ەلىمىزدە دە 2010-2018 جىلدار ارالىعىندا دەموگرافيالىق جاعداي جاقساردى. قازاقستاندىقتار ونى ءار ءسات سايىن انىق سەزىنۋدە.

دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ مەن ساناسىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى عانا قازاق حالقى كەمەلدەنىپ كەلەدى. «دەموگرافيا ماسەلەسىن قاراستىراتىن بولساق، سانا سەزىمىز،  انا ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونادى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار.

«ساراپشىلار كەلتىرگەن بولجام بويىنشا ناقتى جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى جاقسارعاننىڭ ۇستىنە جاقسارا بەرەدى. ءبىزدىڭ 2031 جىلعا قاراي بولجامىمىز قاجەتتى جايتتەردى ەسكەرە وتىرىپ، ىسكە اسادى. ەڭ الدىمەن، سوڭعى 15 جىلدا قازاقستانداعى ەلدىڭ ءوسۋ قارقىنى جامان ەمەس. قازاقستاندىق حالىقتىڭ جىلدىق ءوسىمى ورتاشا ەسەپپەن الساق، 1،2 پايىز بولدى. وعان ەلىمىزدەگى جالپى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى اسەر ەتتى. بۇل دەگەنىمىز 2001 جىلمەن سالىستىرىپ كورسەك، سوڭعى ۋاقىتتارى 3 ەسەگە دەيىن سانىمىز ارتۋى بولادى. ەكىنشى ماسەلە، قازاقستان وڭىرلەرىندەگى تۇرعىندار سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ءار وڭىردە ءار قيلى. ماسەلەن، استانا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ جوعارى ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. ماڭعىستاۋدا دا جاقسى وزگەرىستەر بار. استانا مەن ماڭعىستاۋدا 15 جىلدا تۇرعىنداردىڭ سانى 2 ەسەدەن دە جاقسى ناتيجەنى كورسەتىپ وتىر»، – دەيدى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق ساراپشى جاقسىبەك كۇلەكەيەۆ.

سونىمەن بىرگە، ول ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جاقتارىندا دا حالىقتىق ءوسۋ كورسەتكىشى كوڭىل كونشىتەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«بارلىق سەبەپ سالداردى ەسكەرىپ، 2030 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 20 ملن 560 مىڭعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعىنان سولتۇستىك قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىندا وسى كەزەڭدەردە دە حالىق سانىنىڭ ازايۋى جالعاسا بەرەتىنىن كورىپ كەلەمىز. شىمكەنت، استانادا 2030 جىلعا دەيىن قالا  تۇرعىندارىنىڭ قارقىندى وسەدى. ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وڭىرلەرىندە دە تۇرعىنداردىڭ سانى ارتادى، جوعارى دەڭگەيدە بولاتىن بولادى. قازاقستاننىڭ كەيبىر ايماقتارىندا، ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراسياسىمەن  شەكارالاس وڭىرلەردە تۇرعىنداردىڭ ءوسۋى ويداعىداي ەمەس. بۇل اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ءتان بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك، - دەدى الداعى 12 جىلدا بولجام جاساعان ساراپشى جاقسىبەك كۇلەكەيەۆ.

شىنىمەن دە ەگەر وسى قارقىنمەن وسە بەرەتىن بولساق، ەل پرەزيدەنتى ايتقاندى الدىمىزداعى 2، 3 جىلدا حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ماقساتتى ورىنداۋىمىز ءتيىس. ول مەجەگە جەتۋ ءۇشىن جاعدايىمىز جاقسارا ءتۇسىپ، تۇرمىستىق ءال-اۋقاتىمىز تۇزەلىپ، جاس ادامداردىڭ اراسىندا اجىراسۋ جاعدايلارى بارىنشا ازايىپ، ال ەلىمىزدىڭ بولاشاعى، ياعني سابيلەرىمىزدىڭ سانى ءوسۋ كەرەك.

