ساراپتامالىق قاۋىمداستىقتا كەڭ تارالعان داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ، ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2016 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى، تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى جوعارى 10 نەگىزگى وقيعاعا شولۋ ۇسىنادى. ايتا كەتەرلىگى، وسى جىلى ايماق ەلدەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن تويلاپ، ءوز دامۋىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىن جاسايدى.
الەمدىك نارىقتار كونيۋنكتۋراسىنىڭ ناشارلاۋى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنىڭ تومەندەۋى
2016 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاعدايى، نەگىزىنەن جاعىمسىز بولادى. كوپتەگەن ەكونوميكالىق ورتالىقتاردىڭ ءوسىمى باسەڭدەي تۇسەدى. فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ (فرج) مونەتارلىق ساياساتى؛ قحر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىم قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋى؛ ءوزارا سانكسيالاردىڭ سالدارىنان ەو مەن رەسەي ەكونوميكاسىنا قىسىمنىڭ ساقتالۋى؛ شيكىزات ەكونوميكالارىندا قيىندىقتار تۋدىراتىن تاۋار نارىقتارىنىڭ قۇلدىراۋى؛ ەكونوميكالىق ەمەس سيپاتتاعى فاكتورلار (اسكەري شيەلەنىستەر، كوشى-قون ماسەلەسى، ەكولوگيالىق جانە كليماتتىق وزگەرىستەر) سياقتى ءبىرقاتار تەرىس فاكتورلار كورىنىس الادى. العاشقى جارتى-جىلدىقتا تاۋار نارىقتارىنىڭ جاعدايى ناشارلايدى. فرج-نىڭ مونەتارلىق ساياساتىنىڭ وزگەرۋى، سۇرانىستان ۇسىنىستىڭ باسىم ءتۇسۋى، ءداستۇرلى ەمەس مۇناي وندىرىستەرىنە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ باعا تۇرعىسىنان قىسىم كورسەتۋى، امەريكاندىق مۇنايدىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋ كەلەشەگى، يراننىڭ ەكسپورتتى ۇلعايتۋ مۇمكىندىكتەرى سەكىلدى فاكتورلار مۇناي نارىعىنا جاعىمسىز تۇرعىدا ىقپال ەتەدى. الەمدىك تاۋار نارىعىنداعى تومەن باعا ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتۋىن جالعاستىرادى جانە ونىڭ ءوسىمى شەكتەلىپ، سالىستىرمالى تۇردە تومەن دەڭگەيدە ساقتالىپ قالادى.
ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋ
كەلەسى جىل ەاەو ءۇشىن حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى بەلسەندى كەڭەيتۋ كەزەڭى بولماق. سونىڭ ىشىندە ءبىرقاتار ەلدەرمەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرى زەرتتەلەدى، سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە باسقا دا ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ىنتىماقتاسۋدىڭ ءارتۇرلى فورمالارىن انىقتاۋ جالعاستىرىلادى. 2016 جىلى قازاقستان ەاەو-عا ءتوراعالىق ەتەدى.2016 جىلى ەاەو ءوز قىزمەتىنىڭ العاشقى مەجەسىن وتكەرەدى. جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۇلتتىق ستاتيستيكالىق قىزمەتتەرىنىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە ەاەو-نىڭ جۇمىسىنا الدىن الا قورىتىندىلار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وسىعان بايلانىستى ينتەگراسيالىق قۇرىلىمنىڭ ودان ارعى باسىمدىقتارى مەن تۇتاستاي العاندا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى ايقىندالادى.
