مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بىرەگەيلىككە بايلانىستى ۇستانىمى بۇرىننان دا بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنىڭ كوپ ءتىلدى مەڭگەرىپ، تولەرانتتى، بىلىمگە قۇشتار، تاۋەلسىز ۇلت بولعانىن قالايدى. بۇل ەلىمىزدىڭ 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋسياسىندا جانە مەملەكەتتىك، ۇكىمەتتىك دەڭگەيىندەگى ءار ءتۇرلى باعدارلامالاردا جانە قۇجاتتاردا بار. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىندا دا بۇل ءار كەز ايتىلىپ ءجۇر.
قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن شەشىپ، تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما قابىلداندى. ول بىرنەشە ماساتتى كوزدەيدى. ونىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلدى تەك كۇندەلىكتى قولداناتىن ءتىل رەتىندە عانا ەمەس، عىلىم تىلىنە اۋدارۋ. ول ءۇشىن الەمدەگى ۇزدىك عىلىمي وقۋلىقتاردى، كىتاپتاردى، ماقالالاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، قازاق قوعامىنا تانىستىرۋ، عىلىمي تەرميندەردى قولدانىسقا ەنگىزۋ. ول ءۇشىن ارنايى كوميسسيا دا قۇرىلدى. ولار ءوز جۇمىسىن جەمىستى جۇرگىزىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى ءالى عىلىم، تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ءتىلى بولىپ تولىق قالىپتاسىپ كەلەدى. ءتىلدىڭ عىلىمدا قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلە جاتقاندىقتان، ءار ءتۇرلى تەرميندەر ەندى قولدانىسقا ەنە باستادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋى بارىنشا كەڭىپ، تولىق عىلىم، ءىلىمنىڭ ءتىلى بولىپ كەلەدى. قاجەتتى تەرميندەر جۇيەلەنىپ جاتىر. ۇكىمەت جانىنداعى ەلدىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى سەكىلدى ەلدىك ۇيىمداردىڭ كوبىسىنە وكىلەتتىلىك بەرىلگەن ەدى. كوميسسيا عالىمدارمەن اقىلداسىپ، تەرميندەردى ءبىر جولعا جۇيەلەۋدە.
ەلباسى قازاق تىلىندە سويلەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءجيى ايتادى. شىنىن ايتۋ كەرەك، ەلىمىزدە ءبىرىڭعاي ۇلت قالىپتاسىپ كەلەدى. ۇكىمەت حالىقتى ينتەگراسيالاۋدىڭ شىعار ءتاسىلى رەتىندە بىلەدى، ياعني ءۇش ءتىلدى بىردەي ۇيرەنۋ دەپ بىلەدى.
رەسپۋبليكالىق Kazbilim ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اياتجان احمەتجاننىڭ جۋىردا كەلتىرگەن مالىمەتىنە سايكەس، قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم ساپاسى جاقسارعان.
- وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇبت-دان 125 بالل العان 19 تۇلەكتىڭ بارلىعى قازاق ءتىلدى سىنىبىندا وقىعاندار. قازاقستان بويىنشا جاقسى ناتيجەگە قولجەتكىزگەن 10 مەكتەپتىڭ 8ء-ى قازاق ءتىلدى مەكتەپ وردالارى. بىرەۋى – ورىس مەكتەبى بولسا، ەندى ءبىرى ارالاس مەكتەپ. بىلتىر 139 بالل جيناعان تاسان سايات ەسىمدى قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىتىرۋشىسى، ءبىر جىل بۇرىن جوعارى ناتيجە – قازاق مەكتەپتەرىنە تيەسىلى. 2013-2015 جىلدارى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست ناتيجەسى تۇرعىسىنان قاراساق تا، رەيتينگتى بايقاساق تا قازاق ءتىلدى ءبىلىم وشاقتارى الدا. قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزدان استامى قازاق ءتىلدى سىنىپتا وقىسا، 16 پايىزى دەرلىك وقۋشى ورىس مەكتەبىندە، ال باسقا تىلدەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 1 پايىزعا جەتپەيدى. بىلتىر 1ء-شى كلاسسقا بارىپ، مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعانداردىڭ 89 پايىزى قازاق سىنىبىن تاڭداعان. قالعان 10 پايىزى ورىس مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان. ياعني، تاريحىمىز العا جىلجىپ كەلەدى. تاريحتى وزگەرتۋ ەشبىر ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى اقيقات. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولعان سايىن، قازاق حالقىنىڭ دا مەرەيى ۇستەم بولادى. انا ءتىلىمىز زاڭدا عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە، قارجى سالاسىندا، قولدانىستا، ءجۇر. ەلىمىزدەگى جوو-داعى گرانتتار وسىدان ءتورت جىل بۇرىن – جارتى پايىزدان استامى قازاق توبىندا، ال 35ء-ى – ورىس ءتىلدى توپتا وقىپ جاتىر. وسىدان 2، 3 جىل بۇرىن قازاق توپتارىنىڭ 75 پايىزى قازاق توبىندا وقيتىن، ال 25 پايىزى – ورىس توبىندا وقىدى. بىلتىر جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وردالارىندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن 92 827 تۇلەك نيەت ەتكەن، 92 827 تۇلەكتىڭ 67 627ء-ى (76،3%) قازاق تىلىندە جانە 20 968 –ءى (23،6%) ورىس تىلىندە تاپسىرۋعا ءوتىنىش بەرگەن. وسى مالىمەتتەردەن بايقايتىنىمىز بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنداعى ورىس توپتارى كوپ ۇزاماي جابىلىپ قالاتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار، سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا ورىس توپتارىن اعىلشىن ءتىلدى توپتارى الماستىرىپ جاتىر، – دەيدى اياتجان احمەتجان.
شىنىمەن دە جىلدا مەكتەپتى قازاق سىنىبىندا ءبىتىرىپ جاتقانداردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. 2018 جىلى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست تاپسىرۋعا ءوتiنiش جاساعان تۇلەكتەردىڭ سانى – 102442، بۇل مەكتەپ بiتiرۋشiلەردىڭ 70 پايىزى. تەستتى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 75 پايىزى قازاق تiلiندە تاپسىرسا، قالعان 25 پايىزى ورىس تiلiندە تاپسىرۋدى قالاعان. ياعني، دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى بولىپ جاتقانىن وسى ءجايتتاردان-اق بىلۋگە بولادى.
جاقىندا جۋرناليست ءومىرجان ءابدىحالىق ۇلى دا تىلگە بايلانىستى ءوزىنىڭ Facebook پاراقشاسىندا ءوز ويىن ايتقان بولاتىن.
«وسىدان 9 جىل بۇرىنعى ساناق بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ 62 پايىزى قازاق تىلىندە ەش قينالماستان وقيمىز، جازامىز» دەسە، «ەلدىڭ 84،8 پايىزى ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەمىز» دەگەن. 2009 جىلدان بەرى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى، ونىڭ اراسىندا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاقتىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. سانى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى"، – دەپ جازدى ءومىرجان مىرزا.
ءتىل ماسەلەسىنىڭ جىلدان جىلعا شەشىمىن تاۋىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلە جاتقاندىعى - قازاقستاندا قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ اسەرى ەكەنىن جاسىرماۋ قاجەت. تىلدەردى دامۋت مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ونى جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەدى دەپ قورىققاندار قورقىنىشىن باسسا بولادى. ماسەلەن، جۋىردا يۋنەسكو دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمى جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان تىلەردىڭ كارتاسىن جاساپ شىعاردى. جەردەگى 6000 ءتىلدىڭ 2،5 مىڭى ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستا جەر پلانەتاسىنان مۇلدە، ماڭگىلىككە جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر. جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان تىلدەردىڭ 136-سى كورشى رەسەيدەگى از ۇلتتاردىڭ انا تىلدەرى. ونىڭ اراسىندا دۇنيەجۇزىلىك ۇلتتاردىڭ سانى ورىس ۇلتىنان كەيىن كوشباسشى ۇشتىككە كىرسە دە، ەكىنشى ورىندى تاتار ءتىلى الادى ەكەن جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى جوعارى تىلدەردىڭ اراسىندا. دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ جۇزدەن سەكسەن پايىزى سانىنا ساي 80 تىلدە سويلەسە، قالعان 3،5 مىڭ ۇلتتىڭ 0،2 پايىزى عانا سويلەيدى ەكەن. جەر پلانەتاسىنداعى تىلدەردىڭ 96 پروسەنت حالىقتىڭ 3 قانا پايىزى، 97 پروسەنتى الەمدە بار جالپى بارلىق تىلدەردىڭ 4 پايىزىن قولدانادى ەكەن. وسى 97 پايىزدىڭ ءتىلى ماڭگىلىككە جوعالىپ كەتۋ ءقاۋپى بر تىلدەردىڭ قاتارىندا، ياعني جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ ءتىلى. جەر پلانەتاسىنداعى جويىلعالى تۇرعان تىلدەرمەن قاتار جەردەگى ۇلتتاردىڭ دا توقسان جەتى پروسەنتى جويىلاتىندىعى ادامزات ءۇشىن ورنى ويسىراپ قالاتىن گۋمانيتارلىق اپات بولىپ تۇرعانىن مەيلىنشە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەندى ءبىر كەزدەسكەن مالىمەتتەرگە سايكەس، الەمدەگى ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ انا ءتىلى، ادامدار سويلەپ جۇرگەن تىلدەردىڭ تەك 5 پروسەنتى عانا قالىپ، قالعانى جويىلادى دەگەن كۇمان دا جوق ەمەس، سەبەبى سونداي بولجام بار. وسى سەكىلدى مالىمەتتەرگە نازار اۋدارساق، جىلدا 25 ءتىل جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەدى ەكەن، ال ححI عاسىردىڭ سوڭى مەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن دۇنيەجۇزى تىلدەرىنىڭ 80 پايىزى جوعالىپ كەتەدى ەكەن.