قازاقستاندا دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارىپ، حالىقتىڭ سانىن ءوسىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلدانىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە شەتەلدە تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن ەتنيكالىق قازاقتاردى ەلگە قايتارۋ دا كوزدەلگەن. ول ءۇشىن ەتنيكالىق قازاقتارعا بارلىق جاعداي جاسالىنىپ جاتىر. ماسەلەن، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ، جۇمىسقا ورنالاسۋ، جاستاردىڭ قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا گرانتقا ءتۇسۋى ءۇشىن جەڭىلدىكتەر جاساۋ، ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قاماتاماسىز ەتۋ مەن قۇجاتتاردى راسىمدەۋدە جەڭىلدىك جاساۋ جاعىنا دەيىن قاراستىرىلعان. الىسقا بارماي-اق قازاقستاندا، تاريحي وتانىنداعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ تىركەۋىن الساق تا بولادى. ادەتتە قازاقستاندا تۇراقتى تىركەۋدى ۇزارتۋ 60 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تۇرادى، الايدا ەتنيكالىق قازاقتار ءۇشىن بۇل تەگىن، ياعني ستۋدەنت ەتنيكالىق قازاق دەپ كورسەتىلگەن جەكە كۋالىگىن كوشى-قون پوليسياسى اپارىپ كورسەتسە بولدى الپىس مىڭ تەڭگە سۇراتىلماي، تۇراقتى تىركەۋ تەگىن ۇزارتىلىپ بەرىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋىن، وقۋىن، جۇمىس جاساۋاندا ەشقانداي كەدەرگى بولماي، ەركىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالىنىپ جاتقان جاعداي. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇستانىپ وتىرعان دەموگرافيا مەن كوشى قونعا قاتىستى ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ ارقاسى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سول كورەگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا شەتتە جۇرگەن قانشا قازاق تاريحي وتانىنا ورالىپ، ەل يگىلىگى ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتىپ جاتىر، قانداس باۋىرلارىمەن قايتا قاۋىشىپ، تۋعان جەردىڭ توپىراعىن يىسكەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.

بۇدان بولەك كوپ بالالى وتباسىلارعا كومەكتەسۋ، قارجىلىق قولداۋ ءبىلدىرۋ، كوپ بالالى انالارعا مورالدىق تۇرعىدان دا قولداۋ، ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتۋ ارقىلى قوعامدا كوپ بالالى انالار مەن وتباسىلاردىڭ مەرەيىن ۇستەم قىلۋ. جاس بۋىن سولارعا قاراپ، ۇلگى الىپ، كەلەشەكتە ولار دا كوپ بالالى انا بولۋ، ءبىر، ەكى بالامەن شەكتەلمەي كوپ بالانى تاربيەلەۋ، جەتىلدىرۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتىپ قويۋ.

قازاقستاننىڭ حالىق سانى جاقىندا عانا ون سەگىز ميلليونعا جەتتى. 2020 جىلى 20 ميلليونعا جەتەمىز دەگەن ماقساتتىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس. وسى قارقىنمەن جۇرە بەرەر بولساق كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ تۇكپىر تۇكپىرىندە قازاقستان حالقىنىڭ سانى ارتا بەرەدى.

