ماركسيزم – لەنينيزم  ىلىمىندە ۇلت پەن ۇلىسقا سول زامانعا ساي سيپات بەرىلگەن. ماركسيستەر اسىرەسە كسرو نىڭ ماركسيستەرى مەن لەنينيستەرى ۇلتتىڭ تەك كاپيتاليزمنىڭ تۋىندىسى ەكەنىن ايتىپ ونىڭ كوممۋنيزم باستالىسىمەن وز-وزىنەن جوعالاتىنىن «عىلىمي» دەرەكتەر نەگىزىندە دالەلدەپ ، يدەولوگيالىق پوستۋلاتقا اينالدىرعان بولاتىن[1]. ۇلت كاپيتاليزمنىڭ تۋىندىسى. ۇلت بولىپ ۇيىسۋ ءۇشىن الدىمەن ەكونوميكالىق ءومىر بىرلەستىگى بولۋى كەرەك.

ۇلىس بولىپ قالىپتاسقان  ەلدە تەرريتوريالىق ۇيىسۋى قالىپتاسادى. الدىمەن جەكە تايپالار، تايپالار وداقتارى دۇنيەگە كەلەدى، ال تايپالار وداعى ۇلىسقا، كەيىننەن سوڭعىلار ەكونوميكالىق جانە جەرگىلىكشىلدىككە اپاردى، بارا كەلە ەكونوميكالىق جەرگىلىكشىلدىك ەكونوميكالىق توپتاسۋعا اكەلدى. سونىمەن رۋلىق سانانىڭ ورنىنا تەرريتوريالىق جەرگىلىكشىلدىك نەگىزگە سۇيەنگەن بىرلەستىككە اپارادى. بۋىرقاعان كاپيتاليزمنىڭ اسەرى جەرگىلىكتىك اۋىلدىق - ولكەلىك ساڭىراۋلىقتى قوپارىپ ۇيىستىرادى. اۋىلدىق-  رۋلىق جانە كەنتتىك - ءماحاللالىق سانا قۇردىمعا كەتەدى. سونىمەن ەكونوميكالىق ءومىر رۋلىق – فەودالدىق قاتىناستاردىڭ تاسىنان تاس قالتىرمايدى. ەكونوميكالىق مۇددەلەر، نارىقتىق ۇردىستەر  ەڭ پارمەندى ، باسقا فاكتورلارمەن سالىستىرساق ەڭ باسىمدىق كورسەتەتىن ايىزدى فەنومەن.

ءبىراق ۇلىستىڭ  ۇلتقا اينالۋى تەك ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك اسەرلەردەن قالىپتاسپايدى. رۋحاني ءومىر مەن ءتىل،جەرگىلىكشىلدىككە نەگىزدەلگەن سانا اۋقىمدى مەملەكەت شەڭبەرىمەن الماسادى، بارا كەلە، بىرتە بىرتە ساندىق، دەموگرافيالىق، ۋربانيزاسيالىق فاكتورلار قوسىندىسى  جانە دامۋشىلدىق  ساپالىق سانالىق دەڭگەيگە اكەلەدى. رۋلىق جانە فەودالدىق كەزەڭدە ولكەلىك ديالەكتىلەر ۇلتتىق ادەبي تىلگە اينالادى. ارينە، بۇل ءۇردىستىڭ ءپىسىپ جەتىلۋىنە ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن جىلدار  كەرەك ەتەدى.

ۇلتتى شىڭدايتىن فاكتور –ول سوعىس، ءبىراق سوعىس ءساتتى بولسا، تىم ۇزاققا سوزىلماسا جانە سالتاناتتى تۇردە جەڭىسپەن اياتالسا عانا پوزيتيۆتىك اسەر ەتەدى. باسقا جاعدايدا جاعداي ءىس ناسىرعا شابۋ ىقتيمال. قازاق كورشىلەرىمەن سوعىساجانە اسكەري قاقتىعىستاردا  ۇلت بولىپ قالىپتاستى. قازاق –جوڭعار(شىعىس موڭعولدار) سوعىستارى تىم ۇزاق سوزىلىپ،ونىڭ ۇستىنە جوڭعارلار ەكى فرونتتا سوعىستى. ولار توزە المادى. اقىرى قىتايدان سوڭعى سوققىنى الىپ جوڭعارلار عايپ بولدى.ءبىراق قازاقتا بۇل سوعىستاردان تىم شارشاعان ەدى. بىزدە ءبىرقاتار سەبەبتەردەن ۇلتتىق داعادارىس بولدى.بۇل داعادارىستان ءبىز 1991 جىلى تولىق ايىقتىق. رەسەي - گرۋزين سوعىسىندا  رەسەي سالتاناتتى جەڭىسپەن اياقتالدى.بۇل سوعىس بار بولعان بەس اق كۇن سوزىلىپتى. (8-12 تامىز 2008 جىل) وڭتۇستىك وسەتيانى قورعاعان بولىپ رەسەي گرۋزياعا اسكەري سوققى بەرىپ، وڭتۇستىك وسەتيانى وزىنە قاراتىپ الدى.[2]گرۋزين-رەسەي سوعىسى رەسەي باسشىلارىنىڭ ميليتاريستىك پيعىلىن قوزدىردى. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىلى كەرىسىنشە رەسەيگە ءساتسىز اسكەري كامپانيا بولايىن دەپ تۇر.