ال انا ءتىلىمىز قازاق ءتىلىنىڭ جويىلۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق. سول سەبەپتى قورقا بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. بۇل جەردە ماسەلە مىنادا بولىپ تۇر. ەڭ ءبىرىنشى قازاق حالقىنىڭ ساناسى تاۋەلسىز بولۋى، رۋحاني تۇرعىسىنان جاڭعىرعانى. ول الەۋمەت، ونەر، مادەنيەت، ۇلتتىق يدەولوگيا، ەكونوميكا، تىلدىك ساياساتتا كەرەمەت كورىنىس تابۋى. دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ مەن ساناسىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى عانا قازاق حالقىن الەمدىك قاۋىپتەن قۇتقارۋعا بولادى. ادامدى ءبىرشاما ويلاندىراتىن ماسەلە بار. «دەموگرافيا ماسەلەسىن قاراستىراتىن بولساق، سانا سەزىمىز، انا ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونادى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. قازاق ءتىلى ءوز تۇعىرىنا كوتەرىلگەن سايىن ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولا بەرەدى جانە زاڭدىق، قۇقىقتىق مادەني سانا سەزىمىمىز جوعارىلاعاننىڭ ۇستىنە جوعارىلاي بەرەدى.
«مەملەكەت پرەزيدەنتى بارلىق جەردە قازاقشا سويلەمەسە، بولمايدى» دەگەن ەدى. كەيبىرىنىڭ ايتاتىنىن جاقسى بىلەمىن. قازاقستاندا 100 ۇلت پەن ۇلىس بار، ولار ەلباسىنىڭ ايتقانىن تۇسىنبەسە قالاي بولادى؟ سول سەبەپتى ەكى ەسە كوپ ەڭبەك ەتەتىن اداممىن. ورىس تىلىندە دە، قازاق تىلىندە دە. رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى تەك ءوز تىلىندە، اعىلشىنشا دا، تۇرىكشە دە ەمەس، ءوز انا تىلىندە سويلەيدى، مەن امالسىز ەكى تىلدە سويلەپ وتىرعان اداممىن. مۇنداي جاعداي ءارقاشان سولاي بولا بەرمەيدى، قازىرگى كەزدىڭ وزىندە قازاقتاردىڭ سانى 70 پايىزعا جەتىپ قالدى. مەن ايتقانىمداي، 2025 جىلعا دەيىن دايىنداعان، قازاقتىڭ ءتىلىن بۇكىل سالاعا ەنگىزۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز. ءوز ارامىزدا، قازاقستاندا، مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى جانە وزگە سالالاردا بارلىعى ءوز انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلەدى، اللا بۇيىرتسا. دەگەنمەن اسىعىستىق جاساۋعا بولمايدى. قازاقستاندا بەيبىتشىلىك، تىنىشتىق، بىر-بىرىنە دەگەن سەنىمنىڭ بولۋى، وسىنىڭ بارلىعىنىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتىلۋى، ءدىن، ءدىل، ونەر، مادەنيەت، ءتىل تۇرعىسىنان ەشبىر ادام شەكتەلمەيدى. ءار ادام ءوز بىلگەنىمەن، ءوز مادەنيەتىمەن جانە ءوز انا تىلىمەن ءومىر سۇرگەنى ابزال. بۇل قالىپتى جاعداي، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بۇل سوزىنەن كەيىن ارتىق ءسوز قوسا المايسىڭ. راسىمەن دە قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس اتقارىلدى، اتقارىلىپ تا كەلەدى. تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ جەمىسى، كەرەمەت ناتيجەسى سوعان دالەل.
