كۇشىكباي باتىر

اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز زامانىندا ەلى مەن جەرىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن حاندار مەن بيلەر، اقىندار مەن شەشەن، باتىرلار تۋرالى اڭگىمەلەردى قۇلاعىمىزعا قۇيىپ باقتى. ارالباي، نياز، بايعوزى، بايتەلى، ەركەبۇلان، نۇرجان شولاق، سەڭگىربەك باتىرلار تۋرالى اۋىل اقساقالدارىنان ەستىپ، كوڭىلگە تۇيگەن دەرەكتەرىم ءبىراز شىعارمالارىما ارقاۋ بولدى.
ەندىگى ءسوز كۇشىكباي مىرزامبەت ۇلى تۋرالى. باتىردىڭ تەگىن شەجىرەلەي تاراتساق: ورتا ءجۇز، ارعىن، قوتان، دايىرقوجا (اقجول بي)، قاراقوجا باتىر، مەيرامسوپى، قۋاندىق، قارپىق، كوزەي، توقا، بەسىم، سارىقوجا، جاسىباي باتىر، مىرزامبەت، كۇشىكباي باتىر بولىپ كەلەدى.
كۇشىكباي – XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن، بويىنا ەرەكشە قاسيەت دارىعان، قالماقتارمەن سوعىستا ءۇش جۇزگە ەرەن ەرلىگىمەن تانىلعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءباھادۇرى. ونىڭ ءتورتىنشى باباسى بەسىم توقا ۇلى – ەسىم حاننىڭ ايگىلى باتىرلارىنىڭ ءبىرى. 1623 جىلى تاشكەنت حانى تۇرسىننىڭ كوتەرىلىسىن ەسىم حان اياۋسىز باسىپ، تۇرسىننىڭ باسىن الىپ، بۇلىكتىڭ نەگىزگى كۇشى بولعان قاتاعان تايپاسىنىڭ بويى اربانىڭ دوڭگەلەگىنىڭ ورتاسىنان اساتىن ەركەك كىندىكتىلەرىنىڭ ءبارىن قىرىپ، قالعانىن ءار رۋعا تاراتىپ جىبەرگەنى، قاتاعان رۋىنىڭ قىرىق سۇلۋىن تاڭداۋلى قىرىق باتىرىنا ۇلەستىرگەنى تاريحتان ءمالىم. بەسىمگە قاتاعاننىڭ داۋلەتبيكە سۇلۋى ولجاعا بەرىلگەن. ول سۇلۋ بولۋىمەن قاتار، دانالىعى، مەيىرىمدىلىگى، يماندىلىعى، تاپقىرلىعى، دىلمارلىعىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن. بەسىم باتىردىڭ داۋلەتبيكەدەن تۋعان ۇرپاقتارى انالارىنىڭ اتىمەن «داۋلەتبيكە توقالارى» دەپ اتالادى. بۇل تۇقىمنان 27 مىڭ جىلقى بىتكەن ساپاق تاڭىربەرگەن ۇلى مەن اتاقتى بي تەلعوزىنىڭ شوڭى شىققان.
بەسىمنىڭ بايبىشەسى بوتەيدەن – سارىقوجا، قاراشورا، ەسەنامان تۋادى. بوتەيدەن تۋعان ۇرپاقتاردى «ەنەڭ توقاسى» دەيدى. بۇل تۇقىمنىڭ باسىم دەنى جاڭاارقا، شەت اۋداندارىن مەكەندەيدى، وسپەن مەن ورتاۋدىڭ تەرىستىگىنەن باسقا جەرلەرىنىڭ بارىنە قونىستانعان. XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا «ەنەڭ توقالارى» اقمولا ۋەزىنىڭ قۇرامىندا ءۇش بولىس، «داۋلەتبيكە توقالارى» قۇلىمبەتتى قوسقاندا توعىز بولىس بولعان.
