- شىڭعىس قاعانعا دەيىن دە، كەيىن دە تاريحتا اتى قالعان ۇلى تۇلعالار از بولماعان. ءبىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ ارتىندا ءدال شىڭعىس قاعان اتامىزدىكىندەي اسا مول قۇپياسى قالعان جوق. دەمەك، الەم تاريحىنداعى ەڭ قۇپياعا تولى تۇلعالاردىڭ ءبىرى، ءارى بىرەگەيى – شىڭعىس حان. ول تۋرالى شىندىقتىڭ كەيبىر بەتتەرى ءالى اشىلماي كەلەدى. ول وتە تەكتى، دارىندى، سۇڭعىلا، اقىلدى، باتىر، كورەگەن، دانا، اۋليە، دوسقا ادال، دۇشپانعا قاتال، جومارت، ەكى سويلەمەيتىن جانە ءبىر اۋىز سوزگە توقتايتىن وتە ءمارت ادام بولعان. شىنىندا دا، ول كەيبىر تاريحشىلار جازىپ جۇرگەندەي جابايى، نادان بولسا، نەگە وعان جارتى الەم باعىندى، نەگە ونى بۇكىل الەم (يۋنەسكو) «سوڭعى ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى رەتىندە» مويىنداپ وتىر. قاتىگەز، جاۋىز بولسا ونىڭ اينالاسىنان بىردە-بىر ادام، وعان باعىنىشتى بولعان بىردە—ءبىر ەل نەگە ساتقىندىق جاساماعان.
ءاربىر «قيسىق» ارەكەتتىڭ «قيسىق» سالدارى بولادى ەمەس پە؟! بۇل جەردە ول جوق. دەمەك، كورسەتىلگەن تۇجىرىمداردىڭ ءبارى جالعان، ويدان شىعارىلعان وتىرىك.
- ولاردىڭ (ورىستاردىڭ) جازىپ جۇرگەنىندەي، ەگەر ورىس ەلىن ءۇش عاسىر بويى موڭعولدار بيلەسە، ورىس تىلىنە نەگە موڭعول سوزدەرى ەمەس، تەك قانا قازاق سوزدەرى عانا ەنگەن؟ «التىن وردا» مەملەكەتى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ جازىلعان قۇجاتتاردىڭ تۇگەلى، شىعارعان تەڭگەلەرىندەگى جازۋعا شەيىن قازاق تىلىندە ەكەنى دالەلدەنىپ وتىرسا، «موڭعول ءتىلى» قايدا؟ ورىس اقسۇيەكتەرىنىڭ 40 پايىزىنىڭ تەگى قازاق تا، نەلىكتەن ولاردىڭ ىشىندە موڭعول تەكتىلەرى جوق؟
دەمەك، بۇل تۇجىرىم دا جالعان، ويدان شىعارىلعان وتىرىك.
- ورىس تاريحشىلارى قۇرىلتايدا شىڭعىستى حان كوتەرۋگە قاتىسقان رۋلاردىڭ بارلىعىن «موڭعولدار» دەپ اتادى. جەمە-جەمگە كەلسەك، قۇرىلتاي مەن حان دەگەن اتاۋلاردىڭ ءوزى – قازىرگى موڭعولدا جوق سوزدەر. ال، التىن وردا حاندارىنىڭ ەسىمدەرى، قالالار مەن ونداعى اسكەري جانە الەۋمەتتىك اتاۋلاردىڭ بارلىعى كىلەڭ قازاق سوزدەرىنەن تۇرادى. ال، قازىرگى موڭعولدار ورىس شوۆينيستەرىنىڭ وسى قيتۇرقىلىعىن پايدالانىپ، شىڭعىس حاندى وزدەرىنە مەنشىكتەپ الدى. اشىعىن ايتساق، التىن وردانىڭ تاريحىنا بۋدداعا تابىناتىن ولاردىڭ ەش قاتىسى جوق. ورىس تاريحشىلارىنىڭ وسىنداي قاراپايىم دۇنيەلەردى دە اجىراتۋعا اقىلدارى (بىلىمدەرى) جەتپەگەن.
- لوندونداعى ەجەلگى ەپوستاردىڭ تىزىمىندە تۇرعان «وعىزناما» (ب.ە.د. 1ءۇ عاسىر) داستانىنداعى شىڭعىسحان شىققان قيات رۋىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى جايلى اڭىزدى ايگىلى ورىس عالىمى بيچۋرين بىلايشا بەرەدى. «بۇل رۋدىڭ اتاسى ساداق اتۋدان اسا مەرگەن بولعان، ونىڭ اتقان وعى قيالاي اتسا دا نىسانادان ءمۇلت كەتپەگەن. سوندىقتان، بۇل رۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىعا قيات دەگەن ەسىم بەرگەن، ياعني ونى قيالاي اتۋشى دەگەن». بۇعان، بۇگىنگى موڭعولتانۋشىلار، بىلايشا جاۋاپ بەرەدى:
- بۇل وتىرىك. بۇل شىڭعىسحاننىڭ تەگىن تۇرىك ەتۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان جوبا.
