بازبىرەۋلەر جەردەن جەتى قويان تاپقانداي «الاش ارىستارى اراز بولعان. ماسەلەن…»  دەپ الدەبىر دەرەكتەردى كولدەنەڭ تارتىپ سويلەۋگە اۋەس. ال شىن مانىندە الاش ارىستارىنىڭ اراسى قانداي بولعان؟ بۇل تۋرالى ايتپاس بۇرىن اۋەلى مىنا ءبىر ماسەلەنىڭ ارا جىگىن اجىراتىپ الۋ كەرەك. اشىعىن ايتساق، الاشتىقتاردى ءبىز ءوزىمىز بىر-بىرىنە قارسى قويىپ، ارازداستىرىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن، بايىبىنا بارماستان مۇستافا شوقايدى ءاليحان بوكەيحانعا ايداپ سالامىز. ال م.شوقاي كوزى تىرىسىندە الەكەڭدى ءوزىنىڭ ۇستازى ساناپ، ءتىپتى كۇردەلى كەزەڭدە اقتاپ قالعان بولاتىن.

ءبىر-بىرىن قورعاشتاپ جۇرگەن

الاش ارىستارى ءومىر سۇرگەن زامان وتە كۇردەلى كەزەڭ بولدى. سوعان قاراماستان ولار ءبىرىن-بىرى ساتپاي، مۇمكىندىگى جەتكەنشە قورعاپ قالعان. جالپى كىمنىڭ كىم ەكەنى سىن ساعاتتا بەلگىلى بولا-دى ەمەس پە؟ ال كەڭەس ۇكىمەتى-نىڭ تەرگەۋ مەكەمەسى الاش ارىس-تارى ءۇشىن «سىن ساعات» بولدى. دەگەنمەن قانشا اۋىر بولسا دا بۇل جەردە دە الاش ارىستارى ءوز ارىنا كىر كەلتىرمەۋگە بارىنشا تىرىسىپ باققان. ەندەشە «الاش ارىستارى اراز بولعان» دەگەن قاۋەسەت قايدان شىقتى؟ بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم ت.جۇرتباي ءوزىنىڭ «ۇرانىم الاش!..» اتتى ەڭبەگىن-دە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەر-گەۋشىگە بەرگەن جاۋابىنان مىسال كەلتىرەدى. قادالعان جەرىنەن قان الماي قويمايتىن تەرگەۋشىگە اقاڭ: «ماعجان اقىن. مەنىڭ اقىنداردا جۇمىسىم جوق. رىسقۇلوۆ – بولشيەۆيك. سوندىقتان دا ول مەنى جاقتىر-مايدى. ال قوجانوۆ – كوممۋ-نيست، ول مەنى رىسقۇلوۆپەن جاقسى دەپ ويلايدى. ەكەۋى دە مەنى كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى دەپ ەسەپتەيدى. مەن دە ولاردى جاقتىرمايمىن»، – دەگەن  ماعىنادا جاۋاپ بەرگەن ەكەن. كەزىندە وسى دەرەكتى كولدەنەڭ تارتىپ، «ا.بايتۇرسىن ۇلى اتى اتالعان ازاماتتاردى ۇناتپاپ-تى» دەپ جازعاندار بولدى. بۇل تۋرالى ت.جۇرتبايدىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «بۇعان قاراپ بۇل ءۇش تۇلعانى ءوزارا جاۋ ەتىپ كورسەتكەن جانە سونى «دالەل-دەۋگە تىرىسقان» ۇشقارى جاريالانىمداردىڭ جارىق كورۋى وكىنىشتى. ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىلارى ءۇشىن مۇنداي ءجون-سىز جورامالداردىڭ كەسىرىنەن باسقا پايداسى جوق، كۇمانسىزگە – كۇدىك تۋدىرادى، ايىپتىعا – اراشا عانا اكەلەدى. شىندى-عىنا كەلسەك، پاتشا وكىمەتى مەن كەڭەستىك تەرگەۋشىلەردىڭ اران-داتۋ ءتاسىلىن ابدەن مەڭگەرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ وسى جاۋا-بى ارقىلى ت. رىسقۇلوۆتى دا، س. ءسادۋاقاسوۆتى دا، س. قوجا-نوۆتى دا قىلمىستىق ىسكە تار-تىلۋدان اۋلاقتاتىپ، قورعاپ قالۋدى ويلاعان جانە سولاي بولدى دا». الاشتانۋشىنىڭ بۇل انىقتاماسىنا الىپ-قوسا-رىمىز جوق. ويتكەنى ا.بايتۇر-سىن ۇلى ولاردى «ىسكە تارتىلۋ-دان اۋلاقتاتىپ، قورعاپ قالعان».

