ءدال 30 جىل بۇرىن پاكىستاننىڭ ۇكىمەت باسىنا العاشقى مۇسىلمان ايەل كەلدى. دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان پاكىستاننىڭ العاشقى پرەزيدەنتى زۇلفىقار ءالي بحۋتتونىڭ قىزى بەنازير بحۋتتو مەملەكەتتىك توڭكەرىس كەزەڭىن ءساتتى پايدالانىپ كەتتى. سەبەبى ەل ىشىندە بەنازير اسا تانىمال ەدى. پاكىستانداعى ايەلدەر وبرازىن وزگەرتە بىلگەن ءنومىرى ءبىرىنشى ايەل بولدى. الايدا ءومىرى قايعىلى ولىممەن اياقتالدى.
«ناكستوياششەە ۆرەميا» باسىلىمى ومىرىنە قانشا ءقاۋىپ تونسە دە، يسلام الەمىن وزگەرتە العان باتىر ايەل بەنازير بحۋتتونىڭ ءداۋىرى جايلى جازىپتى.
سىرى اشىلماعان ءولىم
بەنازير بحۋتتو 2007 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا 15 جاستاعى تەرروريستىڭ قولىنان قازا تاپتى. ايەل ءىرى شەرۋ بارىسىندا ءولتىرىلدى. شابۋىل بارىسىندا تاعى 20 ادام اجال قۇشتى.
ال قىلمىستىڭ ارتىندا كىم تۇرعانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. شابۋىلدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن «ال-كايدا» ءوز موينىنا الدى. الايدا ارنايى قىزمەت پەن حالىقارالىق تەرگەۋشىلەر بۇل ءولىمنىڭ ارتىندا پاكىستاندىق «تاليباننىڭ» قاتىسى بارىنا سەنىمدى. ءتىپتى پاكىستاندىق ۆەدومستۆو ارالىق بارلاۋ ورگانى دا جوسپارلاۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار كەزدەستى. پۆب – ەلدەگى ءتۇرلى ەكسترەميستىك توپتارمەن بايلانىسى بار ءىرى ساياسي ورگان. ال بحۋتتو ورگان باسشىلىعىمەن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى سوزگە كەلە الماي جۇرگەن.
«بىلەسىزدەر مە، بۇل «كەننەديدى كىم ءولتىردى» توبىنىڭ جۇمباعى. كىم تاپسىرىس بەردى، نە ءۇشىن تاپسىرىس بەردى، ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز، ءتىپتى ەشكىم بىلمەيدى دە. ونى ولىمىنەن كەيىن بار ايعاق جوق بولىپ كەتتى. مەنىڭشە، بۇل ءىس ەشقاشان دا اشىلمايدى»، - دەپ سەنىممەن ايتتى پاكىستاندىق جۋرناليست گۇل اياز. ول دا بحۋتتو ولتىرىلگەن شەرۋگە قاتىسقانداردىڭ ءبىرى.
بحۋتتونى ءولتىرۋ جوسپارىنىڭ العاشقىسى ونىڭ ولىمىنەن 2 اي بۇرىن ورىن العان ەكەن. 8 جىلدىق قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىن پاكىستانعا ورالعان بحۋتتونى كاراچي اۋەجايىندا ميلليونداعان ادام قارسى الادى. الايدا تەرروريستەر شابۋىل جاساپ، ناتيجەسىندە 136 ادام قايتىس بولدى. ال بحۋتتو امان قالدى.
بحۋتتو قازا تاپقان سوڭ بۇۇ ادام قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ايەلدى ماراپاتتايدى. ماراپات ءار 5 جىل سايىن بەرىلەدى.
شىعىس ارۋى
«شىعاناقتاي». بحۋتتونى وتباسى مۇشەلەرى مەن جاقىندارى ءدال وسىلاي اتادى. شىعاناقتاي قىز پاكىستاننىڭ اريستوكراتيالىق اۋلەتىندە 1953 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشتى. ءوز سۇحباتتارى مەن مەمۋارلارىندا بحۋتتو ونىڭ ءار جەتىستىگىنە جاقىندارىنىڭ اسەرى مول ەكەنىن ءجيى ايتىپ ءجۇردى. ال ەڭ ماڭىزدى ءرول اكەسى زۇلفىقار بحۋتتوعا تيەسىلى ەدى. ول – العاش رەت دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان پاكىستان باسشىسى، پاكىستان حالىقارالىق پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. الايدا 1979 جىلى اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن ءولىم جازاسىنا كەسىلدى.
