قازاقتى قىرىق جىل قىرعىننان قۇتقاراتىن «دومبىرانىڭ ءۇنى» دەگەن پىكىر بار. راس، قازاق قايدا جۇرسە، قازاققا ءتان ونەر دە سوندا. انا ءتىلىن بىلمەي، مۇلدەم وزگە ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلدىڭ سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ بالاسى دومبىرا ءۇنىن، قوبىز ءۇنىن ەستىسە ونەبويى شىمىرلاپ، تۇلابويىنا قان جۇگىرىپ رۋحتانىپ كەتەدى ەكەن. بۇل ونەر بار جەردە ۇلتتىڭ ولمەيتىنىنىڭ كۋاسى بولسا كەرەك. وعان دالەل – جۇڭگو سياقتى ميللياردتان استام كىسىسى بار الپاۋىت ەلدە عۇمىر كەشكەن، ەكى ميلليون قازاقتىڭ مادەنيەتىن قايماعىن بۇزباي ساقتاپ، ۇرپاعىنا اماناتتاپ وتىرعانى. اتاپ ايتقاندا ايتىس قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتار قونىستانعان اۋماقتاردى تۇگەل قامتىپ، جىل سايىن ءجيى وتكىزىلىپ تۇراتىندىعى. جۋىردا قىتايداعى قازاق اقىندارى اراسىندا «جەز تاڭداي» اتتى تەليەۆيزيالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلىپ، جارتى جىلعا سوزىلعان ايتىس مارەسىندە التايدىڭ اقيىعى ەركىن ءىلياس ۇلىنىڭ شاكىرتى ۇلاربەك ميناتقان ۇلى باس جۇلدەگە يە بولدى. سوعان وراي ۇلاربەكتى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ، «قامشى» پورتالىنىڭ ءتىلشىسى حابارلاسقان ەدى.
- اسسالاۋماعالەيكۇم ۇلاربەك مىرزا! الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جاتىپ، التايدا، بوعدادا بولىپ جاتقان «جەز تاڭداي» اقىندار ايتىسىنا ەلەگىزىپ، تاقىم قىسقان جايىمىز بار. «اۋەلى جۇلدە قۇتتى بولسىن!» دەيمىز. ۇرىمجىدە دۇبىرلەپ وتكەن ءسوز دوداسى تۋرالى بەرگى جاقتاعى ەلگە اقپارات بەرسەڭىز.
- ۋاعالەيكۋماسسالام ەرەكە! ەڭ اۋەلى التىن التايدان، ءور التايدان ەمىرەنىپ اققان بالا ەرتىستىڭ جاعاسىنان، كوكتوعايدىڭ قاسيەتتى دالاسىنان، بۇل جاقتاعى 2 ميلليون قازاقتىڭ اراسىنان، كوك بايراعىن كوتەرگەن كوكجال ەلگە، اتاجۇرتقا دۇعاي-دۇعاي سالەم جەتكىزەمىن! جۇلدەمە، قۋانىشىما ورتاقتاسقان وزدەرىڭدەي باۋىرلارعا العىسىمدى ايتامىن.
