«Ebedeısiz, ıkemsiz, senimsiz, ashýshań, ádiletsiz, ótirikshi, nashar adam, jynmenen sybaılas…» taǵysyn taǵy kóptegen jaǵymsyz kózqarastar. Iá, bunyń bári ejelgi dáýir adamdarynyń solaqaılar týraly aıtatyn solaqaı pikirleri. Jalpy bul solaqaılar kimder? Olar adamzat balasynyń paıda bolýynan bastap bizbenen qatar ómir súrip kele jatsa da nege áli kúnge deıin olarǵa úırenise almaı, solaqaı jan kórsek tańyrqaı qaraımyz? Rasymen qyzyq. Ejelgi japon jigitteri solaqaı urpaqtyń ómirge kelýinen qaýiptengendikten solaqaı qyzdardan barynsha boıyn aýlaq salýǵa tyrysqan eken. Qytaıda solaqaılardy nashar adam dep sanap olardy túsinde kórse de jamandyqqa joryǵan. Musylmandarda da sol qol taza dep sanalmaǵan. Sol qolmen tamaq ishpegen, as usynsa nemese syılyq berse syılamaǵandyq dep esepteledi.Al Marokkolyqtar olardy jynmenen astyrtyn baılanysy bar dep sanap, týyla sala qarǵalǵandar dep atapty. Bunyń bári adamnyń eki ıyǵynda eki: oń jaqta jaqsylyq, sol jaqta jamandyqtyń jebeýshisi otyratyny, solaqaı jandardyń sol jaǵyndaǵy jamandyqqa qaraı beıim bolatyndyǵy týraly ańyzdan shyqqan. Ári kóne batys elderindegi ańyz boıynsha mystandar men sıqyrshylardyń bári taıaqshalaryn sol qolymen ustap sıqyrlaıtyn kórinedi.
Al bizdiń elde solaqaılarǵa kóp qarsylyq bola qoımaǵanymen eldiń olarǵa degen jaǵymsyz pikirin jalǵyz sóz týdyrǵany anyq. Ol – solaqaı saıasat. Óıtkeni, sol solaqaı saıasat qanshama alash arystaryn qýdalady, darǵa asty, atty-shapty. Tipti keńes ókimeti kezinde solaqaılardy ońqaılandyrýǵa tyrysyp, olarmen jasyryn túrde kúres júrgizilgendigin de ekiniń biri bilgen joq. Osynyń saldarynan kóptegen bala oqýynan shyǵyp qalǵany da beımálim kúıde qala berdi. Jalpy alǵanda kóptegen tilderde solaqaı sózi «qısyqqoldy, qısyqbaǵyttyy, burys joldy, jaǵymsyz» degen maǵynany beredi. Álgi «Solaqaı saıasat» degen sóz de sondyqtan aıtylsa kerek. Al óz halqymyzdyń baıyrǵy túsinigine boılasańyz jaǵymsyz kóp eshteńe joq ekenin baıqaısyz. Ońqaı bolsa ońqaı, solaqaı bolsa solaqaı.
Adamdardyń basym kópshiliginde mıynyń sol jaq jarty bóligi basymdaý, ıkemdileý bılese, birsypyra adamdardyń oń jaq bóligindegi mıy jetekshilik tizginin alyp ketedi. Demek, solaqaı jandardyń sol jaq mı bóligi jetekshi. Al kishkentaı balanyń solaqaı ekenin anyqtaý úshin kózin baılap alǵa júrgizý kerek. Eger bala ońǵa burylsa – solaqaı, solǵa burylsa – ońqaı degen sóz. Kúnen-kúnge qaryshtap damyp kele jatqan medısına qursaqta jatqan jas sábıdiń de solaqaı nemese ońqaı ekenenin nebári 10-11 aptada anyqtaıtyn dárejege jetip otyr. Ony bilý de asa qıyn emes. Ana qursaǵynda jatqan náreste oń qolynyń bas barmaǵyn sorsa – ońqaı, sol qolynyń barmaǵyn sorsa – solaqaı bolyp dúnıege keletindigi anyqtalǵan. Álemdegi adamdardyń sanynan solaqaılardyń úlesi tek 10%. Bul kórsetkish tas dáýirinde 50%, qola dáýirinde 25%dy kórsetkenin eskerer bolsaq, olardyń azaıýynyń birden-bir sebebi kúndelikti turmystaǵy jáne mereke kezindegi kóptegen buıymdardyń ońqaılarǵa arnap jasalǵandyǵy eken. Máselen, AQSH-taǵy solaqaı ushqysh ushaǵy apatqa ushyraǵanda arqasyndaǵy parashúttyń oń jaqta ornalasqan tartqyshyn tarta almaı mert bolǵan. Statısıkanyń sózine súıensek, álemde jyl saıyn osy sekildi jaǵdaılarmen 2500ge tarta solaqaılar qaza bolatyn kórinedi. Ári solaqaılar ońqaılarǵa qaraǵanda orta eseppen 9 jylǵa az ómir súredi.