جوعارىدا «ءا.بوكەيحان مەن م.شوقايدى بىر-بىرىنە قارسى قويىپ جۇرگەندەر – بۇگىنگى كوزى ءتىرى ازاماتتار» دەپ بەكەر ايت-قان جوقپىز. ماسەلەن، ساتى-بالدى نارىمبەتوۆ تۇسىرگەن «مۇستافا شوقاي» فيلمىندە مۇستافا ءاليحانعا ەدىرەيە قارايدى. وسى كورىنىس ارقىلى رەجيسسەر م.شوقايدى تۇلعا ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن. وكىنىشكە قاراي، بۇل كورىنىستى كوپشىلىككە كورسەتۋ ارقىلى رەجيسسەر م.شوقايدى كورگەنسىز ەتىپ العان سياقتى. ويتكەنى ءاليحان مۇستافانىڭ ۇستازى. ال ۇستازىنا  ەدىرەيە قاراۋ كورگەندى شاكىرتتىڭ ءىسى مە؟ ارينە، جوق. بۇل رەجيسسەردىڭ قاتەلىگى. سەبەبى كوزى تىرىسىندە مۇستافا ءاليحاننىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاعان. وعان م.شوقايدىڭ: «ت.جۇرگەن ۇلى الدىمەن ءاليحان بوكەيحانعا جالا جابۋدان باستايدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا (وتكەن جىلدىڭ جازىندا ستالين ميرزويانعا ءاليحان تۋرالى بىلاي دەپتى)، 1919 جىلى ءاليحان ءستاليننىڭ قاسىنا كەلىپ: «قازاق حالقى – جويىلىپ كەتۋگە ءتيىس حالىق» دەپتى-مىس. ءستاليننىڭ: «ءسىز نەگە ولاي دەپ ويلايسىز؟» دەگەن سۇراۋىنا ءا.بوكەيحان:  «ويتكەنى بۇل حالىقتىڭ سوزدىك قورىندا ورىستاردىڭ  «دۆيجەنيە» دەگەن ۇعىمىن جەتكىزىپ بەرە الاتىن ءسوز دە جوق» دەپتى-مىس. …قازاق ۇلتتىق پارتياسى «الاشتىڭ» نەگىزىن قالاعان، الاش باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى بولعان، الاشوردا ۇكىمەتىن باسقارعان ءاليحاننىڭ اۋزىنان مۇنداي ءسوزدىڭ شىعۋى قالاي دەسە دە، اقىلعا سىيمايدى»، – دەگەن ءسوزى دالەل. ال ايتۋلى ءانشى امىرە قاشاۋبايەۆ شولاق بەلسەندى بولشيەۆيكتەرگە «سەندەر وزدەرىڭدى ناعىز قازاقپىز دەيسىڭدەر. مەن ناعىز قازاقتى ماسكەۋ مەن پاريجدە كوردىم» دەپ ايتقان ەكەن. امىرەنىڭ ماسكەۋدە كورگەن «ناعىز قازاعى» ءاليحان بولسا، ال پاريجدەگىسى، ارينە، مۇستافا بولاتىن.

بولار ەلدىڭ بالالارى...

بابا قازاق «جاقسى ءسوز جان سەمىرتەدى» دەپ تەكتەن تەك ايتپاعان. ال الاش ارىستارى ءبىر بىرىنەن «جان سەمىرتەتىن» سوزدەردى اياماعان. سونداي-اق «بولار ەلدىڭ بالالارى ءبىرىن-بىرى باتىرىم» دەپ، قولپاشتاپ جاتسا، قانەكەي. ايتسە دە ءاردايىم «بولار ەلدىڭ بالالارىنىڭ» ىس-ارەكەتىن جاساي بەرمەيمىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ينتەرنەت-فورۋمدا الدەكىم «بوكەيحانوۆ وزىنە ەرگەن قازاقتىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن وقىعان جىگىتتەرىن بولشيەۆيكتەرگە قارسى قويىپ، بارلىعىن سوققىعا جىقتىردى، وعان ەرگەن جىگىتتەردىڭ بارلىعى رەسپۋبليكا قۇرىلعان كەزدە باسقارۋ ىسىنە ارالاسا الماي، دالاقتاپ قالدى. ءوز قاتەلىكتەرىن تۇسىنگەن سوڭ، ولار جابىلا ەستەلىك جازىپ، بوكەيحانوۆتى قارعاپ-سىلەي باستاعان» دەپ جازدى. ءبىر قىزىعى، ءا.بوكەيحاندى «قارعاپ-سىلەگەن» بىردە-بىر الاشتىقتى كەزدەستىرمەيسىز. كەرىسىنشە كەيبىر الاشتىقتار ونىڭ الدىندا ءوزىن كىنالى سەزىنەتىنىن جازعان. وعان ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ: «ءقادىرلى الەكە! مەنىڭ بۇرىنعى قىزمەتىمنىڭ ءبىر ۇلكەن ارتىقشىلىعى – دوستارىممەن كەزدەسىپ تۇرۋعا اسا قولايلى ەدى: ءقازىر مەن ولاردان كوز جازىپ قالدىم، ءتىپتى حات-حابار الىساتىندارىم دا ازايىپ كەتتى. الەكە، اسىرەسە ءسىزدىڭ الدىڭىزدا ءوزىمدى وتە كىنالى سانايمىن. ءسىزدى كوپتەن بەرى ساعىنىپ ءجۇرمىن، ءبىراق تا سىزبەن جۇزدەسۋگە ەش مۇمكىندىگىم بولمادى، ال حاتتىڭ ءسوزى مەنى قاناعاتتاندىرمايدى، سوندىقتان دا جازۋدان بويىمدى اۋلاق ۇستايمىن»، – دەگەن ءسوزى دالەل.