ادامزات تاريحىنا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە ەكىنشى  دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار  بەلگىلى. ءار دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۇلى دەرجاۆالار حالىقارالىق ءتارتىپ ورناتتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءبىرىنشى قىرعي قاباق سوعىس (1945-1991جج.) بولدى. كسرو ءبىرىنشى قىرعي قاباق سوعىسىندا جەڭىلىپ ىدىرادى. قازاقستان سياقتى كسرو-نىڭ وداقتىق رەسپۋبليكالار ءبولىنىپ ەگەمەن ەلدەرگە اينالدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ادامزات بۇگىنگى تاڭدا باتىس ەلدەر اليانسى مەن رەسەي اراسىندا  ەكىنشى قىرعي قاباق سوعىسىن كەشۋدە. باتىس ەلدەرى رەسەيگە ەكونوميكالىق كوپسالالى شەكتەۋلەردى –سانكسيالاردى سالدى. باتىستىڭ ماقساتى رەسەيدى ەكونوميكالىق كوللاپس پەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇشىراتۋ.[3]پرەزيدەنتىمىزدىڭ گەوساياسي كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءبىز سوعىس الاڭدارىنان تىس، امان ساۋ وتىرمىز، قۇدايعا شۇكۋر.

بۇگىنگى زاماندا  مەملەكەتتەر ءبىر بىرىنە قارسى ءتۇرلى ساياسي تەحنولوگيالار پايدالانادى. الەمدە بولىپ جاتقان ۆاليۋتالىق ، ساۋدا سوعىستارى جانە اقپاراتتىق سوعىستارىنانا تىس قالۋ مۇمكۇن ەمەسجانە ولارعا   ءمان بەرۋ كەرەك.ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اقپارات كوزدەرى بۇل سيۋجەتتەردى سارالاپ حالقىمىزدى ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋ كەرەك.

ەتنولوگتار بۇگىنگى تاڭدا ساف تازا، بىرتەكتى  ۇلتتار مەن ەتنوستار جوق ەكەنىن دالەلدەيدى. ءتىپتى قازىرگى زاماننىڭ قازاقتاردىڭ قانىندا قىرعىزدىڭ دا، قالماقتىڭ دا قانى بار، ال وزبەكپەن كەزىندە ءبىر حالىق بولعانبىز. ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ۇلىستاردى ءتىل  بىرەگەيلىگىنە اكەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ساۋاتتى ادامداردىڭ كوبەيۋى، مولدا- يشانداردىڭ  رۋحاني تالاپتارى ءدىني ادەبيەتتكە زارۋلىك تۋدىرادى. ءدىني ادەبيەتپەن حالىق اۋىز ادەبيەتى تۇتاسىپ، بار كەلە جىراۋلاردى  توكپە اقىندار سوڭعىلاردى جازبا اقىندار الماستىرادى. قالا مادەنيەتى اككۋمۋلياتور جانە رەترانسلياتور ءرولىن ويناي باستايدى.جۇرتشىلىقتىڭ شارۋاشىلىق ، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ماقساتتارىمەن ميگراسيالىق كوشى-قونى تاعى دا بار. بەيبىت ءومىر ورتا عاسىرلاردا اۋقىن - اۋقىن سوعىستارمەن الماسىپ تۇردى. حالىقتىڭ ساپىرىلىپ بوسۋى، قايتادان ورنىعۋى، بىرەگەي ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ سارا جولى. ورتالىقتانعان مەملەكەتتە ۇلىس ۇلتقا اينالادى.سونىمەن بىرەگەي تەرريتوريا، بىرەگەي ەكونوميكالىق ءومىر ، ورتالىقتانعان مەملەكەت پسيحيكالىق، مەنتالدىق ، تىلدىك، رۋحاني بىرىزدىلىك تۋدىرادى.ءداستۇر مەن  سالت، نەكەلەر: ەندوگاميا مەن ەكزوگاميا ادەتى ۇلتتىڭ انتروپولوگيالىق جانە گەنەتيكالىق تيپاجىن قالىپتاستىرادى. انتروپولوگتار قازاقتىڭ عاسىرلار بويى ءوز ەلىندە قالىپتاسقانىن دالەلدەدى.ونى اۆتوحتون دەپ اتايدى. ورتالىق ازيادا جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىن قازاق پەن قىرعىز ينسەست نەكەگە بارمايدى،   باسقالارى- تاجىك پەن وزبەك، ۇيعىر مەن جەرگىلىكتى ورتاازيالىق ارابتار تۋىسقاندىق نەكەلەردى ادەت قىلادى. ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ شارتى جوعارى دا اتالعان.

