تاريح - ادەبيەتتىڭ اكەسى.
اتاقتى تاريحشى يبن كاسير ءوزىنىڭ «ءال-بيدايا ۋان-نيھايا» اتتى ەڭبەگىندە سۇلتان بايبارىستى «جاۋجۇرەك جولبارىس» دەپ سيپاتتاپ، بىلايشا مىناداي جولدار جازعان: «اللا راقىم ەتسىن، وتە سەرگەك، ايبىندى، جاۋلارىنا كۇنى-تۇنى تىنىشتىق تاپتىرمايتىن ەرجۇرەك بولاتىن. يسلام دۇشپاندارىمەن ايانباي كۇرەستى. ولاردىڭ ارالارىنا يمەنبەي كىرىپ، توز-توزىن شىعاردى. جالپى ايتقاندا اللا تاعالا ونى سىن ساعاتتا يسلام دىنىنە، جۇرتىنا قورعاۋشى ءارى كومەكشى رەتىندە، كرەست جورىقشىلارى مەن موڭعول-تاتارلاردان قۇرالعان مۇشىرىكتەر توبىنا تويتارىس بەرۋشى رەتىندە جىبەردى».
ءبىر فاتيحا ءۇش ىقلاس وقىپ سۇلتان بايبارىس پەن بەركە حاننىڭ مۇباراك رۋحىنا باعىشتاپ، ءبىر اللاننىڭ اتىمەن باستايمىن.
سار دالادا ىزىڭداي تىنىمسىز جەل ەسەدە، ۇيىرىلە ۇيتقي سوققان قۇيىن لەزدە كۇشەيىپ، كيىز ءۇيدى ءبىر اينالىپ، تۇڭىلىكتى سۇيرەي قاشتى، تاڭعى شايىن تاستاي سالا وتاعاسى جاماق قولىنداعى كەزدىگىن قۇيىنعا لاقتىرىپ، كيىزدى ءتورت بۇكتەپ شاڭىراق ۇستىنە تاستادى، ايەلى ايەك داستارقاننىڭ بەتىن جاۋىپ، ادال باقانمەن ءۇي ىشىنەن تۇڭىلىكتى تۇرتكىشتەپ جوندەدى، كۇيەۋى سىرتتان باۋىن تارتىپ بەلباۋعا مىقتاپ بايلادى. ۇزىكتىڭ باستىرعى ارقاندارىن مىقتاپ تارتىپ، تۋىرلىق بەلباۋىن شىڭىتىپ، ەكى قاپتالداعى قازىققا تاس قىپ بەكىتتى. ايەك تە ءۇي ىشىندەگى باسقۇردى ساۋمالاپ بايلاپ شىقتى. ايۋ تەرىسى جابىلعان قايقى باس توسەكتە ون ءۇش جاسار بايبارىس ەشتەڭەدەن حابارسىز ۇيقىدا جاتىر، اۋزىنان تۇسكەندەي وزىنە اينىماي تارتقان ۇلىنا جاقىنداپ سۇيسىنە قاراپ از تۇردى، سوڭعى كەزدە ءوز بەتىنشە شەشىم جاساپ، اكە-شەشەسىنە توسىن سىي دايىنداپ، تالاي جۇمىستى ايتقىزباي تىندىرىپ ءجۇر، انەۋ كۇنى جاڭبىردا ورە قاشقان قويلاردى جالعىز ءوزى مەڭىرەۋ تاس تۇنەك تۇندە ءيىرىپ ايداپ كەلىپتى. «امان بولسىن»، دەپ ىشتەي تىلەۋىن تىلەدى، كەنەت ونە بويىن ءبىر ءتۇرلى سۋىق جەل ارالاپ ءوتتى، ءوزىن تەز جينادى، كۇنى بويى قوزى باققان بالاسىن ايادى، قاتتى شارشاعان، تۇياق سەرپپەي جاتىر»،- دەپ كۇبىرلەگەن اكە، جىلقىسى مەن تۇيەلەرىن كورۋگە كەتتى، كۇن شىعىستان اقىرىن كوتەرىلىپ كەلەدى. مۇنارلانعان اسپاننىڭ ءتۇبى ەش كورىنبەيدى، تۇندە جىمىڭداپ، كوكتە سامساپ تۇرعان جۇلدىزداردىڭ بىرەۋى دە جوق، ايمەن كۇن ءبىرىن ءبىرى قۋىپ ءالى جەتە الماي كەلەدى... باياعى وتكەن زاماندا،-دەگەن اتاسىنىڭ قوڭىر داۋسى قۇلاعىنا كەلە قالدى... ءاۋ باستا جەر جارالىپ، سۋ اققاندا ءبىر قويشى بولىپتى، شارشاپ قويىن ايداپ ءۇي سىرتىنا جاقىنداعاندا اعاسى مەن جەڭگەسىنىڭ ۇرسىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى.
-مەن سەنىڭ مىنا ءىنىڭنىڭ كيىمىن جۋمايمىن، تاماعىن جاسامايمىن، مەن سەنىڭ عانا ايەلىڭمىن، - دەپ شاڭقىلدادى.
-ول مەنىڭ جالعىز باۋىرىم، ونى ۇيلەپ، بولەك شىعارعانعا اقشا جوق، - دەپ اعاسى دولى ايەلىنە باسەڭ ءۇن قاتتى.
-مەنى ول قىزىقتىرمايدى، نە ونىمەن تۇر، نە مەنىمەن تۇر.
-اعا، مەن ءۇشىن ۇرىسپاڭدار، وتىز ەكى ءتىس بەرگەن اللا مەنى ولتىرمەس، وزىمە تيەسەلى كوك قوشقار باستاعان قويىمدى ايداپ كەتە بەرەمىن، - دەپ كيىمىن الىپ ۇيدەن شىقتى.
اعاسىنىڭ كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ، ءۇنسىز قالادى.
قويشى كوك قوشقارمەن ون شاقتى قويىن ايداپ، ءبىر ساردالاعا بارىپ كۇن كەشەدى، ءۇش اعاشتىڭ باسىن بۋىپ كۇركەشە جاساپ، كۇندىز قويىن باعىپ، تۇندە لاشىعىنا تۇنەپ كۇن كەشىپ جاتتى. ءبىر كۇنى ۇيىنە كەلسە ءۇيى مۇنتازداي رەتتى، كيىمى جۋۋلى، داستارحانى جايناپ تۇر، اڭىزاق كۇندە شارشاعان قويشى ويلاۋعا شاماسى كەلمەي دايىن تاماقتى جەپ ۇيىقتادى. ەرتەسى ازانمەن قويىن ورگىزىپ كەتەدى، كەشتە كەلسە ءبارى تاعى جايناپ تۇر، تاڭ قالدى، ەرتەمەن تۇرىپ، قويىن ورگىزىپ، اينالىپ كەلىپ ءۇيىنىڭ سىرتىنداعى ءشوپتىڭ اراسىندا جاتىپ اڭدىدى، ءبىر كەزدە ايمەن كۇندەي سۇلۋ قىز سىلاڭ قاعىپ ۇيگە كىردى، قويشى شىداي الماي مىسىق تابانداپ ۇيگە جاقىنداپ قارا قوسىنا جەتتى، اجارىنان ات ۇرىككەن اي دەسە اۋزى، كۇن دەسە كوزى بار عالامات پەريزاتتى كورىپ ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي كوزىن ۋقالاي بەرەدى.