ءيا، وتىرىكتە شەك بولمايدى دەگەن وسى دا. دەمەك، ولاردىڭ (وتىرىكشىلەردىڭ) تۇجىرىمىنشا ب. ز. د. 1ءۇ عاسىرىندا وسى بولىپ وتكەن قياتتار (شىڭعىسحان) جايلى قازىرگى «وتىرىك» وقيعالاردىڭ نەگىزىن جۇزدەگەن جىل بۇرىن سالىپ كەتكەن. قازاق اتام مۇندايدى «تىلدە سۇيەك جوق» دەپ تۇجىرىمداعان.
تۇسىنىكتەمە: قيان (قيات) رۋى ادايدىڭ مۇڭالىنان ءوربيدى. ادايدىڭ شەجىرە دەرەگى بويىنشا اداي – كەلىمبەردى – مۇڭال – جاۋلى – جارى – قيان (قيات) بولىپ تاراتىلادى. بۇل دەرەك ادايدىڭ ايگىلى ءبيى الشىن مەڭدالى ۇلى شەجىرەسىنەن الىندى («اداي شەجىرەسى». الماتى-2002. 67 بەت).
- «شىڭعىسحاندى يۋنەسكو «ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى قولباسشىسى» دەپ تانىعاننان باستاپ،
نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى نەمىس حانس-پەتەر ديۋرردان باستاعان شىڭعىس ايتماتوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، قالماق داۆيد كۋگۋلتينوۆ، ءازىربايجان ەلچين، تاجىك مۋمين كانوات سىندى بەلگىلى مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن قۇرىلعان توپتان مازا كەتىپ، مەملەكەت باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنە ۇندەۋ جاريالادى.
«جاۋلاۋشىنىڭ وتانىندا – دەپ جازدى ولار، – حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلى مەن ابىرويىن جانە ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جاۋىز باسقىنشىنى ار-ۇياتتىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسۋشى، جەر بەتىنە بەيبىتشىلىك ورناتۋشى رەتىندە ۇلىقتاۋ جولعا قويىلۋدا. شىڭعىسحان اتىنداعى موڭعوليانىڭ ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتىك وردەنى تاعايىندالىپ، ۇلان-باتىردىڭ ورتالىعىندا شىڭعىسحان مەن ونىڭ توعىز اسكەرباسىنا ارنالعان بيىكتىگى 20 جانە 17 مەتر، قۇنى شامامەن 19 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن ەسكەرتكىش كەشەنىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋ ءراسىمى ءساندى سالتاناتپەن اتالىپ ءوتتى. حالىقارالىق كونفەرەنسيالار مەن فورۋمدار ۇيىمداستىرىلىپ، وتە ۇلكەن كولەمدە ارنايى كىتاپتار شىعارىلدى. ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى جازىقسىز قۇربانداردىڭ توگىلگەن كوز جاسى مەن قانىن ەلەمەي، بيلەۋشى-باسقىنشىنى اشىق دارىپتەيتىن مۇنداي ۇياتسىز ارەكەتتەر ءاربىر مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساياساتىن بەي-جاي قالدىرماۋى ءتيىس» (قايرات زاكريانوۆ. شىڭعىسحان موڭعول ما، تاتار ما، الدە قازاق پا؟ «قازاق ءۇنى» گازەتى. 20 تامىز 2014 جىل).
بۇلاردىڭ ايتقاندارى راس بولسا، بۇكىل الەم ەلدەرى نەگە شىڭعىس قاعاندى مەنىڭ اتام دەپ تالاسىپ جاتىر. نەگە ونىڭ وسيەتتەرىن بىزدەر، ياعني قازاق حالقى 800 جىلدان بەرى ۇمىتپاي، مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلەمىز. نەگە كەيبىرىمىز ادامداردىڭ تەك قانا جاقسىعا تالاساتىنىن ەسىمىزدەن شىعارىپ الدىق.
- «... ورىس ادەبيەتىندە نەكەن-ساياق ايتىلاتىن دەرەك سول سۇبەدەي مەن جەبە نويان اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلاندار ءوزىمىزدىڭ ارعى تەگىمىز – تۇركى تايپالارى ەمەس پە! كييەۆتى جاۋلاپ العان باتىيدىڭ بەس ءجۇز مىڭ قولىنىڭ ون مىڭ باسشىسى عانا موڭعولدار بولدى دا، قالعاندارى تۇرىك تىلدەس تايپالاردىڭ ۇلاندارى ەدى عوي...» (ب.ك.الباني «قازاقيا» الماتى 1998. 18 بەت). تۇپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. سوندا قالاي، بەس ءجۇز مىڭ قول جانە ولاردىڭ ارتىندا تۇرعان سان ميلليونداعان حالىق وزگە تىلدە سويلەيتىن وزگە ۇلتتىڭ ات توبەلىندەي عانا ادامدارىنا باعىنىپ، ايتقانىنا كونىپ، ايداعاندارىنا جۇرگەنى مە؟! اقىلعا سىيمايدى. موڭعولدار (مۇڭالدار) قازاقتىڭ تەك قانا ناعىز بەل بالاسى ەمەس، ولار قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ دا يەسى بولاتىن، سوندىقتان دا تەمىرشى حاندى قازاقتىڭ ون ەكى ءبيى قازتاۋدىڭ باسىنا اق كيىزگە كوتەرىپ الىپ شىعىپ، تەمىرشىنىڭ دە، ونىڭ حان دەگەن لاۋازىمىن دا، تاۋدىڭ دا اتتارىن وزگەرتىپ تەمىرشىنى شىڭعىس، حان دەگەن لاۋازىمىن قاعان، سول سياقتى تاۋدىڭ دا اتىن شىڭعىس دەپ وزگەرتكەن بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ تەگىنىڭ قازاق ەكەندىگىنە بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك.