بەنازير بالا كۇنىنەن-اق الەمنىڭ ساياساتكەرلەرىن ءوز كوزىمەن كورىپ ءوستى. سەبەبى ولاردىڭ ءبارى رەسمي ساپارمەن بحۋتتونىڭ ۇيىنە ءجيى كەلەتىن. قىتايدىڭ العاشقى باسشىسى چجوۋ ەنلايدان باستاپ، اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى گەنري كيسسيندجەرگە دەيىن كەلەتىن. بەنازير «شىعىس قىزى» اتتى اۆتوبيوگرافياسىندا اكەسىنە كەپكا سىيلاعان ماو سزەدۋنمەن كەزدەسكىسى كەلەتىنىن جازىپتى. ول كەزدە شىعاناقتاي قىز نەبارى 10 جاستا ەدى. الايدا قىزدىڭ ارمانى ورىندالمادى.
پاكىستاندىق قوعامنىڭ قىسىمىنا قاراماستان زۇلفىقار بحۋتتو سۇيىكتى قىزىن ءبىلىمدى ەتىپ وسىرۋگە كۇش سالدى. ءتىپتى قىزىنا پارانجا كيمەۋگە رۇقسات بەرگەن ەكەن. وسىلايشا بەنازير اۋلەتتەگى بەتىن بۇركەمەگەن العاشقى ايەل بولدى. الايدا ءوز كۇندەلىگىندە «العاش پارانجا كيگەن كۇنى مەن ءومىردىڭ بار جارقىن ساتتەرىنەن ايىرىلدىم» دەپ جازعانى بار.
«اسپان ءتۇسى، ءشوپ، گۇل – ءبارى-بارى ءوڭىن جوعالتقانداي سۇرعىلت تۇسكە ەندى. ءوز الدىمدا سولعىنداپ بارادى. ءبىراق بىرنەشە كۇندەردەن سوڭ اكەم ماعان پارانجا كيمەۋىمە رۇقسات ەتتى. سەبەبى قوعام مەنىڭ كيىمىمدى ەمەس، مىنەزىمدى، ارەكەتىمدى سىنايدى»، - دەپ جازدى بەنازير.
بحۋتتو قىزىن پاكىستاندىق مەنتاليتەت پەن سالتتان تىس تاربيەلەۋگە تىرىسقانىمەن، كەلىسىم بويىنشا تۇرمىسقا بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. 34 جاسىندا بەنازير پاكىستاندىق تانىمال اۋلەتتەن شىققان اسيف ءالي زارداريمەن نەكەلەستى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ 3 بالاسى بولدى. ولاردىڭ ءبىرى – بيلاۆال بحۋتتو-زارداري 2018 جىلى پاكىستاننىڭ پرەمەر-مينيسترلىگىنە ۇسىنىلدى. كۇيەۋى ايەلىن، ۇلى اناسىن «ەرەكشە كۇش يەسى بار ايەل» دەپ سانايدى.
«كۇيەۋىم مەنى مىقتى ءارى باتىل دەپ ويلايدى، ءبىراق، مەنىڭشە، مۇلدە ولاي ەمەس. مەن وتە جۇمساقپىن، نازىكپىن»، - دەدى بەنازير 1995 جىلى شۆەد جۋرناليسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
بەنازير الەمنىڭ ەڭ ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الدى. 16 جاسىندا گارۆاردقا اتتاندى، كەيىن وكسفوردقا باردى. ليبەرالدى ويلاۋعا ۇيرەندى. الەمدى كوردى. كىشكەنتاي عانا قوعامنىڭ قىسىمىنان بوساپ شىقتى. ايەلدەر ماسەلەسىن ويلاي باستادى.