قازاقستاننىڭ كورشىلەس حالىق وزبەكستاننىڭ دەموگرافيالىق احۋالىنا ءبىر ءسات كوز جۇگىرتىپ وتەيىك. ادەتتە قازاقستاندا بەلگىلى ءبىر باعدارلامانى قابىلداماس بۇرىن شەتەلدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ، ونى ەلىمىزگە نەگىزدەپ، سوعان ساي قىلىپ جاسايدى. كورشىلەس وزبەك حالقىنىڭ دەموگرافيالىق احۋالى كۇشەيىپ كەلەدى. كورشى حالىقتىڭ سانى بىلتىر تاعى دا كۇرت ءوسىپ، 32 ميلليون 635 مىڭ ادامعا جەتكەن. ءبىر-اق جىلدىڭ ىشىندە وزبەكستاندا حالىق سانى جارتى ميلليونعا وسكەن. وزبەكتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى كەرەمەت. بۇل، ارينە، وزبەكتەر ءۇشىن وتە قۋانارلىق ءجايت. دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا ءبىرىڭعاي ۇلتتىڭ بولمىسى قالىپتاساتىنى جاسىرىن ەمەس. بىرىنشىدەن، وزبەك ۇلتىنىڭ باسىم بولۋىنا وراي وزبەكستاندا كوبىندە وزبەك تىلىندە سويلەيدى. ەل بيلىگى دە ءبىرىڭعاي ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا بارلىق جاعدايدى قاراستىرىپ، ناقتى ساياساتتى ۇستانادى. بۇل – ەكى. قازىرگى تاڭدا كورشى ەلدە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 16 ملن 533،9 مىڭ ادامعا جەتتى (50،6%). ال اۋىل تۇرعىندارى 16 ملن 120 مىڭ ادام (49،4%). قالاي دەسەك تە، وزبەكستان مەملەكەتىندە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. ەلدەگى مۇنداي جاعداي ەڭ الدىمەن ءبىر تىلدىك مەملەكەتتىك ساياساتتى ۇستانۋعا كومەگىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى وزبەك ەلىندە تىلدىك ماسەلە جوق دەسە دە بولادى. شىنىمەن دە ماقالادا وزبەك حالقىنىڭ دەموگرافيالىق ءدۇمپۋى  ەلدىك ساياساتتى ناتيجەلى جۇرگىزۋگە سەبەپكەر ەكەنى جايدان-جاي ايتىلمادى.

قازاقستاننىڭ دا دەموگرافيالىق احۋالى جىلدان جىلعا كوتەرىلىپ، جاعدايى جاقسارىپ كەلەدى. ەگەر وتكەنىمىزدەگى سوعىس، اشارشىلىق سەكىلدى تاريحتاعى قيىندىقتار بولماعاندا، قازاقستان حالقىنىڭ سانى ەداۋىر كوپ بولۋشى ەدى.

ارينە قازاقتاردىڭ سانىنىڭ ازايعانىنا نەشە ءتۇرلى الەۋمەتتىك، تاريحي، ساياسي سەبەپ سالدارى بار. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، بىرنەشە زۇلمات-زوبالاڭ جىلدار باسىمىزدان وتكەردىك. بۇل تۇرعىدان الىپ قاراساق «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ەلباسى ماقالاسى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ «ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەمو­گرافيالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى ءالى جازىلماي كەلەدى»، – دەگەن ەدى. شىنىمەن دە، كەڭەس وداعى ورناعان ۋاقىتتا قازاقتاردىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جوعارى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. سول كەزدە قازاق ۇلتى ورتالىق ازيادا باسقا ۇلتتاردىڭ ىشىندە سانى جاعىنان الىپ قاراساق كوپ ەدى. اتاقتى دەموگراف، مارقۇم ماقاش ءتاتىموۆ زەرتتەگەن مالىمەتتەرگە ساي، اشتىقتىڭ اسەرى بولۋ كەرەك قازاق حالقى سانى جاعىنان جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلعان.

اشتىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ كوبى مەرت بولدى. ەندى ءبىر بولىگى كورشى ەلدەرگە قاشىپ كەتتى، بوسقىن بولدى. ماسەلەن، شىعىس قازاقستان، جەتىسۋ، تارباعاتاي، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى مەن موڭعولياعا قاراي اسىپ كەتتى. اقتوبە، قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ حالقىنىڭ ءبىر بولىگى وزبەكستان، اۋعانستان، يرانعا كوشتى. جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى قىرعىزستانعا كەتسە، ماڭعىستاۋلىقتار تۇركىمەنستان جانە وزبەكستانعا اۋدى.