بەسىم باتىردىڭ بايبىشەسى بوتەيدەن تۋعان تۇڭعىشى سارىقوجادان جاسىباي باتىر تۋادى. جاسىباي باتىردىڭ سۇيەگى باياناۋىلداعى جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىنا جەرلەنگەن. سودان، بۇرىن شويىنكول اتالعان كول جاسىباي اتالىپ كەتكەن. جاسىباي باتىردى ۇرىستاردا جەڭە الماي ابدەن وشىككەن قالماقتىڭ قۇبامەرگەن دەگەن باتىرى اڭدىپ ءجۇرىپ، قاپىدا اتىپ ولتىرگەن. جاسىباي باتىر مەن سۇيىندىك ولجاباي باتىر ەكەۋى دوس ءارى جاۋمەن بىرگە شايقاسقان ۇزەڭگىلەس بولىپتى. جاسىبايدىڭ قازاسى جانىنا قاتتى باتقان سۇيىندىك ولجاباي باتىر قايتسە دە قۇبامەرگەننەن كەك الۋعا انت بەرىپ، «سيرەكتاس» دەگەن جەردە بولعان سوعىستا ونى جەڭىپ، تىرىدەي قولعا ءتۇسىرىپ، اساۋدىڭ قۇيرىعىنا بايلاپ، سۇيرەتىپ ولتىرەدى. جاسىباي باتىر قازا بولعان تاۋ اسۋى «جاسىباي اسۋى» اتالىپ كەتكەن.
جاسىباي باتىردان قالمامبەت، مىرزامبەت تۋادى. مىرزامبەت ەكى ايەل العان. بايبىشەسىنەن – كۇشىكباي، ەسكەنە، دوسقانا، ەستەمەس، بالاپان؛ توقالىنان – دۋلات، تايماس، تاستەن، بۇلاردى «ءۇشقوڭىر» دەيدى. مىرزامبەت 120 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان. سۇيەگى نۇرا وزەنىنىڭ بويىنا جەرلەنگەن، ءبىراق، ءدال قاي جەرگە قويىلعانى بەلگىسىز. مىرزامبەتتىڭ اعاسى قالمامبەت ءوز كىندىگىنەن بالا بولماعاندىقتان، كۇشىكباي مەن ەسكەنەنى اسىراپ العان. قالمامبەت تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ ماڭىنا جەرلەنگەن.
ەل ارالاپ جۇرگەن ءبىر كورىپكەل مىرزامبەت بالالارى تۋرالى: «كۇشىكبايدىڭ باسىنىڭ باعى ارتىق، ەسكەنە ەل بيلەيدى، ەستەمەس ەر كوڭىل، دوسقانا ەسەپكە مىعىم» دەگەن ەكەن. ەل اۋزىنداعى سوزگە قاراعاندا كورىپكەلدىڭ ايتقانى تۋرا كەلگەن.
كۇشىكباي باتىر ەكى ايەل العان. بايبىشەسى – سايدالى اتالىق نياز باتىردىڭ قىزى – بەرسۇلۋ. بەرسۇلۋدان – وتەباي، ايداربەك، سامەك، تەمىربەك، شىنىبەك؛ توقالىنان (تاراقتى ءجامانالى دەگەن كىسىنىڭ قىزى) – سەڭگىر، وراق، بۇلعاق (بۇلاردى «ءۇشقارا بالا» دەيدى) تۋادى. باتىر تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ. سايدالى اتالىق نياز باتىردىڭ قىزىنا ۇيلەنۋىنىڭ ءوزى ونىڭ جەكە باسىنىڭ ءقادىرىنىڭ ايعاعى. كۇشىكباي باتىر مەن تاراقتى بايعوزى باتىر زامانداس، قاتارلاس، مايدانداس، ۇزەڭگىلەس، ءبىرىن-بىرى قاتتى سىيلايتىن تۇلعالار ەكەن. بىردە ەكەۋى جاۋعا بىرگە اتتانادى. جورىق جولى كولدەنەڭ بيىك كەزەڭگە تىرەلگەندە كۇشىكباي باتىر بايعوزى باتىرعا «مەن بىلسەم، قالماقتار وسى كەزەڭنىڭ ارعى تۇسىندا جاتىر. سەن اتىمدى ۇستاي تۇر، بارىپ ءبىلىپ كەلەيىن»، – دەيدى. كەزەڭنەن جاياۋ اسىپ كەتكەن كۇشىكباي ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتە قايتا ورالىپ، «قالماقتار كەزەڭنىڭ ەتەك تۇسىندا ەكەن، قارا تۇمان قاپتاتىپ، ەسى شىققان نەمەلەردى بىر-بىرىمەن قىرقىستىرىپ قويدىم. ءبىرىن-بىرى اياۋسىز جۋساتىپ جاتىر. مەن اتقا مىنبەي قيمىلداماڭدار، ابدەن قىرىلىپ ءبىتسىن» – دەيدى. الدەن ۋاقىتتا كۇشىكباي باتىر اتىنا قارعىپ ءمىنىپ، ىلگەرى شابا جونەلەدى. كەزەڭنەن اسقاندا بايعوزى باتىر ەتەكتە جايراپ جاتقان قالماقتاردى كورىپ «ارۋاعىڭنان اينالايىن!» – دەگەن ەكەن.