1980 جىلى تۇسىك جاساۋعا رۇقسات بەرۋدى دۇرىس دەپ سانادى. سەبەبى ول ءار ايەلدىڭ جەكە شارۋاسى. الايدا بيلىك باسىنا كەلگەندە جۇكتىلىكتى توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەگە اسا باس قاتىرا قويمادى. ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەندەردىڭ ءبارى دەرلىك ءدىن جانكۇيەرلەرى مەن اسكەري ادامدار بولعان. سول سەبەپتەرى ايەل قۇقىعىن قورعاۋدا شەكتەۋلەر ءجيى كەزدەسىپ جاتتى. بەنازيردى الەمدىك قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى مەن پاكىستان فەمينيستەرى سىناعاندىقتان، ول دا زاڭدى وزگەرتۋگە قاۋقارسىز ەدى.
الايدا سونىڭ بارىنە قاراماستان ايەلدەردىڭ ساياساتقا ارالاسۋىنا ىقپال جاساپ، ءبىلىم الۋلارىنا مۇمكىندىك سىيلادى.
بحۋتتو ۇزاق ۋاقىت بويى «ءولىم جازاسى» دەگەن قاتال زاڭعا دا قارسى بولىپ كەلدى. ءتىپتى اكەسىنىڭ ولىمىنەن كەيىن ونداي زاڭدى الىپ تاستاۋعا كۇش سالدى. الايدا اۋىر قىلمىستاردىڭ كەسىرىنەن جاپا شەككەندەردى ويلاعاندا، جۇرەگى قانجىلايتىن. دەي تۇرعانمەن، اتالمىش زاڭنىڭ دا قاجەت ەكەنىنەن كوز جەتكىزەدى.
زۇلفىقار 1979 جىلى ءولتىرىلدى، ال اناسى مەن قىزى جارتى جىلعا تەمىر تورعا توعىتىلدى. كەيىن ولاردى تاس قاپاستان شىعارعانىمەن، ارنايى ورگاندار وكىلدەرى ۇيلەرىن كۇندە ءتىنتىپ كەتەتىن بولعان. بحۋتتو كۇندەلىگىندە ءۇي ماڭىنا كۇندە ءنومىرسىز جۇك كولىكتەرى كەلىپ، ۇيگە كەلگەن قوناقتارىن ەركىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەتەتىنىن، تەلەفوندارىن تىڭدايتىنىن جازعان.
ۇكىمەتكە اپارار جول
1977 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن بيلىك اسكەري ءتارتىپ ورناتتى. ازاماتتىق سوتتاردىڭ ورنىن اسكەر باستى، ولار سوتتالعانداردىڭ كوبىن ءولىم جازاسىنا كەسىپ وتىردى. ارنايى قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىپتى ادامداردى ەشقانداي سەبەپسىز ۇستاۋعا، تەرگەۋگە قۇقىعى بولدى. بحۋتتو مەن اكەسىنىڭ ءىزىن جالعاۋشى ون مىڭداعان ادام بىرنەشە رەت سوتتالىپ، بىرنەشە اپتاعا ءتىپتى ايعا دەيىن تۇرمەگە قامالدى.
1988 جىلى توڭكەرىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە ەلدىڭ باسشىسى گەنەرال مۇحاممەد زيييا قايچس بولدى. ەلدە تىكەلەي سايلاۋ باستالىپ، بەنازير بحۋتتو جەڭىسكە جەتتى. ەكى مارتە پاكىستاننىڭ پرەمەر-مينيسترى بولدى. پارتيا باسقارۋ قاسيەتى بەنازيرگە اكەسىنەن دارىعان. ءوز كۇندەلىگىندە بەنازير ساياسي ومىرگە ارالاسقىسى كەلمەگەنىن، الايدا وسىلاي بولۋىن «ءومىردىڭ ءوزى قالاعانىن» جازادى. سايلاۋالدى كامپانيالار بارىسىندا ول دەموكراتيالىق رەفورمالاردى العا تارتىپ، اسكەريلەردى قاتاڭ سىناي ءبىلدى.
رەفورمالارىنىڭ كوبى ءساتسىز شىققاندىقتان، ۇكىمەت باسىنداعى مەرزىمى ۇزاققا سوزىلمادى. سەبەبى اسكەريلەر بەنازيردى اياقتان شالۋدىڭ كەز كەلگەن مۇمكىندىگىن پايدالاناتىن. سول اسكەريلەر ونىڭ زاڭ جوبالارىن بۇعاتتاعان.