ورتالىق ازيادا قىتايدىڭ ينۆەستيسيالىق قاتىسۋ ءۇردىسىنىڭ كەڭەيۋى
ناۋرىز ايىندا بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرىنىڭ جينالىسى سەسسياسىندا ججەب جوباسى مەن «اۋماقتان تىس شىعۋ» تۇجىرىمداماسى باستى ورىن الاتىن «13ء-شى بەسجىلدىق جوسپارى» جاريالانادى. بۇل كاسىپورىنداردى قىتايدان تىس، سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كوشىرۋ جونىندەگى جوسپارلار جۇزەگە اسادى دەگەن ءسوز. 2016 جىلى قىركۇيەكتەقىتاي ايماقتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ قالا بەرمەك. سونداي-اق قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن جاڭارتۋعا باعىتتالعان كولىك-لوگيستيكالىق جانە وڭدەۋشى سالالار جوبالارىنا ينۆەستيسيالىق قاتىسۋى كۇشەيەدى. 2016 جىلى «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» (ججەب) مەن ەاەو باستامالارىن ءتۇيىستىرۋ بويىنشا ناقتى مەحانيزمدەردى ىزدەۋ قارقىن الادى.
حانچجوۋ قالاسىندا جوسپارلانىپ وتىرعان G20 ءسامميتى قىتايدىڭ جاڭا ءرولىن دالەلدەي تۇسپەك.
اۋعاندىق فاكتوردىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە وزەكتى بولۋى
اۋعانىستانداعى تەررورلىق سونىڭ ناتيجەسىندەگى اسكەري بەلسەندىلىك، ماڭىزدى سىرتقى ويىنشىلاردى ەلدەگى جاعدايدى رەتتەۋگە باعىتتالعان ءىس-قيمىلداردى بارىنشا ۇدەمەلى ەتۋگە تۇرتكى بولادى.2016 جىلى اۋعانستانداعى جاعداي حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىندا بولا بەرەدى. سوڭعى جىلداردا ورىن العان زورلىق-زومبىلىقتار مەن تەررورلىق شابۋىلداردىڭ ءوسۋى سياقتى جاعىمسىز ۇردىستەر ساقتالادى. وسى رەتتە كۇردەلى اسكەريساياسي جاعدايدىڭ اياسىندا بيلىكتىڭ شوعىرلانۋى مەن ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋ ماسەلەلەرى ماڭىزدى بولا تۇسەدى.
سيريالىق شيەلەنىستەگى تەرروريستىك قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ۇلعايۋى
سيريا داعدارىسىن شەشۋگە تارتىلعان الەمدىك جانە ايماقتىق ويىنشىلاردىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى شيەلەنىستەر حالىقارالىق ساياسي جاعدايدىڭ قيىنداۋىنا الىپ كەلەدى، بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جاڭا سىن-قاتەر بولۋى مۇمكىن.سيرياداعى جانە ونىڭ ماڭايىنداعى ۋشىققان شيەلەنىستەر ناتيجەسىندە تەررورلىق تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر ارتادى. ورتالىق ازيا وڭىرىنەن شىققانداردىڭ يگيل/دايش پەن باسقا دا ەكستەرميستىك توپتارعا قوسىلۋىنىڭ جالعاسۋى قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلىن كۇشەيتەدى. وسىعان بايلانىستى تەررورلىق قاۋىپقاتەرگە قارسى ءىس-قيمىلدار مەحانيزمدەرىن قالىپتاستىرۋ ايماق ەلدەرىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولادى.
ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ بەلسەندىلىگى
اعىمداعى جىل ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ بولادى. 2016 جىلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن ءبىرقاتار سامميتتەر مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە: تاشكەنتتەگى شىۇ مەن يىۇ سىمك ءسامميتى، استاناداعى كاسپيي ءسامميتى، قىرعىزستانداعى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى. سونىمەن قاتار اقش-پەن «س5+1»، ەوورتالىق ازيا جانە «جاپونيا+ورتالىق ازيا» فورماتىندا ايماقتىق ديالوگ الاڭدارىنىڭ جۇمىستارى قارقىن الادى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەزەكتى ەلەكتورالدى جۇيەگە ەنۋى
2016 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ماڭىزدى سايلاۋ ناۋقاندارى وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سونىڭ ىشىندە اۋعانستان بيلىگى ءۇشىن سالماقتى سىناق بولاتىن 2016 جىلعا اۋىستىرىلعان پارلامەنتتىك جانە جەرگىلىكتى كەڭەس سايلاۋلارى. اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋى سايلاۋدىڭ وسى جىلى وتكىزىلۋىن اشىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋدا. 2017 جىلى وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا، وسى جىلعى قىرعىزستانداعى جەرگىلىكتى كەڭەش (كەڭەس) سايلاۋى ساياسي كۇشتەردى ورنالاسۋىن انىقتايتىن ماڭىزدى وقيعا قاتارىندا بولماق. قازاقستانداعى پارلامەنتتىك سايلاۋى ەلدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىندا جاڭا كەزەڭ بولۋى ءتيىس.
