Jyldar boıy, tipti bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt Otanynan shalǵaı, bolmysy bólek eldiń arasynda ómir súre júrip, atamekenge degen bekem seniminen bir sátke de aınymaǵan nıeti adal aǵaıyndarǵa alǵys aıtýǵa tıispiz. Óıtkeni Qazaqstan sıaqty qyr asqan qandastaryn qaıtaryp alý saıasatyn júrgizip otyrǵan Germanıaǵa qaıtqan nemisterdiń kóbi tól tilin Otanyna oralǵan soń úırenýde. Olarǵa Germanıa arnaıy til kýrstaryn ashyp, saýattandyrý qolǵa alynǵan.
Qazaqstandaǵy jaǵdaıǵa kelsek, qazaq tilin de, ádet-ǵuryp sabaǵyn da oralmandar jergilikti qazaqtardan artyq biledi. Shekaralas elderdegi qandastarymyzdy aıtpaı-aq, muhıttyń ar jaǵyndaǵy araldardyń tizbeginen turatyn Japonıadaǵy qazaq otbasy qazaqsha sóılep, úı-ishin qazaqsha jabdyqtaǵanyna tańdanýǵa bolmaıdy. Kúnshyǵys eli kóshpendiler tárizdi baýyrmaldyq sezim, ujymdyq namys, ınabat uǵymdary qanmen sińgendikten, tehnıkasy qaryshtap, ekonomıkasy damysa da, ejelgi saltynan jańylmaýdy ózine mindet dep biledi.
Jer kólemi 372 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn, sany 127 mln. halyq alystaǵy aǵaıyndaryna qushaǵyn aıqara ashýda. Alys-jaqyn shet eldegi 300 myń japon óz Otanynan qazaqtar sekildi qýǵyn-súrginniń kesirinen ajyraǵan joq. Olardyń Brazılıa, Portýgalıa, Qytaı, Koreıa, AQSH sıaqty memleketterge qonys aýdarýynyń basty sebebi — áleýmettik jaǵdaı. Ekonomıkalyq daǵdarys kezinde shet elden jumys izdep, syrtqa ketken japondar Otandyq óndiris jedel damyp, Japonıa álemniń ekonomıkalyq kórsetkishi joǵary eli retinde aldyńǵy sanatqa shyqqan soń, birtindep atamekenge oralýdy oılastyra bastady.
Damylsyz eńbekpen shuǵyldanatyn japondar bóten elge barǵanda ana tilin umyta bastaǵany ras. Atamekenge kelgende birshama ultsyzdanǵan qandastarǵa bılik oryndary qamqorlyq tanytýdy qolǵa alýdy uıǵardy. Japonıanyń shetkeri aýdandarynda turatyn tegi japon shet eldikterdiń jaǵdaıy Úkimetti alańdatýda. Oralmandardyń dilsiz, tilsiz urpaqtaryn ne japonsha, ne shetelshe oqyta almaı qaraterge túsken jergilikti basqarý oryndary biraz ýaqyt buryn iri aýdandar men qalalardyń basshylarynyń basyn qosyp jınalys ashqan bolatyn. Máseleniń tórkini oralman balalarynyń ana tilin túsinbeı dúbárá kúıde qalýynda bolyp otyr. Halqy tolyǵymen japonsha sóıleıtin memlekette bóten eldiń bolmysymen kelip, syıyp ketý olarǵa qıyn bolǵany ras. Balasynyń keleshegin oılaǵan oralmandar ana tilin úırený jóninde joǵary jaqqa ótinish jasaǵan.
Sol jınalysta baıandama jasaǵan qala basshylary oralmandardyń ortaǵa beıimdelýi týraly pikirlerin aıtqan bolatyn. Mınokamo qalasynyń ákiminiń aıtýynsha, Otanyna qaıtýshylardyń sany kóbeıgen saıyn olardyń balalaryn mektepke ornalastyrý, japon tilin úıretý, qoǵamǵa beıimdeý tárizdi máseleler qıyndap barady.
Iokkaıchı qalasynda Brazılıadan kóship kelgen 9000 japon turady. Olardyń kópshiligi shet el azamattyǵynan áli shyǵa qoımaǵan. On jyl burynǵymen salystyrǵanda oralmandardyń sany eki ese kóp. Olardyń mektep jasyndaǵy balalary japon tilin bilmeıdi. Ata saltynan taǵdyrdyń jazýymen alystaǵan beıkúná urpaqqa Úkimet barynsha jaǵdaı jasaýda. Bunda japon tiliniń kýrstary jumys isteýde. Ana tilin alańsyz 3-4 aı oqyǵan soń bala kádimgi mektepte oqýyn jalǵastyrady. Brazılıada týylǵan japon balalary óz tilin múldem bilmeıdi eken. Mekteptegi japonsha oqýdy túsinbegen olarǵa osyndaı kýrstar arnaıy ashylǵan. Ivata qalasynyń ákiminiń málimdeýinshe, bul balalardyń Otany – Brazılıa bolǵandyqtan, japon tilin úırený olar úshin ońaı emes. Qala ákimshiligi oralman balalaryna ana tilin oqytatyn kásibı muǵalimderdi daıarlaýda. Oralman balasyna japon tilin úıretýge jalǵyz kisiniń shamasy jetpeıdi. Sondyqtan ár muǵalimge eki kómekshiden bólingen.
