇلتان،  «انا – جەر انا» قويىلىمىنداعى قاسىم رولدەرى ارقىلى تانىس.

شىمىلدىقتىڭ سىرتىندا تۇرىپ بىرنەشە ءرولدى قاتار الىپ شىعۋعا داۋىس تەمبرىنىڭ مۇمكىنشىلىگى، ىسكە دەگەن ەپتىلىگى، سەرىكتەسىمەن لەزدە يمپروۆيزاسيا جاساپ، بالالارمەن قىزىقتى ديالوگ جۇرگىزە الۋى – كاسىبيلىك دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىن اڭعارتادى.

ايجان ەسەنگەلدى