جالپى ۇلت كوسەمى جايلى جازىلعان مۇنداي ەستەلىكتەر جەتەرلىك. ءبىز سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە نازار اۋدارىپ كورسەك. ماسەلەن، قوشكە كەمەڭگەر ۇلى: «ۇكىمەتتىڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرىندە ايداۋىنا دا، اباقتىسىنا دا شىداپ، ەل ءۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلىندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان. ءاليحاننىڭ قازاق ەلىنە ىستەگەن تاريحي قىزمەتى: ادەبي ءتىل تۋۋىنا سەبەپ بولدى، وزىنە ەرگەن توپتى ءدىني فاناتيزمگە قارسى تاربيەلەدى. بۇدان بارىپ تاتاردان ىرگەسىن اۋلاق سالعان قازاق ۇلتى تۋدى» دەسە، ال الكەي مارعۇلان: «ادايلار بوكەيحانوۆتىڭ حالقىنىڭ الدىنداعى ورنى تولماس قىزمەتىن تاني بىلەدى ەكەن. سوندىقتان ونى اسا جوعارى دارەجەدە قۇرمەتتەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىن شىعارسىز، قازاق تەك ەڭ قۇرمەتتى قوناعىنا تاي الدە قۇلىن سويىپ قارسى الادى. ارينە، بۇل ومىردە وتە سيرەك بولاتىن جاعداي. سەبەبى، جىلقى بالاسىنىڭ سۇيكىمدىلىگى سونشالىق، ونى سويۋعا ەشكىمنىڭ كوزى قيمايدى جانە باتىلى بارمايدى. ال قۇلىننىڭ تەرىسىنەن جارعاق جاسايدى. سوندىقتان جارعاق كيگەن قازاق ىلۋدە بىرەۋ عانا بولار. جارعاق – قازاق كيىمىنىڭ تورەسى»، – دەيدى. سونىمەن قاتار ءا.بوكەيحانعا جىر جازىپ، جۇرەكجاردى لەبىزىن ولەڭمەن جەتكىزگەن اقىندار بولدى. ولاردىڭ ىشىندە ك.جاناتاي ۇلى «قاراعىم، جالعىزىمسىڭ قازاقتاعى، ۇل تۋماق سەندەي بولىپ از-اق تاعى» دەپ جىرلاسا، ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەسى ا.بايتۇرسىن ۇلى «قىراعى، قيا جازباس سۇڭقارىم-اي، قاجىماس قاشىق جولعا تۇلپارىم-اي!» دەپ الەكەڭدى تۇلپارعا تەڭەگەن.