تاعى ءبىر اڭگىمە بىلاي ءوربيدى. قازاق پەن قالماق اسكەرلەرى بەتپە-بەت كەلىپ، شەپ قۇرىپ تۇرادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كۇشىكباي باتىر ۇزاق اڭدىسقا شىداي الماي، دەلەبەسى قوزىپ، «يا، ارۋاق!» دەپ جاۋعا جالعىز شابادى. سول-اق ەكەن قالماق قولى بەي-بەرەكەت، تىم-تىراقاي قاشا جونەلەدى. قازاقتار قاشقان قالماقتاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، ويسىراتا جەڭىپ، تالايىن تۇتقىندايدى. تۇتقىن قالماقتاردان «جالعىز شاپقان باتىردان نەگە قاشتىڭدار؟!» – دەپ سۇراعاندا، ولار «جالعىز باتىرى نەسى؟ اسپانمەن تىلدەسكەن قالىڭ ءورت قاپتاپ كەلە جاتسا، قاشپاعاندا قايتەمىز؟!» – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
بايعوزى باتىر اۋىلداستارىمەن ۇيىندە اڭگىمە-سۇحبات قۇرىپ وتىرعاندا ءبىر جىگىت كۇشىكباي باتىردىڭ كەلگەنىن حابارلايدى. بايعوزى «كۇشىكباي كىرگەندە تىرپ ەتپەڭدەر، اۋسەلەسىن كورەيىن، – دەيدى. سويتكەنشە، «اسسالاۋماعالەيكۋم!» – دەپ كۇشىكباي باتىر كىرىپ كەلەدى. «ۋاعالەيكۋماسسالام، كۇشەكە، جوعارىدا بولىڭىز!» – دەپ بايعوزى باتىر ەلپىلدەپ سالەم بەرىپ، باتىردى تورگە وتىرعىزىپ، بارىنشا قۇرمەتتەپ، شىعارىپ سالادى. كۇشەكەڭ اتتانىپ كەتكەن سوڭ، اۋىلداستارى بايعوزى باتىرعا «باتىرەكە، ءوزىڭىز ەمەس پە «كۇشەكەڭ ۇيگە ەنگەندە تىرپ ەتپە» دەگەن، مىنا قىلىعىڭىزعا نە جورىق؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا بايعوزى باتىر «ءاي، جىگىتتەر-اي، مەن كۇشەكەڭمەن سوعىستا سىناستىم، اسا المادىم، ەندى، بەيبىت كۇندە ءبىر سىناسايىن دەپ ەدىم، ونىم دا بولمادى. مەنىڭ جولبارىس كيەم كۇشەكەڭنىڭ ارىستان كيەسى اقىرا ۇمتىلعاندا تۇلكىگە اينالىپ، ءوزىم جەرگە كىرىپ كەتە جازداعان جوقپىن با؟» – دەگەن ەكەن.