ماركسيزم-لەنينيزم  تەك اتالعان فاكتورلاردى تىزبەكتەدى. اتالماعان جاعدايلاردى سارالايىق. ۇلت بولۋ ءۇشىن كورەگەن ەليتا مەن يستەبليشمەنت بولۋى كەرەك.بۇل ءبىرىنشى. ەكىنشىسى.ءار ۇلتتىڭ عۇمىرى ءوزىن ءوزى قورعانۋ يممۋنيتەتىنە بايلانىستى.ءوزىن ءوزى قورعاي المايتىن ۇلت تۇبىندە مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىنەن، بارا كەلە انا ءتىلى مەن ۇلتتىق ساناسىنان ايىرىلادى.الەمنىڭ العاشقى دەرجاۆاسى –اسسيريا، ول ءقازىر قايدا؟[4] اسا قۋاتتى الەم دەرجاۆاسىنا اينالعان مەملەكەت قوس وزەن مەساپاتاميا ولكەسىندە پايدا بولدى.ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن XIII—XII عع. اسسيريالىقتار ەڭ بيىك شىڭىنا جەتكەن. ءبىراق باسقا باسقىنشى –ارامەيلەر سول سۋپەردەرجاۆانى جوق قىلدى. ال بۇگىنگى تاڭدا اسسيرييلىكتەر اۋىر حالدە، بىرنەشە مەملەكەتتە بوسىپ ءجۇر. ولاردى يراندا، يراكتا، سيريادا ولاردىڭ شاعىن توپتارىن كەزەدەستىرۋگە بولادى. ال، مانچجۋرلار قايدا؟ كەزىندە قىتايدى باسىپ الىپ ديناستيا ورناتىپ 1644—1683 جج.، قازاققا دا قاتەر ءتوندىردى ەمەس پە؟ سولار بۇگىن قايدا؟ جەڭىمپاز دەپ ەسەپتەلگەن مانچجۋرلار ب ا ق تايعان تۇستا 1911 جىلدارى وزدەرى گەنوسيدكە ۇشىرادى. و توبا ، قازاقتىڭ قارعىسى ولارعا ءوتىپ كەتتى مە؟بۇگىنگى  كۇندە قىتايدا ءمانچجۋرمىن دەيتىندەر سانى قازاقتان از. [5]