وسى رەتتە ءا.بوكەيحاننىڭ وزگە الاشتىقتارعا ايتقان جىلى پىكىرلەرىن تىلگە تيەك ەتسەك. ول ا.بايتۇرسىنۇلىنا جازعان حاتىندا «التىنسارىنىڭ بالاسى ىبىراي حاقىندا ءوزىڭ جازساڭ، جاقسى بولار ەدى. ول سەنىڭ اعاڭ ەمەس پە؟ ەگەر ول ءقازىر ءومىر سۇرسە، سەندەي بولار ەدى، ال سەن ەرتەرەك دۇنيەگە كەلگەندە، سونىڭ ءىسىن جاسارىڭ حاق»، – دەيدى. وسى ءسوزدى جازۋ ارقىلى ول ا.بايتۇرسىنۇلىن ى.التىنسارينمەن قاتار قويىپ وتىر. ياعني، بۇل «وسەر ەلدىڭ بالالارى ءبىرىن-بىرى باتىر» دەيدى دەگەنگە كەلەدى. سونداي-اق ءاليحان «ەلدەسىم (وماروۆ – ج.س.) جولداستىڭ فيزيكاسىنا سىن جازايىن دەسەم، گازەتكە – ۇلكەن، جۋرنالىم جوق بولىپ، دەلدال بولىپ تۇرمىن. ەلدەسىم جاقسى جىگىت. بۇرىن دا جاقسى ەدى. ەندى ونان دا سۇيىكتى بولىپ كەتتى» دەي كەلە، «ءبىر كۇنى شاڭگەرەي ماعان: «مەن سەنى جاقسى كورەم! بىلەسىڭ بە؟»، – دەدى. مەن: «جوق»، – دەدىم. شاڭگەرەي: «سەن شىن قازاقسىڭ با؟ سەنى قازاق دەپ جاقسى كورەمىن»، – دەدى. فيزيكانى وقىپ قاراسام، ەلدەسىم دە قازاق ەكەن»، – دەيدى.
ايتپاقشى ا.بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى م.اۋەزوۆتىڭ ايتقانىنا نازار اۋدارماۋ مۇمكىن ەمەس. زاڭعار جازۋشىمىز «قازاق» گازەتىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ وسكەن ءبىر بۋىن وسى كۇندە پىكىر ءبىلىم جولىندا بۇعاناسى بەكىپ، ءىس مايدانىنا شىعىپ وتىرسا، كەيىنگى جاس بۋىن اقاڭ سالعان ورنەكتى ءبىلىپ، اقاڭ اشقان مەكتەپتى وقىپ شىققالى تابالدىرىعىن جاڭا اتتاپ، ىشىنە جاڭا كىرىپ جاتىر» دەپ احاڭا جوعارى باعا بەرەدى.

جالپى الاش ارىستارىنىڭ بىر-بىرىنە ايتقان سوزدەرىنەن ولاردىڭ اراز بولماعانىن اڭعارامىز. ءتىپتى اراز بولعان كۇننىڭ وزىندە كەيىن كەلە ءتۇسىنىسىپ وتىرعان. ماسەلەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ دوسى ابدوللا اسىلبەكوۆ ءوزىنىڭ 1937 جىلى 31 شىلدە كۇنى تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا: «سەيفۋللينمەن 1934 جىلى كەزدەسكەنىمدە ول: «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەستى ءدال قازىردەن باستاۋ قاجەت. تەك كونتاقى شەنەۋنىك قانا بەزەرىپ وتىرا الادى، ال ءاربىر سانالى ادام بۇعان كونىپ، قول قۋسىرىپ وتىرا المايدى. بۇرىن قانداي توپتىڭ مۇشەسى بولعانىنا قاراماستان، كىم ءوزىن قازاق حالقىنىڭ ناعىز ۇلىمىن دەپ سانايدى، سولاردىڭ بارلىعى دا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەستە بىرىگۋى ءتيىس. سەن ەكەۋمىز، اسىلبەكوۆ جولداس، الاشورداشىلاردىڭ كەز كەلگەنى ەكەۋىمىزگە: حالىق ءۇشىن دەپ كەڭىردەكتەسىپ ەدىڭدەر، سول حالقىڭ قىرىلىپ جاتىر عوي دەسە، نە دەيمىز؟ دەپ ماعان سۇراق قويدى»، – دەيدى.

جاسىراتىن نەسى بار، س.سەيفۋللين ءوزىنىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» تاريحي-مەمۋار-لىق رومانىندا  الاش ارىس-تارىنا سىن ايتىپ، پىكىر بىلدىر-گەن. ال ونىڭ ا.اسىلبەكوۆكە: «الاش ازاماتتارىنا نە بەتىمىزدى ايتامىز؟»، – دەگەن ماعىناداعى جوعارىداعى ءسوزى الاش ارىستارىن تۇسىنگەندىگىن اڭعارتادى. ول «بۇرىن قانداي توپتىڭ مۇشەسى بولعانىنا قاراماستان» «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەستە بىرىگۋى ءتيىس» دەدى. ءبىراق تىم كەش ەدى. ايتسە دە س.سەيفۋللين ءومىرىنىڭ سوڭىندا الاشورداشىلاردىڭ جولىنىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇقتى. وسىدان كەيىن قالايشا «الاش ارىستارى اراز بولعان» دەپ ايتامىز؟

سەرىك جولداسباي

استانا