Kezinde qazaq baılary kámpeske, qýǵyn-súrginniń kesirinen shet elge aýsa, japondardyń jat jurtqa ketýine ekonomıkalyq daǵdarys kezindegi jumyssyzdyq májbúrlegen. Mysaly, 1908-1940 jyldar aralyǵynda 780 000 japon jumys izdep, teńiz asyp ketken. Olardyń tórtten bir bóligi Brazılıaǵa turaqtaǵan. 70 000 halyq Soltústik Amerıkaǵa qonystansa, II dúnıejúzilik soǵystan keıin Brazılıada turatyn japondar sany 275 000-ǵa jetti. Olardyń deni 1980 jyldarǵa deıin Japonıa ekonomıkasy qalpyna túskenshe, shet elde tirshilik etti. 1980 jyldardan bastap, brazılıalyq japondar týǵan eline orala bastady. Biraq olardyń qany japon bolǵanymen, tili men dili brazılıalyq edi. Búginde Japonıadaǵy brazılıalyqtar sany boıynsha káris pen qytaıdan keıingi úshinshi orynda tur. Brazılıadan atamekenine oralǵandar negizinen Gýnma jáne Ooıta prefektýralaryna ornalasqan.
Brazılıada týylǵan japon qyzy Sena Nıshıokanyń ata-anasy II dúnıejúzilik soǵystan keıin Brazılıaǵa qonys aýdarǵan bolatyn. Sondyqtan onyń týǵan jeri – Brazılıa, týǵan tili – portýgal. Biraq Senanyń maqsaty Otanyna qaıtse de oralý bolady. Ol shet tilderimen qosa ana tilin de meńgere otyryp, týǵan eline paıdaly ispen aınalysýǵa bet burady. San-Paýlýda japon tiliniń muǵalimi bolyp jumys isteıdi. Istiń bastamasy brazılıalyq balalarǵa japon tilin úıretip qana qoımaı, ulttyq mádenıet qundylyqtaryna da beıimdeý ekendigin túsingen Sena Otanyna oralǵan soń arnaıy synyptar ashyp, Oota degen eldi mekendegi jumysshy balalaryna sabaqtar júrgize bastaǵan. Oota – Japonıadaǵy óndiris oryndary kóp shoǵyrlanǵan, zaýyt-fabrıkalardyń mekeni bolǵandyqtan turǵyndardyń negizgi bóligin jumysshylar quraıdy. Olardyń arasynda brazılıalyq jumysshylar óte kóp. Olar – Japon ekonomıkasynyń keleshegine kóz jiberip, balalaryn Brazılıada emes, Kúnshyǵys elinde oqytýdy maqsat etkender. Biraq tildi jetik meńgerý úshin áleýmettik, tildik orta bolýy kerek. Ol orta – japon qoǵamy, sondyqtan Japonıadaǵy brazılıalyqtar balalaryn japon mektebinde oqytýdy jón kóredi.
Degenmen, Brazılıanyń negizgi tili – portýgal tili bolǵandyqtan, balalardyń japonsha til syndyrýy qıynǵa soǵýda. Biraq Sena sıaqty naǵyz ultjandy muǵalimder shet el balalaryna japon tilin úıretýde úlken yqylaspen kiriskendikten, olardyń tildi meńgerip qana qoımaı, japon qoǵamyna sińip ketýi múmkin. Senanyń mektebinde balalar japonsha jabdyqtalǵan synyptarda oqıdy, japonnyń ulttyq taǵamdarymen tamaqtanady. Olarǵa arnaıy salt-dástúr sabaqtary da ótkizilip turady.
Bizdiń elmen salystyrǵanda japon oralmandary úshin azamattyq alý, turǵyn úı tabý, jumysqa ornalasý, qujattardy rásimdeý, t.b. máseleler kedergi emes. Materıaldyq jaǵynan qam jemeıtin olardy urpaǵynyń ana tilin bilý máselesi ǵana tolǵandyrady. Japonıa Úkimeti shet elden kelgen qandastarynyń ultsyzdanǵan urpaqtaryn japondandyrýǵa baryn salýda. Al Qazaqstandaǵy tili de, dili de eýropalanǵan qazaqtar ultjandylyqty oralmandardan úırense jón-aý!
Sharafat Jylqybaeva