تاعى ماڭىزدى ۇلت قاسيەتى – ول ۇلتتىڭ موبيليزاسيالىق مۇمكىندىگى. ەگەر ۇلت ەليتاسى مەن يستەبليشمەنتى ءوز حالقىن ماڭىزدى ماقساتتارعا كوتەرەجانە جەتەلەي  الماسا ۇلتتىڭ قۇرىعانى. ال ەليتا مەن يستەبليشمەنت پروگرەسسيستىك سيپاتتا بولۋى كەرەك. ال وعان قاراستى حالىق ءوز ەليتاسىنىڭ دۇرىس باعىتىن قولداعانى ءجون. بولار ۇلتتىڭ ماڭىزدى قاسيەتى –توزىمدىلىك جانە سابىرلىلىق. 1990-شى جىلدارى  قازاقستاندا وتە اۋىر بولدى. تۇرمىسىمىز تىم اۋىرلاپ كەتتى، ودان كسروداعى ءومىرىمىز تاۋىرلەۋ ەدى دەپ، ەگەمەندىكتىڭ بىزگە كەرەگى شامالى دەپ ءتول جاس مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا قارسى شىققاندا نە بولار ەدى؟ ول جاعدايدا قۇردىمعا كەتەر ەدىك. ءبىراق قازاق ءتوزدى، كۇيرەگەن سوۆحوزدار مەن كولحوزداردان قالاعا كوشىپ كەلدى، نارىقتىڭ قيىن شارتتارىن يگەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ 60% قالادى تۋرادى، ورتاڭ قول داۋلەتتىلەر 40% جوعارى. ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا تۇرمىسى ءتاۋىرى قازاقتار. ءبىزدىڭ بيلىك نارىقتىق ءپرينسيپتى قولدايدى،ءبىزدىڭ ەل باسقا ەلدەردىڭ اسكەرى ساياسي اۆانتيۋراسىنا قوسىلعىسى جوق. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا  ، گرۋزياعا، باتىس ەلدەرگە قارسى قوقان-لوققى ساياساتىن قولدامايدى. ءبىزدىڭ ەليتا مەن يستەبليشمەنتتىڭ حالىققا تالابى نارىققا تەرەڭىرەك ەنۋ، اعىلشىن ۇيرەنۋ ، بالالاردى شەت ەلدەردە وقىتۋ جانە ولاردى ءوز ەلىندە قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل قيىن با؟ ءيا قيىن، ءبىراق ورىنداۋعا كەلەتىن تالاپتار.

بولاتىن ۇلتىڭ  تاعى ءبىر بەلگىسى – ول دەموگرافيالىق جانە اسسيميلياسيالىق مۇمكۇندىگى. وسپەيتىن ۇلتتىڭ  بەلگىسى تومەندەي بەرەتىن  دەموگرافيالىق پوتەنسيال. دەپوپۋلياسياعا(ۇلت سانىنىڭ تابيعي جولمەن ازايۋى) ۇشىراعان ۇلت تەك اسسيميلياسيالار ارقىلى سانىن تولتىرا الادى.ءتول ۇلتىمىزدىڭ قارقىندى وسۋىنە  يمميگراسيانىڭ اسەرى ماڭىزدى.سونىمەن  قازاقتىڭ قارقىندى ءوسۋ جولدارى-تابيعي ءوسىم، يمميگراسياىق ءوسىم- قازاق رەپاترياسياسى، ەڭ سوڭعى ماڭىزدى رەسۋرس-اسسيميلياسيالىق ءوسىم.  1989 جىلى قازاقتىڭ سانى 6 ملن.534 مىڭ ،1999 جىلى -   7ملن. 985 مىڭ    ، 2009 جىلى -10 ملن. 096 مىڭ،     ال 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا ەسەپتەلگەن مەمستات اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا -   11 ملن.497 مىڭعا جەتىپپىز.1989-2015 جىلدارى  قازاقتىڭ جالپى ءوسىمى-  5 ملن.(ناقتىراق ايتساق 4 ملن.963 مىڭ) بولىپتى. وتكەن شيرەك عاسىر(26 جىل) كەزەڭدە 76% ءوسىپپىز. بۇل اتالعان تابيعي ءوسىم، يمميگراسيالىق ءوسىم جانە اسسيميلياسيانىڭ قوسىندىسى. بۇگىندە قازاقتىڭ جىلما جىل تابيعي ءوسىمى مولشەرى -200 مىڭداي، قالعانى –نەگىزىنەن ورالمانداردىڭ ۇلەسى. سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقتىڭ  اسسيميلياسيالىق ءوسىمى ەلەۋلى ستاتيستيكالىق كورسەتكىش بەرەتىن بولدى. ولار قازاقتىڭ سانىن قازاقستانعا  كوشىپ كەلگەن قاراقالپاق پەن ءوزىمىزدىڭ  ۇيعىرلاردىڭ قازاقتىققا وتۋىنەن بولىپ وتىر. كەلەسى ونجىلدىقتاردا ءوزىمىزدىڭ وزبەكتەردىڭ قازاقىلانۋىنا  اكەلەدى.   بۇل ءپوزيتيۆتى ءۇردىس.

