وتكەن 2017 جىلدىڭ شىلدە ايىنان بەرى «قالاۋلىم» اتتى باعدارلاما “ەۋرازيا” ءبىرىنشى ارناسىنان كۇن سايىن تۇسكى 12.00-دەن 3.00-گە دەيىن  ەفيرگە شىعىپ كەلەدى. بىلەتىندەر 6 ملن-نان استام كورەرمەندەرى بار دەگەندى ايتادى.

ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، «باعدارلاما سۇيىكتىسىن تاۋىپ، وتباسىن قۇرعىسى كەلەتىندەرگە ارنالعان. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋ». مىنە سودان بەرى باقانداي ءبىر جىل ءوتىپتى. قورتىتىندىسىندا، cاۋساقپەن سانايتىنداي  عانا جۇپ وتاۋ قۇرعان. دەمەك،  ءبىز «قالاۋلىمنىڭ» باعىت-باعدارىن باسشىلىققا الاتىن بولساق، قازاقتىڭ ۇلى ۇيلەنىپ، قىزى ەشقاشان تۇرمىسقا شىقپايدى، بۇل باعدارلاما قازاقتىڭ سانىن وسىرۋگە قىزمەت ەتپەيدى دەگەن ءسوز.

سان ميلليونداعان قازاق ءتىلدى كورەرمەنى بار «قالاۋلىمعا» بارىپ قاتىسۋشىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى قورلاپ، ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراي الماي، نەمەسە اۋدارماشى ارقىلى سويلەسۋلەرى بۇل بۇكىل قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى قاسىرەتى. قاتىسۋشىلار مەن جۇرگىزۋشىنىڭ وزدەرى دە سوزدەرىنە ورىس ءسوزىن قوسىپ «قويىرتپاق-كوجە» جاساپ جاتادى. ونى وزدەرى دە بايقامايدى. ابدەن ەتتەرى ءولىپ كەتكەن.

جاپ-جاس قىز بالانىڭ ءوزى تاڭداپ بارىپ وتىرعان وزىنەن اناعۇرلىم ۇلكەن جىگىتتەرگە «بالا» دەپ سويلەيتىن جاعدايلارى كەزدەسىپ جاتادى. اقيقاتىندا، «بالانى» تۇرمىسقا شىعىپ تۋىپ الۋلارى كەرەك ەمەس پە؟ تيمەي جاتىپ، جۇبايىن بالا دەپ اتايتىن «كورگەنسىزدەن» قانداي جاقسى جار بولۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق وزىنەن-وزى تۋىنداپ تۇر.

تۇسىنىكتەمە: بالا دەگەن ءسوز نەگىزىنەن 13 جاسقا دەيىنگىلەرگە قاراتىپ ايتىلادى. اتالارىمىزدىڭ «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن ءسوزى بەكەر ايتىلماعان. ودان كەيىن بوزبالا، جىگىت، جىگىت اعاسى، ەل اعاسى، ازامات، قاريا ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، «بالا» دەگەن ءسوز، تەك قانا بالاعا قاراتىپ ايتسا جاراسىمدى. ال، ءوزىن ازامات دەپ ەسەپتەيتىندەرگە قاراتىپ ايتسا، ول سەنىڭ ساناڭ، ياعني اقىلىڭ مەن ءبىلىمىڭ  بالادان ارتىق ەمەس دەگەن ءسوز.

جاپ-جاس جىگىتتەردىڭ وزدەرىنەن 5-10 جاس ۇلكەن قىزداردى تاڭداپ بارۋى مۇلدەم قاتە. جالپى ايەل ادامنىڭ ەر ادامنان گورى تەز قارتاياتىنىن بىلمەۋ، كەلەشەكتى بولجاي الماۋشىلىق. بۇل جەردە مۇنداي جاعدايدىڭ كەرىسىنشە بولعانى ءجون بولادى.

ءيا، ەجەلگى قازاق قوعامىندا مۇنداي جاعدايلار بولعان. ءبىراق ولاردا ءاعالى-ىنىلى ادامداردىڭ جاسى ۇلكەنى باقيلىق بولعان جاعداي دا، بالالاردى جەتىم ەتىپ، ەشكىمگە كوز تۇرتكى ەتپەۋ ءۇشىن امالسىزدان جاسالعان ارەكەت.

باعدارلاما جوسپارى دا، جۇرگىزۋشىلەرى دە قازاق قىزدارىنىڭ شەتەل ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققانىن اشىقتان-اشىق ۋاعىزدايدى. ايعاعى، وسى باعدارلاما بارىسىندا قازاق قىزىن ورىس جىگىتىنە جۇپ ەتىپ قول ۇستاتىپ جىبەرگەنىنىنە بۇكىل قازاق كۋا بولدىق. الگى «كۇيەۋ» باعدارلاماعا قانشا رەت قاتىسسا دا، ەڭ بولماسا مەملەكەتتىك تىلدە كوپشىلىكپەن امانداسۋدى ۇيرەنبەستەن كەتتى. سونى وسى باعدارلاما دا وتىرعاندار «جالىنىپ» سۇراعاندا دا تىڭدامادى.