ورتالىق ازيانىڭ ايماقتىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋدا ىقپالى بار وقيعالار قاتارىنا اقپاندا وتەتىن يران ۇلتتىق پارلامەنتى مەن ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ سايلاۋى، قىركۇيەكتە وتەتىن رەسەيدەگى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋى مەن قاراشادا وتەتىن اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋىن اتاۋعا بولادى.
ايماقتىق كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى
وزبەكستاندا جۇڭگو – ورتالىق ازيا – ەۋروپا حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ باستى باعىتى سانالاتىن «انگرەن-پاپ» تەمىرجول ماگيسترالى ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق اقتاۋ پورتىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ جانە قۇرىق پورتىنىڭ پارومدار كەشەنىن اياقتاۋ جۇمىستارى دا جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ۇلتتىق جانە حالىقارالىق كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگىنە اينالادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» ترانسكونتينەنتالدى اۆتوكولىك جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى اياقتالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.2016 جىلى ايماقارالىق ەكونوميكالىق كووپەراسيانى كۇشەيتەتىن ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك جوبالارى جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى تۇركمەنستاناۋعانىستان-پاكىستان-ۇندىستان گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جانە «CASA-1000» ورتالىق ازيادان وڭتۇستىك ازياعا ەلەكتر بەرۋ جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى بولماق.
سونىمەن قاتار «يران-اۋعانستان-تاجىكستان-قىرعىزستان» كولىك ماگيسترلىنىڭ بولىگى سانالاتىن «يران-اۋعانستان» تەمىرجول بولىگىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبا جۇزەگە اسىرىلادى.
يراننىڭ ايماقتىق ۇدەرىستەرگە قايتا ورالۋى
حالىقارالىق سانكسيالار الىنعاننان كەيىن يران ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي قىزمەتىن بەلسەندى جۇرگىزە باستايدى. ونىڭ ۇستىنە تەگەران مۇناي ءوندىرىسىن سانكسياعا دەيىنگى قالىپتى دەڭگەيگە جەتۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل ەنەرگيا رەسۋرستارىن جەتكىزۋشىلەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى كۇشەيتەدى جانە مۇناي باعاسىن بەلگىلەۋگە جاناما قىسىم تۋدىرادى.
يران ورتالىق ازيا مەن كاسپيي ايماعىندا سىرتقى ساياسات جانە ەكونوميكا سالاسىندا بەلسەندى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. اتاپ ايتقاندا، ەاەو-مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدار جانە ججەب جوباسىنا قاتىسۋ بويىنشا، بۇل بولسا يرانعا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە كولىكتىك-كوممۋنيكاسيالىق سالالارىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. سونىمەن قاتار تەگەران شىۇ-دا ءوز مارتەبەسىن كوتەرۋگە تالپىنىس جاسايدى. ءوز كەزەگىندە يراننىڭ بەلسەندى بولۋى ايماقتاعى باسەكلەستىكتى ارتتىرادى، وسى رەتتە بۇل ورتالىق ازياعا ءوز اسەرىن تيگىزەدى.
2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستانعا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋ بويىنشا داۋىس بەرۋ
2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاندى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلاۋ ماسەلەسى بويىنشا داۋىس بەرۋ ماڭىزدى وقيعا بولماق. حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ترانسفورماسياسى مەن ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق سىنقاتەرلەردىڭ اياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە قۇرامىنا كىرۋ قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، تۇتاستاي العاندا ورتاازيالىق ايماقتىڭ حالىقارالىق دەربەستىگىن كۇشەيتەدى.
مۇنداي قادام قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى عالامدىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي قاتىسۋىنا جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ورتا ازيالىق ايماقتىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن وزەكتەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