-مەن اسپان پەرىسىنىڭ قىزىمىن. جەر بەتىندەگى سەنىڭ جالعىز ومىرىڭە جانىم اشىپ كەلىپ ءجۇرمىن.
-ماعان ۇيلەن، - دەپ جىگىت باس سالىپ، اش بەلىنەن شاپ بەرەدى.
-مەنىڭ شەشەم وتە قاتال، ول ۇزاق ساپارعا كەتكەن، كەلسە مەنى الىپ كەتەر، - دەپ قىز شيەدەي ەرنى دىرىلدەپ ءتىل قاتتى.
-مەن بايقۇسقا جان جار بول، - دەپ جىگىت تاس قىپ قۇشاقتادى. قىز ءۇنسىز قالدى.
ۇندەمەگەن ۇيدەي جاۋاپ، - دەپ جىگىت قاتتى قۋاندى.
ەكەۋى باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتتى، جىلعا تولىپ، ايەلى اي كۇنى جەتىپ ەگىز ءسابي بوساندى.
ءبىر كۇنى كوكتەن قالىڭ قۇيىن پايدا بولىپ، قويشىنىڭ كۇركەسىنىڭ جانىنا كەلىپ ۇيتقي توقتاپ، ىشىنەن كوزىنەن جاسىل نۇر شاشقان، شاشىن توبەسىنە شودرايتا تۇيگەن الىپ ايەل شىعا كەلىپ، ءاي-شايعا قاراماي قىزىن الىپ كەتەدى، ەكى بالاسىن قۇشاقتاپ قويشى قالادى. ۇلى مەن قىزى شىر-شىر ەتكەندە قويشى ەكەۋىنە كەزەك-كەزەك قاراپ قوسىلا ەڭىرەدى.
كوك قوشقار قويشىنىڭ تىلىندە سويلەدى.
-سەن جىلاما، مەنى سويدا تەرىمدى كۇندىز جايىپ، كەشتە دالادا قالدىرماي ءتورت كۇن كەپتىر، بەسىنشى كۇنى ەكى بالاڭدى سالىپ اسپانعا ۇش، ايەلىڭدى تاباسىڭ.
-سەنى سويسام قويلار قايتەدى، - دەپ قويشى ەگىلە كوك قوشقاردى قيماي باسىن سيپادى.
-كوك كوشقاردىڭ قوڭىر كوزىنەن مولتىلدەگەن تامشىلار تۇياعىنا تامدى، باسىن شايقاپ سۇزگىلەي باستادى.
قويشى امالسىز قوشقاردى سويىپ، تەرىسىمەن اسپانعا ۇشادى. قويشى شىراعىن جاعىپ ايەلىن ىزدەيدى، قىزى مەن ۇلىن جانىنداعى جىمىڭداعان جۇلدىزدار ەكەن، شەشەسى سول كەزدە قىزىن بايلاپ تاستايدى ەكەن، كۇندىز ىزدەۋگە شىققاندا كۇيەۋى مەن بالالارى ۇيىقتاپ قالادى ەكەن. جىگىت اعاسى تاعى اسپانعا قارادى، بىزدەن قانشا بيىك ەكەن، ءا، ادامنىڭ اقىلى جەتپەيتىن دۇنيەلەر تولىپ جاتىر عوي، مىنا كەرتوبەلدىڭ مىلقاۋ تۇندە ەش اداسپايتىنى قانشا سىر دەپ وزىمەن ءوزى سويلەسىپ كەلەدى. تەتىر جەل توقتاۋسىز سوعادى. جاماق ءوزىن سەرگەك ۇستايىن، دەسە دە ءبىر ءزىل باتپان جۇكتەن ايىعا المادى. ماناۋراعان قۇمدى، ادىرلى بوز دالا وزىمەن ءوزى، كوپ تاريحتى ىشىنە بۇگە ءۇنسىز مۇلگيدى، ىزىڭداي تىنىمسىز جەل عانا بىردەڭە ايتادى.
*****
قىسى قاتال كەڭ دالادا ايۋ، جولبارىس، ارىستان، قابانمەن جالاڭ قول الىسىپ، ەجەلدەن باتىر جارالعان تۇراندىقتار ءتورت قابىرعا تامعا تىعىلعان حالىقتارعا ۇرەي تۋدىرىپ افراسياف دەپ اتالدى، بۇلتتار توقتاۋسىز كوشىپ، سۋلار ارقىراپ اعىپ، قانشا تاريح جاڭاردى، باتىر تۇركى ۇلدارى اق قۇل بولىپ، يتالياندىق جويىتتاردىڭ قولىمەن قارا تەڭىز ارقىلى تىنباي تاسىلىپ جاتتى، تەڭىز پورتتارىنا جەتىسىمەن-اق، ورگينال تاۋار سياقتى توقتاۋسىز ساتىلدى. پاتشا ءناجمۋددين ءوز مەملەكەتىن جاۋدان قورعاۋدا جاستايىنان ات قۇلاعىندا وسكەن، كۇشتى دە قايراتتى قىپشاق جىگىتتەرىنە بەك قىزىقتى.
ءال-عامماد اس-سايع كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە ءوزىن جوقتان بار ەتكەن، دەنساۋلىق بەرگەن، بايلىق، بالا-شاعا بەرگەن ءبىر اللاعا شۇكىرشىلىك ەتىپ، ەكى باس ناماز وقىپ ۇيىنەن شىعا قۇل بازارعا بەتتەدى. كوڭىلى توق، كويلەگى كوك ول ادىمداي جەردى نىق باسىپ كەلەدى. بازار، ىعى-جىعى ادامدار، كوپەستەردىڭ قاراسى قالىڭ كورىندى، سار دالادا قوزى باعاتىن قىپشاق بالالارىن ۇرلاۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن بىلەتىن جويىتتار مىسىرلىقتار قىپشاق جىگىتتەرىن كوپتەپ ساتىپ الا باستاعالى، قالتاسى قالىڭدادى، بۇرىنعىداي ءبىر بالا ءۇشىن كۇنى ۇزاق بۇعىپ شي تۇبىندە جاتاتىن جىمسقىلىعىن قويدى، ادام جالداپ، بالا ۇرلاتاتىن ادەت تاپتى، بۇل جولى قارا تەڭىز ارقىلى جيىرما بالانى ءبىر جولدا داماشىققا جەتكىزدى، رۋحىنا اقشانىڭ وزەگى ەگىلگەن جويىتتار، مۇرتىن شيراتا، ءجۇن باسقان جاق سۇيەكتەرىن قايتا-قايتا سيپايدى. شۋلاعان ادام، بىرەۋدى-بىرەۋ تىڭدامايدى، قۇل ساۋداسى قىزىپ تۇر، ورىمدەي جىگىتتەردى قاتار-قاتار ءتىزىپ، موينى مەن اياقتارىنان شىنجىرعا ماتاپ تاستاعان، الۋشىلار كيىمىن شەشتىرىپ ءتانىن تەكسەرەدى.
ءال-عامماد اس-سايع قۇلداردىڭ جانىنا جاقىنداپ، ارقاسىنان ۇرىپ كوردى، ەش قايسىسى مىڭق ەتپەدى، تەك شاشى كوزىنە تۇسكەن، ءتورتپاق دەنەلى سار جىگىت باسىن كوتەرە جالت قارادى، كوزىنەن وت شاشادى، سۇستى جۇزىندە ءبىر اشۋ بار، جارالى جولبارىستاي دولدانادى.
-باعاسى قانشا؟
-800 ديرحام.
اياق-قولىن بوساتىپ ەركىن الىپ ءجۇردى. ۇيىنە اكەلىپ تاماق بەردى. بار تىرلىگىن تىندىرعان جىگىتتىڭ شاپشاڭ قيمىلى، ءبارىن ايتقىزباي ىستەگەنى قوجايىنعا قاتتى ۇنادى. بايدىڭ ۇيىنە كەلگەن دوسى ءامىر الاۋددين اتەكىن ءال-بۋندۋقداري بايبارىسى ءبىر كورگەننەن كوزىندەگى وتتى بايقادى، «مىنا قۇلىڭدى ماعان سات»،-دەپ جابىستى، ءامىردىڭ سوزىنەن شىعا الماي امالسىز ساتتى. ەندى ونىڭ ەسىمى بايبارىس ءال-بۋندۋقداري بولدى. ءامىر اقتايدىڭ باسقارۋىنداعى باحري ماملۇك جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سار دالادان جەل ايداعان قاڭباقتاي كەلگەن، ءوزى سياقتى ايبەك، مۇعاز قىلىش، قالاۋىن، قاناي، سانجار، كوشەربەكتەردى تاپتى. كۇننەن كۇنگە بايبارىستىڭ جۇرتتان موينى وزدى، ونىڭ شاپشاڭدىعى، شيراق قيمىلى، ميىنىڭ وتكىرلىگى، ەر جۇرەك، وجەتتىگى مەن مىعىم قايراتى، بويىنداعى نامىسى مەن جۇزىندەگى سەسى جاۋىنگەرلىك شەبەرلىككە ۇلاسىپ ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. اسىرەسە، ءبىر جولى سۋدىڭ ارعى بەتىنە جالعىز ءوتىپ، جاۋدىڭ بەكىنىسىن تاس-تالقان ەتكەنى، اراب جۇرتىنا اڭىز بولىپ تارادى.
***
ايبەك سۇلتان تاعىنا وتىرا سالا، اتاعى كۇننەن كۇنگە اسپانداپ بارا جاتقان بايبارىس توبىن قۇرتۋدى ويلاپ، ءوزىنىڭ سەنىمدى ادامى سەيفۋددين قۇتتىزعا بايبارىستىڭ ءامىرى فاريسۋددين اقتايدى ءولتىرۋدى تاپسىرادى. جاستايىنان قۇلدىققا بىرگە ءتۇسىپ، جاۋىنگەرلىك جولدى بىرگە باسقان ول ايبەكتىڭ بوسبەلبەۋ ەكەنىن وتە جاقسى بىلسە دە، ءالسىز جولمەن بيلىككە كەلگەن ونىڭ پارمەنىن بايبارىس جورىقتا جۇرگەندە تەز ورىنداپ، وزىنە جول اشتى. سەيفۋددين قۇتتىز از كۇندە ايبەك سۇلتاندى ماڭگىلىك ۇيىقتاتىپ، مىسىر سۇلتاندىعىن قولىنا الدى.
سىرتى قانداي قارا بولسا، ءىشى دە سونداي قارا ۇزىن بويلى، قىر مۇرىندى، تەرەڭ ويلى قۇتىز سۇلتان تاققا شىعا بايبارىس تۋرالى ويلادى، ول كەلسە ارنيە، سىرتقى جاۋ جولاي المايدى، ءبىراق سۇلتاندىق سوعان ءوتىپ كەتەمە دەپ قاۋىپتەنىپ ءوز ويىنان تەز قايتتى.
كوز الدىندا اقتايدىڭ سوم دەنەسى، ادال بەينەسى كەتپەي كولبەڭدەي بەردى، ارتىنشا ارامدىعى بولماسا، جاۋلىعى جوق، ءوز سۇلتانى ايبەك ەسىنە ءتۇستى...ەسىك قاعىلىپ، حاتشىنىڭ كوزى جاپاقتاپ، مونعول ەلشىلەرى كەلىپ تۇر دەدى، قۇتىزدىڭ ەكى تىزەسى دىرىلدەپ، جاق سۇيەگى كەمسەڭدەپ كەتتى، نە ىستەرىن بىلمەي، قولىمەن كىرسىن دەگەندى زورعا يشارا جاسادى، قورىققاننان كوزىنىڭ الاسى بارعان سايىن كوبەيە بەردى. توبەسىندە تەمىر ءمۇيىز ايدارى بار تاقىرباس يران ەلحانى حۋلاگۋدىڭ ەلشىلەرى ساۋ ەتىپ، سارايىنا كىرە، حاتتى ۇسىندى. باعداتتى الىپ، حاليفانى ءولتىرىپ، پارسىلاردىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرعان جەر بەتىنىڭ ءامىرشىسى حۋلاگۋدەن حات. تەز بەرىل، بولماسا از كۇندە سەنى دە يراندىقتار سياقتى ات قۇيرىعىنا سالام دەپ، شورت كەسىپتى. قۇتىزدىڭ بويىنان ءالى كەتە بەردى، تىنىسى ۇزىلە جازداپ دىرىلدەپ، تابانىنىڭ استىنان جەر جىلجىپ بارا جاتقانداي بولدى... بايبارىستان باسقا سۇيەنەرى قالمادى. ەلشىلەر شىعا شام جاقتا جۇرگەن بايبارىسقا كىسى شاپتىردى، ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ، ۋادەنى ۇيىپ-توگىپ حات جازدىردى. بايبارىستى قوشەمەتپەن قارسى الىپ، وزىنە جاقىن ۋازىرلەر سارايىنا ورنالاستىرىپ، اسكەري قولباسشى ەتىپ تاعايىندادى. سوعىس ونەرىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن بايبارىس اين جالۇتتا يران ەلحانى حۋلاگۋدىڭ ۇلى كەتبۇعانىڭ باسىن الىپ مونعولاداردى ويسىراتا جەڭدى. جانىداعى قالاۋىن باستاعان اقىلشىلارى قۇتىزدان بيلىكتى تارتىپ الۋعا كەڭەس بەردى، بايبارىس كوپ تولعاندى، بيلىككە قانمەن جەتسە ءوز تاعدىرى قالاي بولارىنا ويلادى، سول ساتتە شايتان ونىڭ جانىنا جاقىنداپ، ەسىنە ۇستازى ءامىر اقتايدى سالدى، قۇتتىزدان ونىڭ كەگىن الۋدى قۇلاعىنا سىبىرلادى، موڭعولداردى جەڭسەڭ، حالەب ايماعىنا ءامىرشى ەتەمىن دەگەنى قايدا دەپ ودان سايىن اشۋىن كەلتىردى. اقىرى سۇلتاندى ءولتىرىپ، 37 جاسىندا بايبارىس تاققا وتىردى.
ول قاراپايىم جانە ءدىندار سۇلتان بولدى. كەدەي-كەپشىكتەردىڭ اشىنا ايلانىپ، توعىنا تولعاندى، جەتىمدەردى ءوز قولتىعىنا تارتتى. جازىقسىز تۇتقىنداردى بوساتىپ، كەڭ ساحارادا كيىز ۇيدە وسكەن دالالىق وركەنيەتتىڭ كەڭدىگىن كورسەتتى. تۋعان قىپشاق تىلىندە سويلەدى. ءار قالادا تۇراقتى اسكەر ۇستاپ، ىشكى ءتارتىپتى كۇشەيتتى. كرەستشىلەرمەن ۇرىستاردا قايساريا، ارسۋف، سافاد، يافا جانە باسقا دا قامال-قالالارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن الدى، ءال-مانسۋراداعى شايقاستا بايبارىستار دۇشپاندى تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ، فرانسيا پاتشاسى ءىح ءلۋيستى تۇتقىنعا الادى. ءتىپتى، اقىرىندا ءىرى شاھار انتاكيانى مۇسىلماندارعا قايتارتتى. اتاعى الىستارعا جەتىپ «ال-ماليك از-زاھير» – «جەڭىمپاز پاتشا» دەگەن اتقا يە بولدى.
بارلىق نارسە اللا قالاعان كەزدە بولاتىندىعىن جاقسى بىلگەن سۇلتان بايبارىس ابباسيدتەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى ءابۋ ابباس احمەتتى مىسىرعا اكەلىپ، حاليفا سايلادى. قۇران مەن پايعامبار سۇننەتىنە امال ەتەتىندىگى تۋرالى وعان انت بەردى. ءسويتىپ مۇسىلمان حاليفاتىن قايتا جاڭعىرتتى. حاليفادا رۋحاني بيلىك، سۇلتان بايبارىستا ساياسي بيلىك بولدى. سۋننيت جولىن ۇستاناتىن ءتورت ءمازھابقا ءتورت قازى تاعايىنداپ ەل باسقارتتى. مىسىر گۇلدەنگەن ەلگە اينالدى. ءال-ازھار مەدرەسەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ، جاڭارتتى، شارتاراپتان شاكىرتتەر اعىلاتىن ىرگەلى وقۋ ورداسىنا اينالدى. مىسىر مەن داماشىقتا كوپتەگەن مەدرەسەلەر سالدىردى. كايردەگى «زاھيري» مەدرەسەسىنە مول كىتاپ قورىن قۇردى.
كاير شاھارىندا زاھير بايبارىس ءجاميى دەپ اتالاتىن ۇلكەن جۇمالىق مەشىت سالدىردى. كوپتەگەن ارىقتار، كانالدار قازىلىپ، كوپىرلەر سالدى، ءنىل وزەنىنىڭ سۋىن ەسەپتەيتىن ۇلكەن قۇرىلعى جاساتتى. ءماديناداعى پايعامباردىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) مەشىتىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. شامداعى يبراھيم (وعان اللانىڭ سالەمى بولسىن) پايعامباردىڭ مەشىتىن جاڭارتتى. يەرۋساليمدەگى ءال-اقسا، قۋببات ساحرا مەشىتىن جوندەتتى.
*****
جاسى قىرىققا تاياعان مىسىر سۇلتانى بايبارىس التىن تاقتا وتىرىپ تۋعان جەرىن ساعىندى، كوكبار تارتىپ، تەڭگە ءىلىپ، جامبى اتتىردى، قىز قۋدىردى، اڭعا شىقتى....ساعىنىشى جازىلمادى، اياۋلى سار دالاسىن قاتتى اڭسادى، كيىز ءۇيدى، ءوزى جاتاتىن ايۋ تەرىسى جامىلعان قايقى باس توسەكتى ەسىنە الىپ، «اسىقتارىم ءالى بارما ەكەن؟»،- دەپ ساعىنىشتىڭ سال شەكپەنىن قىمتاي ءتۇستى، تابا ناننىڭ ءيىسى مۇرنىنا كەلدى، اناسىنىڭ ساۋساعىنىڭ تابى قالعان ىرىمشىك، سىقپا قۇرتى ەسىنە تۇسكەندە اۋزىنان سۋ اقتى. قاتتى قۇرتتى بۇلاق سۋىنا تاستاپ قويىپ، ءبىر اينالىپ كەلىپ مالجاڭداي شايناپ قوزى باعاتىن، كەشتەتىپ بۇزۋ ىزدەيتىن، جەتكىزبەيتىن بۇزاۋدىڭ قۇيرىعىنان ۇستاي العاندا، دەدەكتەتە سۇيرەپ جونەلۋشى ەدى، ساردالاسىن ساعىندى، قاتتى ساعىندى، اكەسى مەن شەشەسى ءوزى جوعالعاندا نە كۇي كەشتى دەپ كوزىنەن ىستىق مونشاقتار توكتى، تۇلا بويى شىمىرلاپ، ورنىنان اتىپ تۇرىپ، تۋعان ەلىم ءۇشىن، ءدىن يسلام ءۇشىن نە ىستەۋىم كەرەك دەپ ءوزىن جەگىدەي جەدى، حاتشىسى مۇحيدديىن ءابد-از-زاحيردى شاقىرىپ، التىن وردانىڭ حانى بەركەگە قىپشاق تىلىندە حات جازۋدى بۇيىردى. حاتتى ءۇش قايتارا وقىتىپ، قايتا-قايتا اسا ىجداعاتتىقپەن تۇزەدى.
«بيسمللاھي راقىمان راحيم! «ءبىر اللaدaن بaسقa قۇدaي جوق»! اللا قالاعان ق ۇلىنىڭ دارەجەسىن ءوسىرىپ، باسقالاردىڭ ءىسىن سالىپ قويادى.
اسا قۇرمەتتى بەركە حان ءسىز aقىلدى، پaرaسaتتى aدaمسىز، ءسىز اللaنى تaنيسىز، وعaن بaس ءيىپ ءساجدەگە كەءلدىڭىز. ادaمدى اللa توپىرaق پەن رۋحتaن جaرaتتى. ول ەكەۋى ءبىر-بىءرىنەن ءبوءلىنبەيدى. وسى ەكەۋىءنىڭ قaجەءتى ءۇشىن aدaم ءومىر ءسۇرەءدى. ەگەر ءتانءىن aزىقتaندىرمaسa، aدaم aشتaن ولەءدى، aل ەگەر رۋحىن aزىقتaندىرمaسa، ءتىءرى ولىككە aينaلaدى. رۋحتىڭ aزىقتaنaر كوءزى- يسلaم ءىلىءمىندە.
جەر بەءتىندەگى ءارقaندaي ءىسءتىڭ تۋىلۋىندa اللaنىڭ قaلaۋى بولaدى. اللa تaعaلa ون سەگىز مىڭ عaلaمنىڭ جaرaتۋشىسى، رەتتەۋءشىءسى، ريزىق بەرۋءشىءسى. اللa ءبۇكىل الەمدەگى بaرشa ءىستەرءدى ءىستەۋگە شaمaسى جەتەءدى. بۇل ءدۇنيەدە قaندaي دa ءبىر ءىس بولسa، ول ءتۇگەلدەي اللaنىڭ قaلaۋىمەن بولaدى. مىسaلى: تۋىلۋ، قaرتaيۋ، aۋرۋ، ءولىم، ت.ب. ءتىپءتى aعaشتىڭ ءبىر تaل جaپىرaعى دa اللaنىڭ قaلaۋىمەن جەرگە ءتۇسەءدى. الaيدa، بaرلىق ءىسءتىڭ بولۋىنa ءبىر سەبەپ ءجىبەرەءدى. وكىنەرءلىگى، كوپتەگەن aدaمدaر كەز-كەلگەن ءىسءتىڭ سول سەبەءبىنە عaنa جaرمaسaدى، كەز-كەلگەن سەبەپتەرءدىڭ بaرلىعى اللaنىڭ قaلaۋىمەن بولaتىنىنa زەر سaلمaيدى. بۇندaي aدaمدaردىڭ ءوزدەءرى aرقىلى بولaتىن سەبەپتەر مەن اللaنىڭ ءوزى عaنa ءجىبەرەءتىن ءتۇرءلى سەبەپتەرءدىڭ ءباءرى اللaعa ءتان. سونى aدaمدaر ءبىلمەي، ەكى ۇدaيىلىق پەن قيىنشىلىق ءىشىندە ءومىر ءسۇرەءدى. ءبىر سىپىرa aدaمدaر: «ءبىز اللaعa سۇيەنەءمىز، نەگە اللa ءبىزگە كومەكتەسپەيءدى؟»،- دەيءدى، «ءبىز اللaعa يەك سۇيەمەي، سەبەپتەرگە يەك سۇيەسەك، اللa ءجاردەم بەرە مە؟»،- اللا تاعالا ءبىز جوق كەزدە بار ەدى، ءبىزدى جاراتقان سوڭ ءوزى كورىنبەي جاسىرىندى، «قۇلىم ەندى ءوز بويىڭنان مەنى كورسەت»،- دەپ باستاپ يسلام ءدىنىنىڭ جاعدايى جانە كەلەشەگىنە الاڭداي وتىرىپ، سول كەزدەگى ساياسي احۋالعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى، ءوز اسكەرىنىڭ قۋاتتى ەكەنىن باياندادى، قۇرامىندا قىپشاقتار، تۇركمەندەر، كۇردتەر، ارابتار بار ەكەندىگىن ايتىپ، اللا ريزالىعى ءۇشىن حۋلاگۋعا قارسى قاسيەتتى عازاۋات سوعىسىن جۇرگىزۋگە شاقىرادى. مىسىرعا كەلگەن مونعول-تۇرىكتەردى اسا جىلى قارسى العانىن قوسا جازدى. ولارعا ات-كيىمىن بەرىپ، كايردە ارنايى سوعىلعان ۇيلەرگە ورنالاستىرعانىن جەتكىزدى. ءتىپتى، كەيبىرىن ءوز ساربازدارىنا ءامىر ەتىپ تاعايىنداعان ماقتانا جازدىردى. بەركەگە ارنايى سىيلىقتار دايىندادى، باس كادەگە شامداعى حازرەتى وسىمان(ر.ا) اقتىق ساپارعا اتتاناردا وقىپ وتىرعان جالعىز قۇراندى امىرلەرىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان اللا ءسوزىن تازا ماتامەن وراپ، ونىڭ سىرتىن كەستەلەنگەن قىزىل اتلاسپەن تىستاپ، يلەگەن تازا تەرىمەن قاپتاپ، تۋعان جەرىنە سيرەك كەزدەسەتىن نۋبا تۇيەسىنىڭ شۋداسىنا بايلاپ جىبەردى. كىندىكتەن تۇسىرمەي قۇراندى وقۋ ءۇشىن ارنايى قاراعاشتان جاسالعان سورە قوستى.
كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ءپىل ءتىسى، كۇمىس شامدار جانە قۇلىپتار، نەشە ءتۇرلى جايناماز، ءتۇرلى ءتۇستى كىلەمدەر، قىمبات اسىل كيىمدەر، لاعىل تاستار، گاۋھار جۇزىكتەر، التىن جالاتىلعان تەمىر شوقپارلار، كۇمىس ەر- توقىم، اسىلعا سۋارىلعان ۇستارا، جىبەك جىپتەر، الا مايمىل تەرىسى، نايزا، قىلىش، تەرىمەن قاپتالعان ساندىقشالاردى تارتۋدىڭ ىشىنە قوستى. ودان بولەك اسىل تەكتى جۇيرىك اتتاردى جىبەردى. ادال-ارامدى جەتىك مەڭگەرگەن، عۇسىل دارەتپەن دۇعا وقىپ، تاماق دايىندايتىن اسپازبەن بىرگە، شاكىرت وقىتاتىن ۇستازدار جانە قۇلدار قوستى، حاتتى جەتكىزۋگە ءوزىنىڭ سەنىمدى يمامى ءمادجۋدديندى اقىلشى ەتىپ، ءامىر كوشەربەكتى باسشى ەتىپ، باعداتتان كەلگەن ساراعان نوياندى قوسشى ەتىپ ساتىلىك تىلەپ اتتاندىردى، ءوز ەلىنە دەگەن ىستىق ماحابباتىن، تۋعان جەرىنە ساعىنىشىن ءار سىيلىقتىڭ ىشىنە جاسىردى.
*****
جەر بەتىن جاۋلاۋشى، الەم كارتاسىن تەتىر اينالدىرعان شىڭعىسحان سوڭعى دەمىندە وڭمەن ءتۇستىڭ اراسىندا نە ءولى ەمەس، نە ءتىرى ەمەس جاتتى... ءتاڭىرى وعان كوپ نارسەنى كوزىنە كورسەتتى... ءوزىنىڭ مەركىت ءباھادۇرى قازاننىڭ ايەلى ۇلىننىڭ ىشىندە كەلگەن بالا ەكەنىن كوردى. بالاڭ جىگىت شاعىندا اكەسى ياسسۋكايدىڭ ءتىرى كەزىندەگى قۇدالىقتى بۇزباي، سەرتكە بەرىك قوڭىرات ەلى قالىڭدىعى بورتە سۇلۋدى جالعىز ءۇي تەمۋجينگە بەردى، جولدا مەركىتتىڭ جىگىتتەرى تارتىپ الىپ، ات ارتىنا سالىپ بورتەنى الىپ كەتتى، ول كۇش جيناپ بارعانشا جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپ، سول جەردە جوشى تۋىلدى. ءومىر بويى كۇدىكتەنىپ كەلگەن تۇڭعىشىنىڭ دا ءوزىنىڭ دە مەركىت ەكەنىن كوردى، ۇلدارىنىڭ ىشىندەگى ناعىز كوكجالى وسى جوشى ەكەنىن ەرىكسىز مويىندادى، ءوزى ولتىرتكەنىنە وزەگى وتتاي ورتەندى، ونىڭ ۇرپاعى كەڭ-بايتاق دالانى الاقانىنا ۇستاپ تۇرعانىن، ءوزىنىڭ جەتپەگەن جەرىنە، سولاردىڭ بيلىك قۇرعانىن كوردى، ولارعا ەشكىم جاۋلاسىپ تەڭ كەلمەيدى. ب ا ق پەن تاققا تالاسقان ولار ىشتەرىنەن ءىرىپ، قاندى شايقاستار جاساعانىن، قىلىشتارىنىڭ داۋىن الدىن الا ەستىدى....ءوز باۋىرى حاساردى ساداقپەن اتىپ ولتىرگەنى ءوز ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا الاپات سوعىس بولىپ قايتالاندى. ءوزىنىڭ جاۋلاۋشى ەمەس، جاۋلانۋشى ەكەنىن ەندى شىن سەزدى، ۇرپاقتارى وزدەرى باسقارعان حالىقتارعا ءسىڭىپ، جوق بولدى، ات ۇستىندە العان جەرلەردى، ات ۇستىندە باسقارۋ قيىنعا سوقتى، توسەنىش قىپ توسەگەن ايەلدەر ۇرپاقتارىن انا سۇتىمەن باسقاشا تاربيەلەدى، ءدىلى ءالسىز، ءدىنى بوس حالىقتىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە جوق بولاتىنىن كوردى، مىقتى يدەلوگيا ۇستانباعانىنا بارماعىن شاينادى، «مەنىڭ ءومىر بويى جاساعانىمنىڭ ءبارى بەكەر بولعان ەكەن؟ جەر بەتىندە ادام بالاسىنىڭ مەنىكى دەيتىن ەشتەڭەسى جوق ەكەن، ءتاڭىرى ادامدى ەرىك قالاۋى بويىنشا جاقسىلىققا، نە جاماندىققا پايدالانادى، جاقسىلىققا پايدالانعاندار قانداي جاقسى، جاماندىققا پايدالانعاندار قانداي جامان»،-دەپ كۇبىرلەپ جاتىپ جان تاپسىردى.
***
وردا ەجەن، باتۋ، بەركە ۇشەۋى ءبىر ۇيدە ءبىر توسەكتە تەل قوزىداي تەبىسىپ ءوستى. اكەسى جوشىدان قالعان كەڭ دالانى مىسە تۇتپاي باتۋ قالىڭ قولىن باستاپ باتىسقا جورىققا اتتاندى، جايىقتان ءوتىپ، ەدىل ماڭىنداعى بۇلعارلاردى باعىندىرىپ، قىرىق قۇراۋلى ورىس كىنازدىقتارىن شەتىنەن تالقانداپ، تەز جاۋلادى، ودان ارى كييەۆ قالاسىن باسىپ الدى، پولشانى، ۆەنگريانى، چەحيانى، مولداۆيانى ويرانداپ، ەرتىس وزەنىنەن دۋنايعا دەيىنگى كەڭ-بايتاق دالانى ۋىسىندا ۇستادى. شىعىس ەۋروپانى العان باتۋ حان ەدىل بويىنا قايتىپ كەلىپ، التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن كۇپتەپ حان سارايىن جاساتىپ، سارايشىق قالاسىن سالدىردى. باتىس پەن شىعىستىڭ كوپەستەرىنىڭ ساۋدا كەرۋەندەرى توقتاماي وتپەدى. اتسا وق، شاپسا قىلىش كەسپەيتىن ايبار ءبىتتى باتۋعا. اعاسى وردا ەجەن مەن ءىنىسى بەركەگە دە جەر بەرىپ ءوز الدىنا ەل باسقارتتى. بەركە سولتۇستىك كاۆكاز جانە ەدىل بويىندا تۇرىك-مونعول ەلىن بيلەپ وتىردى.
****
بۇحاراعا جاڭا بارعان ايدارىنان جەل ەسكەن ادىراقپاي مونعول ءامىرشى، سەيفۋددين باھارزي اتىن ءجيى ەستىپ اشۋلاندى، جاندايشاپتارىن شاقىرىپ، «ونىڭ اتىن ەستىمەيتىن بولايىن»،- دەپ ءامىر ەتتى. «اۋەلى ونىڭ بار بايلىعىن قازىناعا وتكىزىڭدەر، سوسىن ءوزىن»،- دەپ ءزار شاشتى. سەيفۋددين باھارزي اللا جولىنا شىن بەرىلگەن تاقۋا كىسى ەدى، بالا وقىتىپ، ولاردىڭ تاماق كيمىن ءوزى بەرىپ، ارتىلعانىن كەدەي-كەپشىككە تاراتاتىن، ايداعان استىعى جىل سايىن ەسەلەپ ءونىم بەرەتىن، تاڭقالعان ەڭبەكشىلەرىنە جارتۋشىنىڭ كەدەيلەرگە مەنىڭ قولىممەن بىرگەن ىرىزدىعى دەيتىن. اپەرباقان شابارماندار الاسۇرىپ جەتتى.
ء-امىرشى مولداعا دۇنيە كەرەك ەمەس، ءسىزدىڭ بار بايلىعىڭىز بەن جەر تەلىمدەرىڭىزدى تۇگەلدەي وتكىزسىن دەدى،- دەپ قولدارىن شوشاڭداتا ءامىردىڭ ءسوزىن سول بويىنشا جەتكىزدى.
- سابىرلى قالپىن بۇزباعان ول مەنىمەن سويلەسۋگە امىرلەرىڭىڭ ءوزى كەلسىن،- دەپ شىعارىپ سالدى.
دالاعا شىققان سەيفۋددين باھارزي حازىرەتتەرى ءبىر ۋىس توپىراقتى الىپ، «اللانىڭ اۋليە قۇلىمەن ويناعاننىڭ ءوزى قۇريدى، ھۋ!»،- دەپ ءامىرشىنىڭ كەلەتىن باعىتىنا شاشتى. سول ساتتە شابارماندارىنىڭ ورتاسىندا كەلە جاتقان ءامىرشىنىڭ اتى جالت بەرىپ، وقىس سەكىرە ۇرىكتى، اتتان قۇلاپ موينى ءۇزىلىپ ءولدى. بۇل اڭگىمە بۇكىل سار دالاعا جەلمەن جارىسا تارادى. وسىدان سوڭ بۇحاراعا كەلەتىن اكىمدەر سەيفۋددين باھارزي حازرەتتەرىن اقىلشى تۇتتى.
باتۋ بەركە مەن بالاسى سارتاقتى ءبىر تۇمەن اسكەرمەن جىبەرىپ، شاعاتاي مەن ۇگەدەي ۇرپاقتارىنا بيلىكتى بەرمەي، ۇلى حان تاعىنا تولەنىڭ ۇلى موڭكەنى وتىرعىزادى. جوشى مەن تولە ۇرپاقتارى ءبىر جاق، ۇگەدەي مەن شاعاتاي ۇلىستارى ءبىر جاق بولىپ كەلەشەك مىڭ جىلدىقتاعى ۇلكەن ۇرىستىڭ نەگىزىن قالادى.
باتۋ حان دۇنيەدەن وتە سالا مونعول ۇستىرتىندەگى ۇلى حان موڭكە بەركەنىڭ مۇسىلماندىعىنان ويلاپ، حريستيان سارتاقتى وزىنە تارتىپ، ونى قاراقورىمعا شاقىرىپ، ۇلىس بيلەۋشىسى ەتىپ تاعايىندادى. سارتاق قاراقورىمعا كەتكەندە بەركە ءوزىن ۇلىس حانى دەپ جاريالاپ، ۇلى حان موڭكەگە سالىق تولەۋ، سوعىس ولجاسىن تاپسىرۋدان باس تارتىپ، دەربەس التىن وردا مەملەكەتىن قۇردى.
وتىزدان اسقان شاعىندا بەركە تۇسىندە تىزەسىنەن باتپاققا باتىپ شوشىپ وياندى، ەرتەسى سول باتپاققا بەلىنەن باتىپ جاتقانىن كورىپ ابدەن ەسى شىقتى، ءۇشىنشى كۇنى تۇسىندە تاعى سول باتپاققا تاماعىنان باتىپ تىنىسى تارىلىپ وياندى، ورنىنان تۇرعاندا شىنىمەن تىنىس الۋى بارعان سايىن قيىنداي بەردى، ەشكىمگە ايتا المادى، اۋا جۇتىپ، اۋا شىعارۋدىڭ ءقادىرىن ەندى ءبىلدى. بىرەر مينۋت تىنىسى توقتاسا دەمى ءۇزىلىپ، ءبۇل دۇنيەدەن كەتەرىن ابدەن سەزدى، ەسى شىقتى، ءبىر ۇلى كۇشتىڭ بارىن شىن ءبىلدى، تەزدەتىپ بۇحاراعا سەيفۋددين باھارزي حازىرەتتەرىنە جولعا شىقتى. قالاعا كىرە ازانىڭ داۋسىن ەستىدى، بەركەنىڭ تىنىسى اشىلا باستادى، باھارزي حازىرەتتەرىنىڭ ەسىگىنە كەلدى، جانىن جەگىدەي جەگەن مازاسىزدىقتان قۇتىلىپ، ءبىر تىنىشتىققا شومدى، ويىنان ءبارى ءوشتى، ءوزىنىڭ حاننىڭ تۇقىمى ەكەنىن ەسىنە الايىن دەسەدە الا المادى. ءنامۇرت پاتشا يبراھيم(ع.ا)دى وتقا جاققاندا، اللا تاعالا وتقا «سالقىن بول»،- دەگەندە وتتىڭ ونى جاقپاي، پايعامبار وتتىڭ ىشىندە بالاشا ۋايىم-قايعىسىز ويناپ وتىرعانىنداي كۇي كەشكەن بەركە وزىنەن ايىرىلىپ بار سالماعىن جوعالتتى. ونىڭ شىن، جالعان نيتپەن كەلگەنىن تەكسەرۋ ءۇشىن اللانىڭ اۋليە ق ۇلى ءۇش كۇن ەسىگىندە كۇتتىردى، ەش قابىلدامادى، ءتىپتى نازارىن دا سالمادى. ءتورتىنشى كۇن بولعاندا دارگەيىنە شاقىرىپ عۇسىل الدىرىپ، اياتۋل كۋرسي، فالاق، ناس سۇرەلەرىن وقىپ وعان دەم سالىپ، شاھادات كاليماسىن ايتقىزدى، شىڭعىسحان اۋلەتىنەن بەركە العاشقى مۇسىلمان بولعانىن ەسىنە الىپ، اللاعا جالىنىپ، قۇدايدان سارتاقتتىڭ كوزىنىڭ قۇرۋىن تىلەپ، دۇعا جاسادى، از كۇن وتپەي سارتاق دۇنيە سالدى. بەركە حاننىڭ يمانى قىرىق كەز كۇشەيدى، «مەن دارەتسىز جەر باسسام حالقىم نە ىستەمەيدى»،- دەپ جانىنداعى سەنىمدى ادامدارىن دەرلىك مۇسىلمانداردان تاعايىندادى، مونعولداردىڭ بىرازى مۇسىلمان بولدى، وزىمەن بىرگە الىپ جۇرەتىن كوشپەلى شاتىر مەشىتتەرى مەن ارناۋلى ازانشىلارى، يمامدارى بولدى، توقتاعان جەرىندە بەس نامازىن قازا قىلماي جاماعاتپەن وقىدى.
بەركە تەك كۇپىرلەرگە عازاۋات سوعىسىن اشتى، اۋەلى وڭتۇستىك ورىس جەرىندەگى گاليس-ۆولىن كىنازى دانييل رومانوۆيا جورىق جاسادى، بۇرىنداي جاساقتارى گاليس-ۆولىننىڭ تاس-تالقانىڭ شىعارادى.
حالقى بەركەنى وتە جاقسى كوردى. ەل باسقارۋ ىسىنە ءبىلىمدى مۇسىلمانداردى تارتتى. باسقارۋ جۇيەسىندە شاريعاتقا قايشى كەلمەيتىن ءداستۇردى ۇستاندى. بارلىق قالالاردا مەشىتتەر مەن مۇنارالار، مەدرەسەلەر مەن كەرۋەن-سارايلار نۇر شاشىپ تۇردى. شىڭعىس ۇلىسى مۇسىلمان حريستيان بولىپ ەكى دىنگە ءبولىندى.