وزدەرىڭىز جاقسى بىلەتىندەي، قىتايداعى قانداستارىڭىزدىڭ اراسىندا اۋداندىق، ايماقتىق، وبلىستىق ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ايتىستار ءوتىپ تۇرادى. بيىل وسىنداي ايتىستاردان ەرەكشەلەنگەن، تەلە نۇسقاداعى «جەز تاڭداي» اتتى ۇلكەن ايتىس مامىر ايىنان باستاپ ۇيىمداستىرىلدى. وعان «شىڭجاڭ ايتىستى زەرتتەۋ قوعامى»، «شىڭجاڭ تەليەۆيزياسى»، ءدۇربىلجىڭ اۋداندىق «جاقىپ ءناسىلدى جىلقى ءوسىرۋ» كووپەراتيۆى جانە ۇرىمجىدەگى «ساڭلاق» سەرىكتەستىگى، سونداي-اق ايتىسسۇيەر، ونەرگە جاناشىر جەكەلەي ازاماتتار سەبەپكەر بولىپ، ايتىس جارتى جىلداي ۋاقىت كورەرمەننىڭ كوزايىمى بولدى. بۇعان ءاۋ باستا ءتۇرلى ايماقتاردان سارالانىپ كەلگەن 48 اقىن قاتىستى. قازىلاردىڭ باعاسىمەن جانە كورەرمەننىڭ تەلەفون، سمس جۇيەسى ارقىلى داۋىس بەرۋىمەن كەلەسى اينالىمعا 24 اقىن ءوتتى. باسقا ايتىستاردان باستى ايىرماشىلىق رەتىندى مۇنداي اقىنداردىڭ قانداي قارسىلاسپەن شىعاتىنى تەك ايتىس الاڭىنا كەلگەن كەزدە عانا جەرەبي ارقىلى انىقتالاتىندىعى. ياعني، بۇل جەردە ەل اراسىندا كوپ ايتىلىپ جۇرگەن «الدىن الا كەلىسىپ ايتىسۋ، ايتاتىنىن ايتىستان بۇرىن دايىنداپ الۋ» دەگەن اڭگىمەلەرگە جول جوق. وسىنداي جولمەن شيرەك فينالعا 12 اقىندى تاعى سارالاپ الدى. ودان جارتىلاي فينالعا 8 اقىن، فينالعا 4 اقىن سۋىرىلىپ شىقتى. ول ءتورت اقىن: ەرجانات بايقاباي ۇلى، قاناتبەك تاۋداي ۇلى، ارىس توعانباي ۇلى جانە مەن – ۇلاربەك ميناتقان ۇلى. وسى 4 اقىننىڭ اقتىق سايىسى، «جەزتاڭداي» ايتىسىنىڭ مارەسى 29 قاراشادا، شىڭجاڭ تەليەۆيزياسىنىڭ ۇلكەن كونسەرت زالىندا ءوتتى. مىڭنان استام كورەرمەن قاتىستى ءارى قازىلاردان بولەك باعالاۋ جيھازى ارقىلى داۋىس بەرىپ، ءوز اقىنىن تاڭدادى. ايتىس – جوعارى دەڭگەيدە تارتىستى ءجۇردى. ارىپتەستەر سۋىرىپ سالىپ، قويان قولتىق ءسوز سايىسىن جاسادى. ۋاقىت، قارا جارىستا 40 مينۋت، شەشۋشى باسەكەدە 50 مينۋت ۇزاقتىقتا بولدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ءدۇيىم جۇرتقا اتى تانىلعان، ارقالى، جۇيرىك اقىن ەرجاناتپەن ايتىستىم. ەكەۋمىزدىڭ دە ايتىسىمىزدى قازىلاردى تولىق نومىرمەن باعالادى. ەكىنشى كەزەڭدە دە قايتادان ايتىستىق. ءبىر ساعاتقا جۋىق سوزىلعان شەشۋشى باسەكەدە حالىقتىڭ تاڭداۋىمەن باس جۇلدەگە يە بولدىم. بۇل مەنىڭ تىكەلەي ەڭبەگىم دەپ ماقتانبايمىن، مەنىمەن مىقتى ايتىس جاساعان ەرجانات دوسىمنىڭ، حالىقتىڭ داۋىس بەرۋىنىڭ، قازىلاردىڭ ءادىل باعاسىنىڭ ارقاسىندا جەڭىمپاز بولدىم. بۇل ايتىس قىتايداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ ايتىس تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ايتىسى. وسى ۇلكەن ايتىستىڭ ەڭ جوعارى جۇلدەسىن العانىما قۋانىشتىمىن. بۇل مەنىڭ عانا ەمەس وسى جاقتاعى بارشا قانداس باۋىرلارىڭىزدىڭ جۇلدەسى.