سونىمەن بىرگە، 1941-1945 جىلدارى بولعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 2 ميلليوننان اسا قازاقتىڭ 350-400 مىڭى سوعىستا قازاق تاپتى. دەموگرافتىڭ پىكىرىنشە، ەگەر وسىنداي زۇلامات سوعىس، اشتىق بولماعان جاعدايدا، قازاق ۇلتىنىڭ سانى وسى ۋاقىتقا دەيىن 32-35 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن ەدى. وكىنىشكە قاراي، ولاي بولمادى. دەگەنمەن، شۇكىرشىلىك ايتۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا قازاق ۇلتىنىڭ سانى كۇن سايىن ءوسىپ كەلەدى.

اتاقتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ «جالىن» جۋرنالىندا جاريالانعان «حالىق ساناعى: ءوسۋ مەن ءوشۋ» اتتى جازباسىندا كوپتەگەن دەرەكتەر جازعان، «قازاقستان تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، 1897 مەن 2009 جىلدار اراسىندا 11 مارتە حالىق ساناعى وتكىزىلگەن. ونىڭ باستاپقىدا ەكەۋى (1897، 1911 ج.) پاتشالى رەسەي كەزىندە، بوداندىق ۋاقىتىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ مۇددەسى عانا قاراستىرىلعان. 1897 جانە 1911 جىلدارى قازاق ۇلتى اراسىندا رەسەي وتكىزگەن حالىق ساناعىندا ءار جانۇيادا 5 ادام بولادى دەگەندى نەگىزگە الىپ وتىرعان. الايدا 1897 جىل جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىندا قازاق حالقى جايلاعان ۇلان-بايتاق جەرلەر تۇتاس قامتىلمادى. ارينە، شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى جۇڭگو، موڭعوليادا تۇراتىن قازاقتار ەسەپكە الىنباعان. وسىنىڭ وزىندە رەسەي فەدەراسياسى قازاقتارىنىڭ سانى – 3 ملن 787 ادام دەپ جازىلسا دا، 1911 جىلعى ساناقتا – 4 ملن 692 قازاق بولعان. ون بەس جىلدا قازاقتاردىڭ سانى 905 000 ادامعا ارتقان.

1916 جىلى 6 ميلليون بولعان قازاق ۇلتى ءوسىپ، ءونۋدىڭ ورنىنا 1940 جىلى 1 ملن 900 مىڭ ادام مەرت بولدى، 3 ەسەگە ازايىپ كەتكەن. مۇنداي ۋاقىتتا  كورشى ەلدەر وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركمەنستان، تاجىكستان مەن ۇيعىرلار 5 ەسەگە كوبەيگەن، ال وزبەكتەردىڭ 12 ەسەگە دەيىن ارتىپ، ورلەپ وتىرعان. بۇل ۇلتتاردىڭ بارلىعى ءبىر ساياسي جۇيە مەن ءبىر ەل ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. دەگەنمەن قازاق حالقى قازاقستاننان ەرەكشە ءوسۋدىڭ ورنىنا حالىق سانى ازايىپ كەتكەن، قۇلدىراپ كەتكەن».

الايدا سوڭعى ون جىلدا قازاق حالقىنىڭ ءوسىمى ارتۋدا. مەملەكەت پرەزيدەنتى جىل سايىنعى قازاقستان حالىققا ارناعان جولداۋىندا 2020 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ تۋرالى ايتىلعان ەدى.

ەلباسى ايتقانداي، بارلىق ءۇمىت – الدا. بولاشاعىمىزعا كەمەل كوزقاراسپەن قاراۋىمىز قاجەت. الايدا الداعى 12 جىلدا قازاقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى قالاي بولادى؟ 20 ميلليونعا حالىق سانى جەتە مە؟ بۇل ۇلت الدىنداعى وتە وزەكتى پروبلەما. بۇل تۇرعىسىنان ماماندار نە دەيدى سوعان قۇلاق اسىپ كورەلىك. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا ساي، جاقىن ارادا قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانى ارتادى. قۋانارلىق جاعداي.