باسقا ۇلتتاردى شەتتەتپەي ولاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ، ۇلتتىق ساناسىنىڭ جانە  يدەنتيفيكاسياسىنىڭ وزگەرۋىنە شەك قويماي، قىزعانباي، قازاقتانۋىنا جول اشۋ دەموكراتيالىق ءۇردىس ەكەنىن ايتامىز.بارىنەن دە جامان نارسە ول سەگرەگاسيا.سەگرەگاسيا مەكتەپتەن باستالادى. ماسەلەن، وزبەك، ۇيعىر، تاجىك  مەكتەبىن ءبىتىرىپ،  ودان كەيىن نە ىسكە، نە وقۋ جالعاستىرۋعا جاراماي جاعدايى ءجايسىز جۇرگەن ازاماتتاردى قايتەمىز. سول سياقتى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن ورىس بالالارى ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ  ورىس ءبولىمىن ءبىتىرىپ،  قازاقشا بىلمەگەندىكتەن وفيس قىزمەتىنە دە جاراماي جاتىر. ەگەردە ورىس بالالارى قازاقشا وقىمايمىن، رەسەيگە كەتەمىن دەسە، ۇيعىر، وزبەك،تاجىك مەكتەبىنىڭ  تۇلەگى شەتىنەن كەتپەنشى مەن دۇكەنشىدەن  اسا الماي ءجۇر.ورتا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت الەۋمەتتىك وسۋگە ، كارەرا جاساۋعا جول اشۋعا كەرەك. سوندىقتان از ۇلتتار(ورىس مەكتەبى سونىڭ ىشىندە) مەكتەبىن جاپپاۋ كەرەك شىعار، ءبىراق ول  مەكتەپتەردە 80% ساباق قازاق تىلىندە  ءوتۋ كەرەك، سوندا عانا ۇلتتىق ازشىلىقتار  مەكتەبىن بىتىرگەندەر ءوز تالابى مەن تالانتىنا سايكەس ورنىن قازاقستاندا تابادى، ءتىپتى ءتاۋىر قىزمەتتىك كارەرا جاسايدى.

ۇلت پەن مەملەكەت ساقتالادى ەگەر ۇلتتىق يدەيا مەن سوعان سايكەس يدەولوگيا بولسا. قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى مەن يدەولوگياسىندا  بىرنەشە ماڭىزدى تالاپ بار: ول مەملەكەتتىك ءتىل ءىس جۇزىندە ءوز قۇزىرىندا بولۋى كەرەك؛ قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىنىنىڭ  مىزعىماۋى؛ ءتول مەملەكەتىمىزدىڭ  ماڭگىلىك ەكەنىن بايان ەتۋ. ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە جوعارى بيلىك ۇلتجاندىلىقتى ساياسي تەحنولوگيالىق رەسۋرس رەتىندە پايدالانا باستادى.بۇل جاقسى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندەگى تاريحي باستاۋى  پۋتين ايتقانداي 1991 جىلدان ەمەس 550 جىل بۇرىن باستالعانى رەسمي تۇردە باياندالىپ مەرەيتوي رەتىندە اتاپ ءوتىلدى.

قازاق ەلى ەتنوسەنتريزمگە ەمەس لينگۆاسەنتريزمگە نەگىزدەلۋ كەرەك.ءبىز ساياسي ۇلت قۇرۋىمىز كەرەك. وزبەك تەكتى قازاق، ۇيعىر تەكتى قازاق  دەگەن تىركەس قازاقتىقتىڭ قوسىمشا دالەلى سياقتى بولادى. سەبەبى، قازاق ساناتىنا كىرۋ وتە ابىرويلى، وزىق بولۋ دەگەندەي. قازاقشا سويلەۋ عانيبەت. مەن شەت ەلدەردە ءبىر ايدان ارتىق بولسام باسىم اۋىرادى، قازاق ءتىلى جەتىسپەۋشىلىكتەن زارداپ شەگەم. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءار ازامات تەگىنە ءتيىسسىز، مەريتوكراتياعا تاۋەلدى ورنىن تابۋ كەرەك.

ءازىمباي عالي

………………………………

1. http://www.esperanto.mv.ru/wiki
2. http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/210899/؛http://inosmi.ru/sngbaltia/20140218/217621457.html
3. ازيمباي گالي نوۆايا ميروۆايا «حولودنايا ۆوينا». altyn-orda.kz. 13 وكتيابريا، 2013
4. http://www.historie.ru/civilizacii/242-assiriya-pervaya-mirovaya-derzhava.html
5. http://e-history.kz/ru/project/view/3؟type=publications&material_id=991