مۇحتار شاحانوۆ اعامىز ايتقانداي، بۇگىنگى تاڭدا 24 000 قازاق قىزى جۇڭگو جىگىتىنە شىققان. باعدارلاما سول ءۇردىستى قارقىندى دەڭگەيدە جالعاستىرۋدا. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بولاشاقتا قازاقستان ازاماتشاسىنا ۇيلەنگەن جۇڭگو كۇيەۋ بالالار سان ميلليونداعان گا جەردى جالعا الىپ، جۇڭگو قۇدالاردى قاپتاتسا قايتەمىز؟ سوندىقتان ارالاس نەكەدەگى ادامداردان كەلەتىن ءقاۋىپتى «جەر تۋرالى زاڭعا» ەنگىزۋىمىز جانە وسىعان ۇقساس ۋاعىزدى  باعدارلامادا دا توقتاتۋ قاجەت.

قاتىسۋشىلار بارعان ۇمىتكەر قىزدارعا كوبىنە نەشە بالا جوسپارلايسىز دەگەن سۇراق قويىپ جاتادى. سۇراق ورىندى. الاي دا ۇمىتكەر قىزداردىڭ بەرگەن جاۋاپتارى كوكەيگە قونبايدى.  بىرەۋى ەكى بالا دەسە، ەكىنشى بىرەۋلەرى 4 بالا، دەپ كەسىپ جاۋاپ بەرەدى. قۇدايتاعالا قانشا بالا بەرسە، سونى الامىن، شەكتەۋ قويمايمىن دەگەن جاۋاپ ەشبىر قىزدىڭ اۋزىنان شىقپاي جاتىر. بىزگە مۇنى بۇگىنگى بويجەتكەن قىز بالالاردىڭ ورتاق كوز قاراسى دەۋىمىزگە ابدەن بولسا كەرەك.

 ايتار ءۋاجىمىز: ءبىز قازاقتىڭ سانىن وسىرە الماي ءجۇرمىز. وسىدان 27 جىل بۇرىن 18 ملن-نىڭ شاماسىندا ەدىك. ءالى سول ساننىڭ اينالاسىنان ۇزاپ شىعا المادىق. جاقىندا عانا 18،2 ملن-عا جەتتىك دەگەن اقپارات جاريالاندى. ال، مىنا كورشى وزبەك حالقى 20 ملن-نان 32 ملن-عا ءبىراق قارعىدى. دەمەك، مىنا جاعداي دا، ياعني قازاق وتباسىندا بىر-ەكى، ءتىپتى ءتورت  بالاسى بار بولسا دا، ەشقانداي تابيعي ءوسىم بولمايدى. ول ەل اقىرىنداپ، ازايىپ بارىپ ۇلت رەتىندە تاريح ساحناسىنان كەتەدى. ەلدىڭ قارقىندى ءوسىمى قازاق وتباسىلارىندا بەس بالادان جوعارى بولۋىنان عانا باستالادى. بىرەۋلەر داۋ ايتۋى مۇمكىن، ءوسىم 3 بالادان باستالادى دەپ. بۇل جەردە «جان بار جەر دە، جازىم بار» دەيتىن «كەزدەيسوق» جاعدايلاردى قاتەردە ۇستاۋىمىز كەرەك.

دەمەك، بۇل بۇگىنگى قازاق قىزدارىنىڭ دا، مىنا «قالاۋلىم» باعدارلاماسىنىڭ دا قازاقتىڭ قازاق بولىپ، مىنا ۇلان بايتاق دالامىزدى ۇل مەن قىزعا تولتىرۋ جايلى مۇلدەم ويلامايدى دەگەن ءسوز. باعدارلاما قازاق حالقىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە ەمەس، قازاقتىڭ سانىن وسىرمەۋگە  ارنالعان. دالەل مە؟ دالەلى، جوعارى دا ايتقانىمداي، «قالاۋلىم» قىزمەتىنىڭ ءبىر جىلعى جۇرگىزگەن ۋاعىزىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بار-جوعى ەكى-ۇش جۇپتىڭ عانا وتاۋ قۇرعانى. ولاردىڭ دا ءبىر جۇبى 67 جاستاعى سەيسەنبەك اقساقال مەن 50 جاستاعى ءلاززات حانىم.  ەكىنشىسى، وزگە ۇلتقا كەتكەن كەتكەن قىز.

جاپ-جاس 18-19-دارداعى قىز بالانىڭ جىگىت ىزدەپ بۇكىل جۇرتتىڭ الدىنا شىققاندارى مۇلدەم ۇيات تىرلىك. بارعان جىگىتى قابىلداماي، تاۋى شاعىلىپ جىلاپ قايتقاندارى جونىندە نە ايتارىمدى دا بىلمەي وتىرمىن.  قازاقتىڭ  ايگىلى كورىپكەل اۋليەسى موڭكە بي اتامىزدىڭ اقىرزامان كەلگەن دە «قاراپ تۇرعان جىگىتكە قىز ارتىلاردىڭ» كەرى كەلدى. دەمەك، بۇل ءبىزدىڭ ورىس ءتىلدى بيلىك يەلەرىنىڭ 70 000 جىل بويى “مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتىرىلىپ» بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن   قازاقتىڭ باسىنا «اقىرزاماندى» ورناتتى دەگەن ءسوز.