«بەنازير بيلىكتىڭ تىزگىنىن قولىنا تولىق الا المادى. پاكىستاندىق ساياساتتىڭ ءبىر ۇشى ءبارىبىر اسكەريلەرگە بايلانعان. ەگەر اسكەريلەرمەن قارىم-قاتىناسىڭ جاقسى بولسا، سەن دە ءقاۋىپسىز ءومىر سۇرەسىڭ. ولاي بولماسا، كۇندىز-تۇنى باقىلاناسىڭ»، - دەدى جۋرناليست گۇل اياز.
الايدا بحۋتتونىڭ تاعايىندالۋى پاكىستان تاريحىنداعى قايتالانباس ساتتەرگە تۇندى. ول الەمدى وزگەرتە الدى. ەلدەگى قيىندىقتاردى، اششى شىندىقتاردى اشىق تۇردە ايتتى. مۇسىلمان ەلدەرى ءۇنسىز قالعان ماسەلەلەردى بەنازير كوتەردى. ايەلدەرگە قارسى قورلىق – بەنازيردىڭ باستى تاقىرىبى بولدى.
وسى ورايدا ايەلدەرگە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتتى، مەملەكەتتىك قىزمەتتىك قىزمەتتىڭ نازارىن سول باعدارلاماعا اۋدارا الدى، جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن ادامدارعا الەۋمەتتىك سىياقى بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. بۇل جۇيە ءالى كۇنگە ءجۇرىپ جاتىر.
باتىس ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى قاشان دا بەنازيردى وزدەرىنە ۇلگى تۇتتى.
جەمقورلىق پەن «تاليباننىڭ» پايدا بولۋى
بەنازير بحۋتتونىڭ بيلىگى تۇسىندا جەمقورلىق وركەن جايدى. ەشقانداي ءبىلىمى، تاجىريبەسى جوق تۋىستارىن باسقارۋشى لاۋازىمدارعا اكەلدى. كاسىپكەر كۇيەۋى اسيف ءالي زارداري جەمقورلىقپەن ايىپتالدى. بىرنەشە ۋاقىت بويى كۇيەۋى «ون پايىز مىرزاسى» دەگەن اتاقتان ارىلا المادى.
«پاكىستاندا بۇل – قالىپتى جاعداي. مۇنى ساياساتتىڭ ءبىر ديلەمماسى دەسە دە بولادى. بيلىككە كەلسەڭ، سەرىكتەستىڭ قاجەتى دە بولمايدى. ساياساتكەرلەر وزگە ادامدارعا سەنبەيدى. ساياسي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن بحۋتتو وتكەننەن ساباق الماعان. ول ءالى كۇنگە دەيىن جەمقورلىقپەن ايىپتالىپ كەلەدى. سوت تا بۇل ءىستى جاپقان جوق»، - دەدى اياز.
ساياسات پەن يسلامدى اپالاستىرۋدان اۋلاق بولعان بحۋتتو «تاليباننىڭ» كۇشەيۋىنە جانە ونىڭ كورشى اۋعانستان بيلىگىنە ارالاسۋىنا كۇش سالدى. ۆاشينگتونعا ساپارلاپ بارعان سايىن بحۋتتو اكىمشىلىك بيلل كلينتونعا «تاليباننىڭ» اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەي الاتىن بىردەن ءبىر كۇش ەكەنىنە كوزىن جەتكىزۋگە تىرىساتىن. 90 جىلدارى بۇعان بۇۇ-عا پاكىستاننىڭ «تاليباندى» قولدامايتىنىن ايتىپ سەندىردى. الايدا سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە پاكىستاننىڭ «تاليباندى» قارجىلاندىرىپ وتىرعانىن مويىنداپ قالعانى بار.
«الدىمەن ولارعا وتىن، كەيىن قارۋ-جاراقتارىن جىبەردى. كەيىن ول جاقتان اقشا قاجەت دەگەن حابار كەلدى. العاشىندا قارسى بولدىم. ءبىراق اقشا جىبەرۋگە كەلىسىمىمدى بەرگەن سوڭ، قانشاما قۇرالدىڭ جىبەرىلگەنىن ءبىلدىم. تىم كوپ ەدى. بۇل دەگەنىڭىز – كارت-بلانش»، - دەدى بەنازير 2002 جىلى امەريكالىق جۋرناليست ستيۆ كوللعا بەرگەن سۇحباتىندا.