- جۇلدەڭىز تاعى دا قۇتتى بولسىن، ونداي ۇلكەن ايتىستىڭ ارعى بەتتە بولىپ جاتقانىنان بۇل جاقتاعى جۇرت حاباردار. ايتىستا شارشى توپتى جارىپ جەڭىسكە جەتكەنمەن جۇلدەنى ارىپتەسىڭە بەرىپتى دەپ ەستىدىك. فينالدىق ايتىس تۋرالى كەڭىرەك بايانداپ بەرسەڭىز؟
- فينالدا ارىپتەسىم بولعان ەرجاناتتىڭ داڭقى تۋرالى ايتىسسۇيەر اعايىن جاقسى بىلەدى. ول كوسەم تىلىمەن، ءسوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن، سۇلۋ جىرلارىمەن ەلدىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن اقىننىڭ ءبىرى. ەرجانات – توعىز جاسىندا توپقا ءتۇسىپ، ەلدىڭ مۇڭ-زارىن ايتىپ ەرتە توسەلگەن اقىن. ول ەكەۋمىز ءھام دوسپىز، ءھام قۇرداسپىز. ءبىزدىڭ ايتىس جاعا جىرتىسقان، ءمىن ساناسقان ايتىس ەمەس، ءوز الىنشە كوركەم، جۇرتتىڭ جۇرەگىنە جاعاتىن ايتىس بولدى. ءبىزدىڭ «مىنگەن اتىمىزدا ەر جىگىتتىڭ ولجاسى، انانىڭ قالجاسى» بار. ايتىستىڭ باس جۇلدەسىن العان سوڭ سول دوسىما ماعان مىنگىزىلگەن كولىكتىڭ كىلتىن سىيلادىم. بۇل مەنىڭ اتىمدى شىعارايىن دەگەنىم، نەمەسە دۇنيەمنىڭ اسىپ-تاسقانى ەمەس، سول جەردەگى ەرجاناتقا دەگەن حالىقتىڭ ىقىلاسىنا كورسەتكەن قۇرمەتىم، قازاعىمنىڭ قانىندا ىقىلىم زاماننان جاساسىپ كەلە جاتقان جومارتتىق، توبىلعىلى تاۋلاردىڭ اراسىندا، تەڭبىلىمەن تەپەڭدەپ، قارا قوسىنىڭ ەسىگى جابىلماي جاتاتىن، قوناعىنا پەيىلى ءار زامان اشىق، كيىز تۋىرلىقتىڭ استىندا عۇمىر كەشكەن حالىق دارحاندىعىنىڭ قانىما سىڭگەن مارتەبەسى ەدى. قولىما تەمىر تۇلپاردىڭ كىلتى تيگەن بەتتە، شىنايى كوڭىلىممەن دوسىما جۇرت الدىندا سىيلادىم. ءبىراق، ەرجانات دوسىم كىلتىمدى وزىمە كەرى قايتاردى. قايتارىپ تۇرىپ ءبىر اۋىز ءسوزىن ايتتى. ول سوزىندە ۇلكەن كىسىلىك جاتىر ەدى، ەل دە رازى بولدى، مەن دە رازى بولدىم. كىلتىمدى قايتادان الماس ەدىم، ونىڭ ءسوزى وتە جۇيەلى بولدى. ول:
«ولەڭىڭ ءدال وسىنداي وكتەم بە ەدى،
قۇلاگەردەي شاپتىڭ-اۋ كوپتەن بەرى.