ارينە، دەموگرافيالىق ءوسىم ءوز بەتىنشە ورىندالمايدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، ەلىمىز ىشكى ميگراسيالىق جاعدايلاردى تۇزەپ، جوندەپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا تۇرعىنداردىڭ سانى كۇرت وسۋىنە بايلانىستى وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ، جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءبىرىنشى جاعداي، سولتۇستىك جاقتان ادامدار جاقسى جۇمىس ورنى تابىلسا، ودان كەيىن عانا ونىڭ ساياسي ءمانى دە بار بولادى.

«قازىرگى تاڭدا ماماندار وڭتۇستىك ايماق حالقى 2050 جىلى 5 ميلليونعا جەتەدى دەپ وتىر. وسىعان وراي ۇكىمەتتەگىلەر قازاقستاندىق ازاماتتاردى سولتۇستىككە قونىستانۋعا ىنتالى ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار جاساپ جاتىر. ولار جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ىسكە اسادى، –دەدى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك دامۋ ۆيسە-مينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ.

وسىعان وراي ۇكىمەت قازىرگى تاڭداعى ەڭبەك رەسۋرستارى از ايماقتاردى ايقىنداۋدا. اتاپ وتەر بولساق  سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، شىعىس قازاقستان جانە قوستاناي.

«ەگەر ءوز ازاماتتارىمىز وسى اۋداندارعا قونىس اۋدارىپ جاتقان جاعدايدا، جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى اياسىندا، ولاردى ناقتى الەۋمەتتىك پاكەتتەر قاراستىرىلماق. ەڭ الدىمەن، ولاردىڭ وزدەرىنە تاڭسىق جەرگە كوشكەنىنە وراي وتاعاسىنا 50 اەك كولەمىندە، جانۇيانىڭ ءار مۇشەسىنە 35 اەك ەسەبىندە جول شىعىنى وتەلەدى. قارجىلىق جاعدايدى ەسكەرىپ، ساناق جۇرگىزسەك  وتباسىنا 106 مىڭ تەڭگە، ال وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 74 مىڭ تەڭگە كەلەدى. وتباسى بەس ادامنان تۇراتىن بولسا، وتاعاسى، وتاناسى، ءۇش بالا بولسا، ولارعا قونىس اۋدارۋعا ورتاشا ەسەپپەن 402 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك كومەك بەرىلەدى، –دەيدى نۇرىمبەتوۆ.

سونىمەن بىرگە، قونىس اۋدارعان وتباسى ءۇيدى جالداپ، جاتاقحاناداعى بولمەگە ورنالاستىرىلادى. سونىمەن قاتار، كەرەكتى بولعان جاعدايدا شاعىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كرەديت بەرىلەدى. بۇل دەگەنىمىز قونىس اۋدارعان وتباسىلار جول كارتاسىنىڭ ارقاسىندا 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ميكرونەسيە الا الادى.

«العاشقى التى ايدا 672 ادام، ياعني 320 وتباسى باسقا ايماقتاردا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن كوشكەن. ول ادامداردىڭ 424ء-ى ەڭبەككە جارامدى ادامدار. سونىمەن بىرگە، ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى نەمەسە 320-ى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولارعا ءۇي بەرىلىپ، جول شىعىنى وتەلەدى، – دەيدى ۆيسە-مينيستر  نۇرىمبەتوۆ.

ياعني، قازاقستان پرەزيدەنتى تاپسىرماسىمەن قازىرگى تاڭدا دەموگرافيالىق وسىمگە جاعداي جاسالىپ، ميگراسيالىق ماسەلەلەر رەتتەلىپ وتىر.

دەموگرافيالىق ءوسىم بار. ەلىمىز ىشكى ميگراسيالىق جاعدايلاردى تۇزەپ، جوندەپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا تۇرعىنداردىڭ سانى كۇرت وسۋىنە بايلانىستى وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ، جۇزەگە اسىپ جاتىر.