ەۋروپالىقتار جاۋلاپ العانعا دەيىن امەريكا قۇرلىعىن مەكەن ەتكەن ۇندىستەردىڭ (ولاردىڭ ءبىرقاتارى وزدەرىنىڭ تامىرىن تۇركى حالىقتارىمەن بايلانىستىرادى) ءومىر تانىمدارى مەن دانالىقتارى قايران قالدىرادى.
تومەندە امەريكالىق ابوريگەندەردىڭ تاڭداي قاقتىرارلىق افوريزمدەرىن ۇسىنىپ وتىرمىن. (جاقشا ىشىندە تايپالاردىڭ اتى كورسەتىلگەن).
1. جىلاۋدان قورىقپا. كوز جاسى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن كوپ نارسەدەن تازارتادى. (حوپي)
2. اۋزىڭدا كۇن كۇركىرەگەنشە، قولىڭدا جاسىن (نايزاعاي) ويناسىن. (اپاچي)
3. بارشا وسىمدىك – بىزگە باۋىر. ەگەر قۇلاق قويساڭىز، ولاردىڭ قالاي سىبىرلاسقانىن ەستيسىز. (اراپاحو)
4. ءومىر دەگەنىمىز نە؟ ول تۇندە ۇشاتىن جارقىراۋىق قوڭىز. ول بيزوننىڭ قىسقى كۇنگى تىنىسى. ول كۇندىز ءشوپ ۇستىندە جىلجيتىن، كەشكە قاراي جوعالىپ كەتەتىن كولەڭكە. (قاراسيراقتار – Blackfoot)
5. جەر بىزگە اتا-بابامىزدان قالعان مۇرا ەمەس، ونى ءبىز كەلەر ۇرپاقتان قارىزعا العانبىز.
6. تۋعان كەزىڭدە سەن جىلاپ، ال مىنا الەم قۋانعان بولاتىن. دۇنيەدەن وتەرىڭدە ەندى ءوزىڭ قۋانىپ، الەم جىلايتىنداي ءومىر ءسۇر! (چەروكي)
7. ءبىر اياعىمەن كانوەدە، ءبىر اياعىمەن قايىقتا تۇرعان ادام سۋعا قۇلايدى. (تۋسكارورا)
8. جۇرەك –ءبىزدىڭ باستاپقى ۇستازىمىز. (شايەنن)
9. ەسىڭدە بولسىن: سەنىڭ بالالارىڭ سەنىكى ەمەس، ولاردى جاراتۋشى يە اماناتقا بەرگەن. (موگيكان)
10. قۇلاعىما قۇي –جادىما تۇسپەس. كوزىمە شۇقى – ەسىمە دە تۇسپەس. جان-تانىڭمەن ۇيرەت – سونى عانا ۇعارمىن.
11. ادامزات زاڭى ادامدار وزگەرگەن سايىن وزگەرەدى. جاراتۋشى يە زاڭدارى ەشقاشان وزگەرمەيدى. (كروۋ)
12. ءولىم – الەمدەردىڭ اۋىسۋى عانا. (دۋۆاميش)
13. وتىرىك ۇيقتاعان ادامدى وياتا المايسىڭ. (ناۆاحو)
14. كورگەن ءتۇسىڭنىڭ ءبارى ورمەكشىنىڭ ورمەگىنەن ورىلگەن. (حوپي)
15. يتپەن بىرگە ۇيقتاساڭ – ۇستىڭدە بيت قاپتاپ وياناسىڭ.
16. تابيعاتتان قاشىقتاعان سايىن ادام جۇرەگى قارايا بەرەدى. (لاكوتا)
17. كوكتەمدە اياعىڭدى بايقاپ باس، جەر-انانىڭ اياعى اۋىر. (كايوۆا)
18. بىلىمگە ەمەس دانالىققا ۇمتىل. ءبىلىم – وتكەننەن داريدى. دانالىق – كەلەشەكپەن كەلەدى. (لامبي)
19. ەگەر ىزگىلىك ىستەۋگە سەبەپ تابا الماساڭ – بۇعان ءوزىڭ عانا كىنالىسىڭ. (دەلاۆەر)
20. اينالاڭداعى جاندى الەمگە قۇرمەتپەن قاراساڭ، ولار دا ساعان قۇرمەتپەن قارايدى.
21. باقا ءوزى تۇرعان كولدى ءىشىپ تاۋىسا المايدى. (سيۋ)
امەريكانى باعىندىرعان ەۋروپالىقتاردىڭ سول كەزدەگى جاۋىزدىقتارى الدىندا گيتلەردىڭ «حولوكوستى» بالانىڭ ويىنشىعىنداي بولىپ قالادى. بيبليادا ۇندىستەر تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان دەگەن سىلتاۋمەن بەس عاسىرعا سوزىلعان قىرعىندا امەريكا مەن كانادانىڭ 95 ميلليوننان 114 ميلليونعا دەيىنگى بايىرعى تۇرعىندارى ولتىرىلگەن.
بۇگىندە اقش-تا 5 ميلليونداي عانا ۇندىستەر قالىپتى. بۇل بۇكىل اقش حالقىنىڭ 1،6 پايىزى. ولار رەزەرۆاسيالاردا تۇرادى. ءۇندىس تايپالارىنىڭ ىشىندە سانى جاعىنان ەڭ كوبى – چەروكي (310 مىڭ)، ناۆاحو (280 مىڭ)، سيۋ (115 مىڭ) جانە چيپپيەۆا (113 مىڭ). زەرتتەۋشىلەردىڭ انىقتاۋىنشا ەلدە بۇگىندە ۇندىستەردىڭ 139 ءتىلى ساقتالىپتى. ونىڭ جارتىسىنان استامىنا جويىلۋ ءقاۋپى ءتونىپ تۇر.