ماشيناڭدى المايمىن اسىل دوسىم،
اكەڭدى قاجىعا اپار سەكسەندەگى» ، - دەپ كەلەتىن سالماقتى ءسوز ەدى. «جەز تاڭدايدىڭ» اقتىق سىنى وسىنداي دوستىقتىڭ، سىيلاستىقتىڭ ايتىسى بولدى. بۇل ايتىستا ەرجانات ەكىنشى ورىن السا دا، ءاردايىم جۇرتتىڭ جۇرەگىندە ءبىرىنشى ورنى بار اقىن. مۇحتار شاحانوۆ اعامىزدىڭ «ءبىر ادامعا بايلانىستى، ءبىر ادامىنىڭ بولاشاعى» دەيتىن ولەڭى بار ەدى. وسى ولەڭنىڭ استارىندا جاتقانداي، مەنىڭ دە وسى ايتىستاعى مارتەبەم ەرجاناتتىڭ داڭقىنىڭ ارقاسى بولدى. ويتكەنى، جومارتتىعى جويىلعان ادامنان، جومارتتىعى جويىلعان ازاماتتان ءبارى دە جويىلادى. مەنىڭ جۇلدەمدى دوسىما سىيلاعانىم – ناعىز جۇلدەنىڭ دوستىق ەكەنىن بىلگەنىم. ءبىزدىڭ ۇرانىمىز قاشاندا «دوستىق ءبىرىنشى، باسەكە ەكىنشى تۇرۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىم.
- ايتىستان سوڭعى ول جاقتاعى قانداستارىمىزدىڭ كوڭىلى قالاي؟ جۇرت قالاي قابىلدادى؟
- سول ايتىستان ءۇش كۇننەن كەيىن اۋىلىمىزعا قايتاردا، شىڭجاڭنىڭ شىعىس قاقپاسى بولعان اقىتتاي عۇلاما جاتقان شاكۇتىدە سەكسەندەگى قاريادان، سەگىزدەگى بالاعا دەيىن مىڭعا تارتا كىسى الدىمىزدان شىعىپ قارسى الدى. توبەسىنە كوتەرىپ، اقبوز ات مىنگىزىپ قۇرمەت قىلدى. بۇگىن تۋعان اۋىلىم دۇرەدە بولدىم. بۇل جەردە دە اۋىلداس تۋىستارىم، اكىم مەن ەل تىزگىنىن ۇستاعان اعالار قۇرمەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتىر. بۇل – حالىقتىڭ ولەڭگە دەگەن، ءسوزدىڭ كيەسىنە دەگەن قۇرمەتى دەپ بىلەمىن. ەلدىڭ وسىنداي ىقىلاسى ارقامىزداعى جۇكتىڭ اۋىر ەكەنىن ءبىلدىردى. اۋىلدان شىققان قارا دومالاق ۇلىن توبەسىنە حانداي كوتەرىپ، ات مىنگىزىپ، شاپان كيگىزىپ، اتانىن جەتەلەتكەن، باۋىرىنا باسىپ، جاقىن تارتىپ، تاقىمىن قىسىپ وتىرعان، تارلان دالانىڭ تاكاپپارلىعىن، تازالىعىن قانىنا سىڭدىرگەن قاسيەتتى حالقىمنىڭ - مالى مەن باسىنا بەرەكە، بولاشاعىنا نۇر تىلەيمىن! شاڭىراعىندا قۇت-بەرەكە شالقي بەرگەي!
- ءسىزدىڭ ەركىن ءىلياس ۇلىنىڭ شاكىرتى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. وسى ايتىسقا ول كىسىنىڭ شاكىرتى بولۋدىڭ قانشالىقتى پايداسى ءتيدى؟
- ادامنىڭ جاقسى اتى، عالىمنىڭ ءماشھۇر حاتى بارىنە ورتاق. ابايدى ەشكىمگە بولە المايتىنىمىز سياقتى، ەركىن ءىلياس ۇلى دا بارشا قازاققا ورتاق. مەن 12 جاسىمنان ول كىسى ومىردەن وزعانعا دەيىن 13 جىل قاسىندا بولدىم. مەنىڭ ەڭ ۇلكەن ماقتانىشىم ەركىن اعا، ەركىن اعانىڭ كوزىن كورىپ، تاربيەسىن العانىما اسا باقىتتىمىن. ول كىسىنىڭ 28 ايتىسىن جاتقا بىلەمىن. قاي اقىننىڭ بولسا دا بۇل جاعىنان الدىنا ءتۇسىپ، ەراعاممەن ماقتانا الامىن. سول ەراعامىزدىڭ ايتاتىن:
«سويلەيدى شىن اقىننىڭ سەنىمدىسى،
شىعا ما ساحناعا تەگىن كىسى؟
حالىقتىڭ اق باتاسىن كوپ العامىن،
مەنىڭ اتىم شىعۋى سونىڭ كۇشى.