 باعدارلاما زالىندا ۇلكەن اجەلەر وتىر. سوزگە ارالاسپايدى، كوپتى كورگەن تاجريبەلى قاريالار رەتىندە ولاردان تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەگە بايلانىستى وي-پىكىرلەرى سۇرالمايدى. سوندا، سول اجەلەر كىم؟ كورمەگە قويىلعان ءتىرى قۋىرشاق پا؟

باعدارلاما قازاقي مادەنيەتتەن جۇرداي. باعدارلاما بارىسىندا، تالاي سوراقىلىقتارعا (ۇرىس-كەرىس، ءبىرىن-بىرى بالاعاتتاۋ، ءتىپتى ايەل ادامنىڭ ەر ادامعا قول كوتەرگەنىنە دە)  كۋا بولدىق. زاميرا قارىنداسىمىزدىڭ ەر ادامنىڭ باسىنا اياعىمەن تەپكەنى بۇل ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەلبەتىمىز. بۇل كورىنىس «بەسپرەدەل نا كازاحستانكوم تۆ» دەگەن اتاۋمەن بۇكىل الەمگە «اتىمىزدى» شىعاردى.

ەڭ جامانى جاس قىزداردىڭ پىكىر الماسۋ كەزىندە ەر ادامداردىڭ بەتتەرىنەن الىپ، اۋىزدارىنان اق يت كىرىپ، قارا يت شىعىپ جاتقانى. دەمەك، بۇل جەردە وتىرعانداردان جۇبايلارىن «ءپىرىم» دەپ تۇسىنەتىن ايعانىم مەن زەرەلەر جانە زەينەپتەر (باۋىرجان اتامىزدىڭ كەلىنى) ەشقاشان شىقپايدى. بۇلار ەشكىمگە جار بولىپ تا جارىتپايدى.

جاقسى جاعىندا جوق  دەپ،  ايتۋعا كەلمەس. ولدا بار. باعدارلاما، قازىرگى جاستارىمىزدىڭ ءوي-ورىسىن، وتباسىنداعى، مەكتەپتەگى، جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى، ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى  العان تاربيەلەرىن، ادامي بولمىستارىن تولىقتاي اشىپ كورسەتىپ وتىر دەۋگە ابدەن بولادى. وزدەرىڭىز كورىپ جۇرگەندەي، باعدارلاماعا وزدەرىن ءتارتىپتى، تاربيەلى، مەن وزگەگە ۇلگى بولا الاتىنداي قازاق ازاماتىمىن دەپ ەسەپتەيتىندەر عانا بارىپ ءجۇر.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋى قالاۋلىمدى قازىرگى بولمىسىندا جاپقان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. قالاۋلىم جوعارىدا ايتقانىمداي، «جارامىزدىڭ» بەتىن تىرناپ، قاناتىپ بەردى. ءبىز بۇل جەردە "اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى" دەگەن ماقالدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك سياقتى.

 قازىرگى بارىستا مۇنى جابۋ وڭايعا سوقپاس. ءبىراق، باعدارلامانىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە (قىزدارىمىزدى شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعۋىن اشىق ۋاعىزداۋ، ەلدىڭ مۇددەسىن مۇلدەم ۇمىتىپ، تەك قانا قاراباستارىنىڭ قامىن كۇيىتتەۋ، جاپ جاس قىزداردىڭ وزىنەن بەس-ون جاس ۇلكەن جىگىتتەرگە مىنا بالا دەپ سويلەۋلەرى سياقتى) ساي كەلمەيتىن جاعىن قاتتى سىنعا الىپ، ۇلتقا قىزمەت جاساتۋعا ابدەن بولادى.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم، تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزدە جۇبايلاردىڭ اجىراسۋلارى «جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتارداي» تىم كوبەيىپ بارادى. ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعايتىن باق-تاردىڭ قازاقستان اجىراسۋدان مۇسىلمان ەلدەرى ارسىندا ءبىرىنشى ورىنعا، ال الەم ەلدەرى اراسىندا العاشقى وندىققا كىردى دەپ، دابىل قاعىپ جاتقاندارىن بارىمىزدە ەستىپ جاتقان بولارمىز. باعدارلاما دا وسى ماسەلە نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس.

ەجەلگى قازاقتاردا، ءتىپتى كۇنى كەشەگى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى مۇلدەم بولماعان. جۇبايلاردى تەك قانا ءولىم ايىرعان. ايتپەسە، مىنا: «اتىڭ جامان بولسا ساتىپ قۇتىلارسىڭ، سىڭارىڭ جامان بولسا قايتىپ قۇتىلارسىڭ» دەگەن ماقال بولماعان بولار ەدى.

باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – «وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋ» بولاتىن بولسا، وسى اجىراسۋ ماسەلەسى دە باعدارلاما نازارىنان تىس قالماۋعا ءتيىس.

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى، ماڭعىستاۋ