مۇنىمەن قويماي، كۇشىكباي باتىرعا قىر كورسەتپەك نيەتپەن بايعوزى باتىر جىگىتتەرىنە «جاقىن ماڭدا كۇشەكەڭنىڭ ءبىر ءۇيىر جىلقىسى ءجۇر، اكەلىپ، بايلاپ، قىمىزىن ىشە بەرىڭدەر» - دەيدى. جىگىتتەرى ونىڭ ايتقانىن ورىنداپ، قىمىزعا قارىق بولادى. ارادا ءبىر جۇما وتكەندە كۇشىكباي باتىر كەلىپ، جەلىدەگى ءوز جىلقىسىن، بايعوزى باتىردىڭ ساۋىن ۇيىرىمەن قوسىپ ايداپ كەتەدى. كۋايىق دەپ جەلىككەن جىگىتتەرگە بايعوزى باتىر «قيمىلداماڭدار، بۇكىل تاۋ-تاس، ساي-سالا، بار بۇتا، كودەنىڭ ءار ساباعىنا دەيىن «كۇشىكبايلاپ!» قۇلاعىمدى تۇندىرا ۇرانداپ تۇرعان جوق پا؟! السا السىن، ەندى، باتىردىڭ الدىنان كولدەنەڭ شىقپاسپىن، ولە-ولگەنشە كوڭىلىن جىقپاسپىن!» – دەگەن ەكەن.
كۇشىكباي باتىر – 12 مىڭ جىلقى بىتكەن اسا داۋلەتتى ءارى مىرزا، قياناتقا، ارامدىققا توزبەيتىن، ارى تازا، مارتتىكپەن قاتار ءدىندى بەرىك ۇستانعان ادام. ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىندە اكەسى قالمامبەتتى وسيەتى بويىنشا تۇركىستانعا جەرلەۋگە اپارعان ساپارىندا ايناقوجا ەسىمدى اسا ءبىلىمدى قوجانى كەزدەستىرىپ: «ءبىزدىڭ ەلدە ءدىن ءالسىز، ەلگە كەلىپ، ءدىن ۇيرەتىڭىز» – دەپ قولقا سالادى. ايناقوجا كەلىسىمىن بەرەدى. كەلەسى جىلى كوكتەمدە باتىر ەلىن جايلاۋعا كوشىرمەي، قوجالاردى كۇتەدى. كوپ كۇتكەن باتىر تاعاتى تاۋسىلىپ، قوجالاردان كۇدەر ءۇزىپ، كوشۋگە ىڭعايلانىپ، كيىز ۇيلەردى جىققىزا باستاعاندا ەبەنتاي اشاسى جاعىنان اۋىلعا بەتتەپ كەلە جاتقان ءۇش سالت اتتى كوزىنە شالىنادى. بۇلار ايناقوجا مەن بالاسى زەينە، ءىنىسى مويناق ەدى.
ايناقوجا حالىق اراسىندا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ، بالا وقىتادى، ەلدى مۇسىلماندىقتىڭ تۋرا جولىنا سالادى. شاريعات زاڭىنا، ادالدىققا تاربيەلەيدى، اللانىڭ الدىنداعى پارىزىن ورىنداماعانداردىڭ كۇناھار بولاتىنىنا جۇرتتى سەندىرەدى. ۇرلىق-قورلىق، زورلىق بۇتىندەي تيىلىپ، پەيىل تۇزەلىپ، تاتۋلىق پەن مەيىرىم سالتانات قۇرادى. ءتىپتى، توقانىڭ اتاقتى بايى ءارى بەدەلدىسى قورىسباي ولگەندە ونىڭ يسلام ءدىنىنىڭ بەس پارىزىن ورىنداماعانىن العا تارتىپ، نامازىن شىعارۋعا رۇقسات بەرمەي وتىرىپ الادى. اقىرى، ەل اقساقالدارىنىڭ وتىنىشىنە كونىپ، راۋاياتقا ەكى ادامدى كۋا قىلىپ، مالىنان زەكەت بەرگىزىپ بارىپ، جانازاسىن شىعارتادى. كەيىننەن «ەلدىڭ ساۋاتىن اشىپ، ساجدەگە جىقتىم، قالعانى – سەندەرگە امانات» دەپ زەينە مەن مويناقتى قالدىرىپ، ءوزى تۇركىستانعا قايتادى. تاعى بىرەر جىل وتكەندە ەنەڭ توقاسى ەلىنە ايناقوجانىڭ ءىنىسى كۇزگىباي مەن ەرمەك قوجالار كەلىپ، ونىڭ ساۋاپتى ءىسىن جالعاستىرعان.