Solaqaı jandar óte sezimtal keledi. Ǵalymdardyń tujyrymynsha solaqaılarǵa jetekshi bolatyn mıdyń oń jaq bóligi sezgishtikke jaýap beredi. Biz ýaqyt mezgilderin, beınelerdi, sezimdi, yrǵaqty, tústerdi, taǵy basqa nárselerdi sol arqyly qabyldaımyz. Eles, qıal, arman da bizge osy jaq arqyly keledi. Al mıdyń sol jaq bóligi arqyly biz ár nárseniń qısynyn keltiremiz, júıelep, retteımiz. Aqyl-oı, parasat deńgeıimiz osyǵan baılanysty. Sóıleımiz, oıymyzdy jetkizemiz, naqtylaımyz. Solaqaılardyń shyǵarmashyl bolyp keletini de sondyqtan. Olar kóbine ártistik, sýret, jazýshylyq jáne mýzykaǵa áýes keledi. Sportta, ásirese boksta solaqaılar jaqsy baǵalanady. Álemdegi boksshylardyń alǵan altyn medaldarynyń 40%-y osy solaqaılardyń jeńisi. Degenimen solaqaılar nıettense kez-kelgen kásiptiń shyńyna shyǵyp, úlken maman bola alatyny tarıhpen dáleldengen. Tarıh demekshi, búkilálemdik solaqaılar kúni eń alǵash ret 1992 jyly 13-tamyzda atalyp ótken. 1990 jyly bul merekeni atap ótýdi usynǵan - brıtandyq Solaqaılar klýby.
Tarıh, óner men saıasattan teýip turyp oryn alǵan solaqaılar tipten kóp. Ol áıgili solaqaılar Arıstotel, Iýlıı Sezar, Napolen, Ýınston Cherchıll, Pýshkın, Tolstoı, Shopen, Chaplın, Leonardo da Vınchı, Isaak Núton, Elızaveta patshaıym, álemniń eń baı adamynyń biri Bıll Geıs jáne taǵy basqalar… Qazaq halqynda da solaqaı asyl azamattar jeterlik. Jalǵyz Nurǵısa Tilendıevtiń ózi sol qolymen dombyra shertkende talaı ońqaıdy shań qaptyrǵany anyq qoı. Sonymen qosa Seıdahmet Berdiqulov, Gúlfaırýz Ismaılova, keshegi men búginginiń dánekerindeı bolyp júrgen halyq ártisi Nurǵalı Núsipjanov, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Murager Saýranbaevta bar. Sondyqtan da balańyz solaqaı bolsa oǵan esh qarsy bolmańyz. Eger álemdegi árbir dúnıege kelgen 100 sábıdiń tek bireýi ǵana solaqaı bolatynyn eskerseńiz, balańyz rasynda erekshe adam bolǵany. Ári solaqaı balalardyń ómirde joly bolmaýy da, tabysty bolashaqqa qol jetkizýi de ata-anasyna tikeleı qatysty. Eger ony ońqaılyqqa májbúrlep úıretýge tyryssańyz ol ózin basqa balalardan kem sanaıtyn jasyq bolyp ósedi. Bundaı sabaqtar balanyń kúıgelek, ashýshań bolyp ósýine, tipti kekeshtenip qalýyna da sebepshi bolýy múmkin. Al kerisinshe oǵan demeý berip, erekshe ekenin túsindirseńiz ol úlken shabytpen kez-kelgen qıyndyqty eńsere alary sózsiz. Sizdiń de balańyzdyń joǵaryda biz ataǵan uly tulǵalardyń qataryna qosylyp, tarıh taǵyna shyqpasyna kim kepil? Sondyqtan óz solaqaıyńyzdy barynsha maqtan tutyp, ony búgingi merekesimen quttyqtap qoısańyz nur ústine nur bolmaq!
Aıdana Qaısarbekqyzy