قازاقتاردى قىرعىنعا ۇشىراتتى دەيتىندەردىڭ، وتىراردى دالەلگە كەلتىرەتىندەرى بار. نەگىزگى شىندىعى ول كەزدە وتىرار قالاسىن پارسىلىق باعىتتاعى حورەزم پاتشالىعى بيلەگەن. شىڭعىسحان ەلشىلەرىن ولتىرگەن قايىر حان سول حورەزمنىڭ ادامى بولاتىن. شىڭعىسحان تەك ونىڭ جازاسىن بەرىپ، وتىرار قالاسىن وزىمىزگە قايتاردى. تاريحي شىندىق وسى. باسقا ەش جەردە قازاقتاردى قىردى دەگەن اقپارات جوق، سەبەبى ول ءوز ەلى، ءوز ۇلتىن جاقسى كوردى. كەيبىر باعىنباعان باسشىلار بولعان شىعار، ولاردى ورنىنا قويۋ قاي مەملەكەتتە دە كەزدەسەدى.
شىڭعىسحان قازاق دالاسىنداعى بىردە-بىر رۋمەن (ەلمەن) سوعىسقان جوق. قازاق دالاسى شىڭعىسحاندى ءوز بالاسى بولعاسىن، وعان ءوز ەرىكتەرىمەن قۋانا قوسىلدى.
- كەيبىر تاريحشىلارىمىز يۋنيي يۋۆەنالدىڭ «ەشبiر قاتىگەز جان باقىتتى بولا الماق ەمەس» دەگەن ءسوزiن كەلتiرە وتىرىپ، شىڭعىسحاندى ادامي باقىتتان قۇرالاقان وزبىر رەتiندە سۋرەتتەيدi. ال بiز بiلەتiن شىڭعىسحان تۋرالى فرانسۋز حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتi ناپولەوننىڭ «مەن شىڭعىسحانداي باقىتتى بولا المادىم» دەگەن مويىنداۋ ءسوزi بار. شىڭعىسحاننىڭ ۇلىلىعىنا بۇدان ارتىق قانداي مويىنداۋ قاجەت!
- جيىرماسىنشى عاسىرداعى «ۇلى رەسەيدىڭ» مانساپ يەلەرى مەن وقىمىستىلارىنىڭ ساۋاتسىزدىعى سونشالىق جالپاق دۇنيەنى جايلاپ جاتقان قازاقتى ازعانا قىرعىزبەن جانە سوناۋ سەگىز عاسىر بۇرىنعى قازاق (تۇركى) جۇرتىن موڭعولمەن شاتىستىردى. وسىنداي قاراپايىم دۇنيەنى دە اجىراتۋعا ولاردىڭ بىلىمدەرى جەتپەدى.
- ءبىزدىڭ مەكتەپ وقىتۋشىلارىنا ارناعان ادىستەمە دە، قانداي قالانى ولار (موڭعولدار) وپاسىزدىقپەن باسىپ الدى؟ «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» جايلى نە بىلەسىڭدەر؟ موڭعولداردىڭ قازاق دالاسىن جاۋلاپ الۋىنىڭ زارداپتارى. 2. بالاساعۇن قالاسىنىڭ ورنى مۇلدەم جوعالىپ كەتكەن. ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ جۇيەسى بۇزىلدى. قازاق حالقى قالىپتاسۋىنىڭ اياقتالۋى 200 جىلعا كەشەۋىلدەدى. مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولدى (وتىرار كىتاپحاناسى) دەپ، كۇنى بۇگىندە دە جازۋلى تۇر جانە ولار بۇگىنگى ۇرپاقتى وسىلاي وقىتىپ ءجۇر («موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋى» ۇستازدار سايتى u-s.kz).
دەمەك، بۇگىنگى قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ اقيقات پەن جالعاندى، ەلىن-جەرىن شەكسىز سۇيگەن ارلى ازامات پەن ساتقىندى، ياعني ادال مەنەن ارامدى اجىراتۋعا بىلىمدەرى جەتپەي كەلەدى.
«مايەكتى ءسوزىن ايتپاعان ءبىلىمدى عالىمنان،
تۇيسىگىن ايتقان اقىماق ارتىق» (شىڭعىس قاعان وسيەتىنەن).
سىزدەر نە دەيسىزدەر؟
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ
