تاتارستان پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى ساقتاپ، ەگەمەن ەل بولعىسى كەلەدى. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى novayagazeta.ru-كە سىلتەمە جاساپ حابارلايدى. اتالعان سايتتىڭ جازۋىنشا قازان قالاسىندا جالپى تاتار  قوعامدىق  ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «تاتارستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى پروبلەمالار» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا وتكەن.

ءاۋ باستا كونفەرەنسيانىڭ كۇن تارتىبىندە «تاتارستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى قالاي ساقتاپ قالامىز؟» دەپ جازىلعان بولاتىن. الايدا، كونفەرەنسياعا قاتىسقان ازاماتتىق بەلسەندىلەر مەن عالىمدار، بۇرىنعى جانە قازىرگى دەپۋتاتتار تاتارستاننىڭ ەگەمەندىكتىن ساقتاۋ تۋرالى قىزۋ پىكىر-تالاس جاسادى. ويتكەنى، بۇعان دەيىن كرەمل جاڭا زاڭ شىعارىپ، قول استىنداعى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن پرەزيدەنت دەپ اتاۋدى شەكتەگەن بولاتىن. ايتسە دە پرەزيدەنتتىك باسقارۋدان تاتارستان باسشىسى رۋستام ميننيحانوۆ قانا باس تارتپاي كەلگەن ەدى. الايدا، جاڭا زاڭ بويىنشا 2015 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رۋستام ميننيحانوۆ تا پرەزيدەنتتىك بيلىكتەن باس تارتۋى كەرەك.

دەگەنمەن كرەملدىڭ بۇل ۇستانىمىنا تاتارستاننىڭ ساياساتكەرلەرى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا تاتارستان مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكالىق پوتەنسيالى، مادەنيەتى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جوعارى دەڭگەيدە. سوندىقتان دا ولار تاتارستان مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ ىستەرىن ءوزى جۇرگىزۋگە قاۋقارلى دەگەن پىكىردە. ال، رەسەي بيلىگى تاتارلاردىڭ جان ايقايىنا قۇلاق اسىپ، ولاردىڭ تالاپ-تىلەگىمەن كەلىسە مە؟ ارينە كەلىسپەيدى. سەبەبى، رەسەي ءۇشىن اۆتونوميالى مەملەكەتتەر مايشەلپەك ىسپەتتى. ونىڭ ۇستىنە تاتارستاننىڭ جەر استى بايلىعى اشكوز رەسەيدىڭ كوز قۇرتى بولىپ وتىر.

ءيا، سوڭعى كەزدەرى تاتار حالقى ەگەمەندىك تۋرالى ءجيى باستاما كوتەرىپ جاتىر. مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ەگەر باسقارۋ ءجۇيسى پرەزيدەنتتىك باسقارۋدان سالماعى از جەتەكشىلىككە اۋىساتىن بولسا تاتارستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى ەكىتالاي بولادى. سوندىقتان دا ءقازىر ولار جان الىسىپ، جان بەرىسىپ جاتىر. ايتسە دە بەلگىلى جۋرناليست امانگەلدى قۇرمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا تاتارستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋعا مۇمكىندىگى از كورىنەدى. ويتكەنى، ول رەسمي ماسكەۋ تاتارستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا جول بەرمەيدى دەگەن پىكىردە.

– ءبىراق، قازىرگى تاڭدا تاتار حالقى وتە بەلسەندى بولىپ وتىر. ويتكەنى ولار رەسەي فەدەراسياسىندا باسشىلارىنىڭ "پرەزيدەنت" لاۋازىمىن ساقتاپ وتىرعان بىردەن ءبىر ەل. ەكىنشىدەن، تاتارستان ماسكەۋدىڭ قارجى-ەكونوميكالىق تۇرعىدا قىسىم جاساۋىنا جول بەرمەي وتىرعان ەل. ياعني، تاتارلار كەي ماسەلەدە ورتالىقپەن كەلىسپەي قالاتىن بولسا، كرەملگە جالىنىپ، قارجى سۇراپ جالباقتاپ وتىرمايدى. بۇل تاتارستاننىڭ بىردەن ءبىر ارتىقشىلىعى. الايدا، كرەمل ءتۇرلى تاسىلدەرمەن تاتارستاننىڭ "تاتنەفت" باستاعان ءىرى كومپانيالارىن ءوز جاقتاستارىنىڭ قولىنا تۇسىرەتىن بولسا تاتارستان "جۋاسىپ" قالادى. سول سەبەپتى، ميننەحانوۆ ازىرگە ءىرى كومپانيالار اكسيالارىن كرەملگە جاقىن بيزنەسمەندەرگە بەرمەي وتىر، – دەيدى امانگەلدى قۇرمەت ۇلى.

سونداي-اق، ول مينتەمير شايمييەۆتىڭ 2020 جىلعا دەيىن تاتارستان رەسەيدەن تاۋەلسىزدىك الادى دەگەن پىكىرىن ەسكە سالدى. ويتكەنى، رەسەيدىڭ ورتالىق بيلىگى مەن تاتارستان اراسىندا 2017 جىلعا دەيىن جاسالعان كەلىسىم-شارت بار.

– اتالعان كەلىسىم-شارت 2017 جىلى اياقتالادى. سوندىقتان دا، كرەمل 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تاتارستانداعى پرەزيدەنت لاۋازىمىن الىپ تاستاۋدى كوزدەپ وتىر. تاتارلار وسىعان كەلىسپەي، ەگەمەندىك تۋرالى ءجيى ماسەلە كوتەرۋدە. نەگىزى كوپ ادامدار ەگەمەندىك سۇراۋ مەن تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىن شاتىرستىرىپ ءجۇر. ەگەر تاتارستان اۆتونومياسىنا تيىسپەي، انا ءتىلى مەن مادەنيەتىن، رۋحانياتى مەن ەكونومكياسىن دامىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك السا، ءتىپتى ولار تاۋەلسىزدىك تە سۇراماۋى مۇمكىن. ماسەلەن ۇلىبريتانيا قۇرامىنداعى شوتلانديا سياقتى وتىرا بەرەر ەدى. ءبىراق، رەسەيدە ۇلىبريتانياداعىداي دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار جوق قوي – دەيدى ول.

ءيا، رەسەي وركەنيەتتى ەلدەر سياقتى ءوز وتارلارىنا زورلىق كوسەتپەي، تەڭ دارەجەدە قۇرداس بولا المايدى. سوندىقتان دا اۆتونوميالىق مەملەكەتتەر مۇمكىندىك بولسا ءوز وتاۋىنا ءوز يە بولعىسى كەلەدى. الايدا ءدال قازىرگى جاعدايدا اتالعان مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا مۇمكىندىك بار ما؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا رەسەي قۇرامىنداعى مەملەكەتتەر تاۋەلسىزدىگىن 1991 جىلى الۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي تاتارستان، باشقۇرتستان سىندى تۇرىك حالىقتارى رەسەيدەن ءبولىنىپ كەتە المادى. ال ءبىز ءۇشىن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءوز بيلىگى وزىندە بولعانى ابزال. سول سەبەپتى دە تاتار باۋىرلارىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى ساقتاپ قالۋىنا تىلەكتەسپىز.

سەرىك جولداسباي

استانا