كۇشىكباي باتىر قوجا اۋلەتىن قاتتى قۇرمەتتەگەن، مال مەن جەر ءبولىپ بەرىپ، قاجەتتەرىن وتەپ، بارىنشا قامقورلىق جاساعان. ەل ىشىندە قوجالار ۋاعىزداعان يسلام ءدىنىنىڭ امالدارىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن، ۇلدىڭ دا قىزدىڭ دا ساۋات اشۋىن قاتاڭ قاداعالاعان. دۇنيەدەن قايتاردا «قوجالاردىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرسەڭدەر، كورىمدە تىنىش جاتپايمىن» دەگەن ەكەن.
باتىردىڭ ۇرپاقتارىنان بۇكىل قازاققا بەلگىلى ونەر يەلەرى – اقىندار مەن ءدىلمار شەشەندەر، جازۋشىلار مەن عالىمدار، مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، حالىققا قادىرمەندى جاقسىلار مەن جايساڭدار شىقتى. تۇڭعىش ۇلى وتەباي سال-سەرىلىك قۇرعان، ءانشى، كۇيشى، تاپقىر شەشەن ءارى مىرزا، ءمارت، باي ادام بولعان. ول تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى، اكادەميك الكەي مارعۇلان ەڭبەك جازعان. بايبىشەسى – قىپشاق الدانازار حاننىڭ قىزى.
ەلگە ايگىلى نۇرماعامبەت ۇلى امىرەش شەشەن، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى قورداباي وسپانوۆ، قوعام قايراتكەرلەرى گۇلنازيا ءابۋتالىپ قىزى، قىلىش ىبىكەن ۇلى، قادىر يمانبايەۆ، جاڭاارقا اۋدانىنان شىققان تۇڭعىش قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءمۇعالىمى مەلس احمەدين، اتاقتى دومبىراشى سارباس باقماعامبەت ۇلى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى مۇحامەدجان تىلەۋحانوۆ، استاناداعى قارجى پوليسياسى اكادەمياسىنىڭ رەكتورى رامازان تىلەۋحان، اتاقتى ءانشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، بەلگىلى قوعام جانە مادەنيەت قايراتكەرى بەكبولات تىلەۋحانوۆ جانە تاعى دا باسقا تالانتتىلار مەن دارىندىلار – كۇشەكەڭنىڭ ۇرپاقتارى.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار سۇڭعىلا ساكەنى شىققان ەنەڭ توقاسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ۇلتىمىزدىڭ ارۋاق تۇتقان قاھارمان دا كيەلى باتىرى كۇشىكباي بابامىزدىڭ سۇيەگى نۇرا اۋدانىنداعى قۇندىزدى وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىنا جەرلەنگەن، بەيىتى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بالاسى تەمىربەكتى دە جانىنا قويعان.
2002 جىلى 21 شىلدەدە قاراعاندى وبلىسى، شەت اۋدانىنا قاراستى نىلدى-وسپەن اۋىلىندا قالمامبەت-مىرزامبەت ۇرپاقتارى بابالارىنا ارناپ ۇلكەن اس بەردى. استا سالتاناتتى جيىن وتكىزىلىپ، بابالارعا قۇران باعىشتالدى. وسپەن تاۋىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تاس قويىلىپ، ساكەن سەيفۋللينگە ەسكەرتكىش ورناتىلدى، مۇراجاي اشىلدى. مەرەكەلىك ءىس-شارالار جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلدى.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولعان بيىلعى جىلى كۇشىكباي باتىر ۇرپاقتارى تاعى ءبىر يگىلىكتى دە ساۋاپتى ىسكە كىرىستى. «كۇشىكباي باتىر» قورىن قۇرىپ، باتىر بابانىڭ باسىنا مازار كوتەرۋ شاراسىن قولعا الدى.