مەن سەنىڭ بىرگە وسكەنىڭ ارمان الەم،
قيالىم اسپانىمدا جەردە دە مەن.
سىبىرلاپ ادىلەتتىڭ اق پەرىسى،
جانىنا جاماندىقتىڭ بارما دەگەن
قيىلعان پەرىشتەڭىز ءار دەنەدەن.
وزىڭمەن بىرگە وتىرعان شاقتارىمدا،
ولەڭنەن قيلى-قيلى مارجان ورەم.
ارزان عۇمىر كەشۋگە كونسەم داعى،
ايتۋعا كونبەگەنمىن ارزان ولەڭ!»، - دەيتىن ولەڭ بار. قۇدايعا شۇكىر ارزان عۇمىر كەشكەن ەمەسپىز، ولەڭىمىز دە ارزان بولماۋى كەرەك. مارجان ولەڭ ايتۋعا ۇمىتىلىپ، ەركىندەي ۇلى تۇلعالاردىڭ ءىزىن باسىپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ كورگەن پايدامىز، ەركىننىڭ شاكىرتىمىن دەپ ۇيالماي ايتا الاتىنمىز. كوك بايراعىن جامىلعان كوك ءبورى ەلگە، اتاجۇرتقا بۇل جاقتاعى جۇرتتىڭ اتىنان بىزگە ىزدەۋشى بولعان وزىڭدەي ءىس باسىنداعى ازاماتتارعا جۇرەگىمنەن شىنايى العىسىمدى ايتامىن:
«اق سالەم، تۋىستارعا ءبىز كورمەگەن،
وسكەن ەم، ءور التايداي ءور بەلدە مەن.
ەر ەلىمەن كورىكتى دەيدى قازاق،
ماڭگىلىك باسىمدى يەم سىزدەرگە مەن!
ۇرپاقتى بەسىگىڭە بەرسىن مىقتى،
كورمەسىن ەل مۇڭدىقتى، ەر سۇمدىقتى.
بۇل جۇلدە مەنىكى ەمەس، ەلدىكى عوي
التى الاشتى جىرلايمىن، تەك شىندىقتى»، - دەگىم كەلەدى.
- التى الاشىم دەپ جاتىرسىز، وسىنداعى ارىپتەستەرىڭمەن، ايتىس سۇيەر حالقىڭىزعا قانداي سالەم ايتاسىز؟
- سوناۋ الماتىدان تەلەفون شالىپ، سۇحباتقا تارتىپ، قۇرمەتتەپ جاتقانىڭىزعا اللا رازى بولسىن! وسى ورايدا اتاجۇرتتاعى تالانتتى اقىن باۋىرلارىما جۇلدەمىز ورتاق، جەڭىستەرىمىز قۇتتى بولسىن دەيمىن! سونىمەن بىرگە الدا كەلە جاتقان «التىن دومبىرا» ايتىسىندا ارىپتەستەرىم ماڭدايى جارقىراپ، بايگەدەن كەلسىن، ەلدىڭ ءسوزىن، حالىقتىڭ مۇڭىن جىرلاسىن دەگىم كەلەدى. «التىن دومبىرا» تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان، جۇرتتىڭ ءشولىن قاندىرعان سۇبەلى ايتىس بولعاي! ايتىسسۇيەر اعايىن امان بولسىن!
سۇحباتتاسقان:ەرلان تولەۋباي ۇلى