*****
ەلشىلەردى الدىن شىعىپ، جىلى قابىلداعان وڭ قول ءۋازىر شارافۋددين ءال- قازۋين، حان الدىنا كىرۋدىڭ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى «قارۋ جاراقپەن، ساداقپەن كىرۋگە بولمايدى، سول جاقتان كىرەسىزدەر، سول بوساعاعا زاتتارىڭىزدى قوياسىزدار، بوساعانى تەبۋگە، تابالدىرىقتى باساۋعا بومايدى، حان الدىندا تىزەرلەپ وتىرۋ كەرەك»،- دەپ ەسكەرتتى.
اق كيىز ءۇي، توردەگى تاقتا بەركە حان، وڭ جاعىنا ۇلكەن قاتىن شىنشىل جايعاسىپتى. حاننىڭ سول جاعىندا شەيح- احمەت وتىر. حاننىڭ امىرلەرى ەكى قابىرعادا ءتىزىلىپ جاعالاي قونجيىپتى. مادجۋددين العاشقى بولىپ قۇراندى كوتەرىپ «اسسالاۋماعالايكۋم ۋا راحاماتۋللاكي ۋاباراكاتۋ»،- دەپ داۋسىن سوزا سالەمدەسىپ كىردى، «ۋاعالايكۋماسسالام ۋا راحاماتۋللاكي ۋاباراكاتۋ»،- دەپ ورنىنان تۇرىپ قۇراندى قولىنا العان بەركە حان ماڭدايىنا باسىپ، سىرتىنان ءسۇيىپ باس ءۋازىردىڭ قولىنا ۇستاتتى، اللا ءسوزىن بيىك ورىنعا جايعاستىرعان ءۋازىر، حاتتى وقۋدى بۇيىردى.... جۇرەكتەن جۇرەكە جول جالعاستى، بايبارىستىڭ قىپشاق تىلىندەگى حاتىن تىڭداعان بەركەنىڭ سەلدىر ساقالى دىرىلدەپ، جالپاق بەتى جىمىڭداپ الىستان ءوز تىلىمدە حات كەلدى دەپ قاتتى قۋاندى، قۇلاعىنىڭ ارتىنا قايىرعان قالىڭ شاشىن قايتا-قايتا وڭ قولىمەن سالالاپ، «ناعىز قۇرانداعى يحۋان(باۋىر) بىزدەرمىز»،-دەپ حان بەركە توڭىرەگىنە كوز سالدى. التىن بەلدىگىندەگى گاۋھار تاستاردى سيپالاپ، التىنمەن اپتالعان قيسىق قوشقار ءمۇيىزدى ۇستاپ ءبىراز ءۇنسىز وتىردى. ەلشىلەرگە الدىمەن قىمىز اكەلدىرىپ، ارتىنان قايناتىلعان بال بەردى، سودان سوڭ بۋى بۇرقىراپ استاۋ-استاۋ ەت كەلدى.
باس ەلشى كوشەربايعا تەسىلە قاراعان بەركە حان.
ء-نىلدىڭ ۇستىنە ادامنىڭ سۇيەگى تاستالعان دەي مە، ونىڭ ۇستىندە ادامدار جۇرەدى ەكەن دەيدى، سول راس پا؟
- جوق، ول وتىرىك حان، - دەپ شۇڭىرەك كوزىن سىرتىنا شىعارا جاۋاپ بەردى.
حان جانىنداعى شەيحى - احمەت باسەڭ ۇنمەن حاننان رۇقسات الىپ سويلەپ كەتتى، «ەرتەدە مۇسا (ع.ا) پايعامباردىڭ زامانىندا اۋدج بين اناق دەگەن الىپ ادام بولىپتى، ءنىل وزەنى ونىڭ توبىعىنا كەلەدى ەكەن، ول كۇننىڭ ىستىعىندا سۋداعى كيتتەردى ۇستاپ الىپ، وتقا قاتاپ جەپ سۇيەگىن تەڭىزگە تاسايدى ەكەن، كەيىن ونى مۇسا پايعامبار ءولتىرىپتى دەسەدى، سونىڭ سۇيەگى سۋدا جاتقاندا ادامدار ۇستىمەن ءجۇرىپ، ءنىلدىڭ ارعى جاعاسىنا ءوتىپتى ەسەدى»،- وتىرعانداردىڭ ءبارى بەركە حاننىڭ ارىدان قوزعاپ وتىرعان ءسوز توركىنىن ەندى ءتۇسىندى. جيىرما التى كۇن جاتقان ەلشىلەرگە سىي-سياپاتىن اياماي جاساپ، قايتارما جاۋاپ حات جازىپ ءوزىنىڭ باعداتتاعى حليفا مەن حورەزىمدەگى 5000 ءشاھيتتىڭ كەگىن العانىن ايتىپ، حۋلاگۋدىڭ جولىن بوگەۋ ءۇشىن بايبارىسقا ەۆفرات ماڭىنا اسەر جىبەرۋدى سۇرادى، ءوز ادامدارى اربۇقا، ارباتۋر، ارتماشتاردى بايبارىس ەلشىلەرىنە قوسىپ مىسىرعا جىبەرەدى.
تۋعان جەرىنەن كەلەتىن ەلشىلەردى ەلەڭدەپ كۇتىپ جۇرگەن سۇلتان بايبارىس تەڭىز جاعاسىنا بارىپ الدىنان شىقتى، بالا كەزى كوز الدىندا شۇبىردى، اكەسى جاماق پەن شەشەسى ايەكتىڭ ورتاسىنا جاتاتىن ەركە شاعى ەسىنە ءتۇستى، ۇزىن بويلى، ساركىدىر تارتقان ارىق ەلشىنى باۋىرىنا قاتتى قىستى، كوزىنەن ىستىق- ىستىق جاس مونشاقتارىن توكتى، بەتىنە قاراپ تۇرىپ قۇددى اكەسىن كورگەندەي قايتا-قايتا قۇشاقتادى، سار دالانىڭ ءيىسى شىعادى دەپ ەڭكىلدەپ كەتتى، ورداعا اكەلىپ ۇلكەن قوناعاسى بەرىپ، ۇلان اسىر توي جاسادى، تۋىستارىنىڭ كەلگەنىنە ات شاپتىرىپ، قىز قۋدىرتتى، تەڭگە ءىلىپ، جامبى اتتىرىپ، بالۋان سالدىردى، كيز ءۇي مادەنيەتىن، دالالىق وركەنيەتتى ونداعى جەرگىلىكتى ارابتارعا كورسەتتى. رامازاننىڭ ون جەتىسى بۇكىل مەككە مەن مادينا قالاسىندا ۇمىرا قاجىلىقتا جۇرگەن مۇسىلماندارعا بەركە حان اتىنان قاجالىق جاساۋعا جارلىق شىعاردى. ءوزىنىڭ ۇلىنىڭ اتىن ازان اشقىرىپ بەركە حان دەپ قويدى.
نۇرحالىق ابدىراقىن