1995 جىلدارى اۋعان-پاكىستان شەكاراسى ارقىلى «تاليبانعا» اقشا جىبەرۋ فاكتىسى اشىق كورسەتىلە باستادى.
1996 جىلى پاكىستان «تاليباننىڭ» اۋعانستانداعى زاڭدىلىعىن مويىندادى.
پاكىستاندىق جۋرناليست گۇل ايازدىڭ ايتۋىنشا، بحۋتتو بيلىكتە قالۋ ءۇشىن ارنايى قىزمەت پەن اسكەريلەرمەن كەلىسىمگە كەلۋىنە تۋرا كەلدى. پاكىستان تاۋەلسىزدىك العالى ءۇندىستاننىڭ ەكى شتاتى – دجاممۋ جانە كاشميرمەن جاۋلاسىپ ءجۇردى. سەبەبى ەكى ەل دە پاكىستاننىڭ جەرىنە تالاسقان، الايدا ولاردى باقىلاپ وتىرعان ءۇندىستان.
«ەكىنشى مارتە بيلىكتە بولعان بەنازير اسكەريلەرگە جاقىن بولدى. ولار دا بحۋتتونى قولدادى. ەسەسىنە ستراتەگيالىق تارتىپتە ەركىندىك بەرۋىن تالاپ ەتتى. اسكەريلەر اۋعانستاندى دا سىرتتاي بيلەۋدى كوزدەدى. بەنازير مۇنى جاقسى ءبىلدى. ول بيلىگىن ساقتاپ قالدى، الايدا بەنازيردى دە بيلەگەن وزگە ادام بولدى»، - دەدى گۇل اياز.
1993-1996 جىلدارى بحۋتتو قوعامنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىرادى. كاراچ قالاسىندا «كوك تۇلكى» وپەراسياسىنىڭ باستاۋ تۋرالى بۇيرىعى ءۇشىن حالىق اشۋعا ءمىندى. بەنازيردىڭ بۇيرىعىمەن كۇش يەلەرى ءۇندىستاننان شىققان ەتنيكالىق وكىلدەرىنىڭ كوزىن جويدى.
بەنازيردەن قالعان مۇرا
2007 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن سەگىز جىل بويى بەنازير لوندوندا ءارى دۋبايدا ءوز ەركىمەن قاشىپ ءجۇردى. 1999 جىلى جەمقورلىقپەن ايىپتالىپ، سىرتتاي 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.
2007 جىلى ەلگە قايتىپ كەلمەك بولعان بەنازيردى اقش ارنايى قىزمەتكەرلەرى رايىنان قايتارۋعا تىرىستى. سەبەبى پاكىستانعا بارسا، ايەلدى مىندەتتى تۇردە ولتىرەتىن ەدى.
الايدا پاكىستاندىقتاردىڭ ۇلكەن قولداۋىمەن بحۋتتو دۋباي-كاراچي رەيسىنە وتىردى دا، ەلگە ورالدى.
جەمقورلىق، ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى سىندى ارەكەتتەرگە قاراماستان بحۋتتو دەموكراتيالىق ينستيتۋتتىڭ العا قاراي جىلجۋى ءۇشىن ساياسي شەگىنۋلەرگە باردى. گۇل ايازدىڭ پىكىرىنشە، بەنازير بحۋتتونىڭ ءولىمى اسكەري ەمەس بيلىككە ءوز مەرزىمىن تولىق اياقتاپ، بيلىگىن دەموكراتيالىق ۇكىمەتكە تاپسىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. اسكەري توڭكەرىستى جويدى.
«ول اسكەري ديكتاتۋرا كۇشىن جوعالتقاندا قايتىپ كەلدى. حالىق ءدان ريزا ەدى. بەنازير ءدال سول كەزەڭدە حالىققا اۋاداي قاجەت بولدى. ءبىر سوزىندە «دەموكراتيانىڭ – ۇلى كۇش» ەكەنىن ايتىپ ەدى. ۇلتى ءۇشىن جاساعان ەڭ ۇلى جاقسىلىعى – اسكەري جۇيەنى جويىپ، دەموكراتيالىق جانە ساياسي جۇيەنى قالدىردى سوڭىنان. بۇل بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ كەپىلى، مۇراسى»، - دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى گۇل اياز.
