Jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine tóngen qater «Qazaqstan-2050» Strategıasyndaǵy «XXI ǵasyrdyń jahandyq on syn-qaterdiń» úshinshisi retinde aıshyqtalǵany belgili. Strategıalyq qujatta Elbasy álemdik halyq sany ósýiniń joǵary qarqyny azyq-túlik máselesin shıelenistiretinin basa aıtty. Tamaq ónimderin óndirýde revolúsıalyq ózgerister jasamasa, talǵajaý eter tamaqqa jarymaǵan elderdegi halyq sany óse bermek.               

     Azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndirip turǵan faktorlar – álemdegi azyq-túlik qymbatshylyǵy, aımaq elderiniń kedeıligi, ınflásıanyń ósip ketýi, makroekonomıkalyq turaqtylyq máselesi, sý resýrstary men saýda-sattyq salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń joqtyǵy, klımattyq jáne geografıalyq jaǵdaılardyń qıyndyǵy, demografıalyq jaǵdaıdyń ózgerýi men halyq sanynyń kúrt artýy. Memleket basshysy aıtqan tamaq óndirýde revolúsıalyq sheshimniń mysaly retinde keleshekte GMO-ónimderdi óndirýdi aıtýǵa bola ma? Osyǵan jaýap izdep kórelik... 
        Anglıanyń Norvıch qalasynda «bolashaq» baǵdarlamasymen oqyǵanymda  aǵylshynnyń shaǵynmarketterinen kúndelikti qajetti azyq-túlik alamyz ǵoı. Sondaı kezderi kókónis alarda aldymen ary-beri aýdarystyryp alatynymdy baıqadym. Máselen, kartopty. Elde júrgende bazar ne  sýpermarketke kirgende alar zatyńdy «arasynda shirigeni joq pa eken?» dep  tekserý úshin tóńkeristiretin ádetimiz qalmaǵan, sirá. Ádette bizdegi satýshylardyń qaptyń, shelektiń betine bútinin, astyna búlingenin «tyǵyp qoıatyn» qýlyǵy da bar edi ǵoı. Úıge kelip ydysyńdy tóńkere bastaǵanda jaramsyzdaryn da satyp alǵanyńdy kórip, sanyńdy bir-aq soǵasyń sonda. Sol úshin alarda tekserip alatyn daǵdy ábden súıekke sińip, refleksti túrde júzege asady. Keıde kókónisti «timiskilep jatqanyn» jaqtyrmaǵan satýshyǵa «Mynalaryń shirip ketken ǵoı?!» degen narazy keıpimizge  «Unamasa almaı-aq qoıshy!» degen sóz estıtin kez de talaı bolǵan.  Baıqasam, aǵylshyndar arasynda dál  osylaı kúdiktenip, zatty tekserip-tergep, aýdarystyryp jatqany kórinbeıdi. Sebep, bulardyń dúkeninde shirigen kartop satylmaıdy.  
Bir oqıǵa ekinshisin eske túsiretini bar. Zamanynda oqýda júrgende Almatydan Tarazǵa avtobýspen jıi qatynaıtyn ek. Týǵan jerime deıingi bes júz shaqyrymdyq joldy segiz saǵatqa jýyq ýaqytta ótkeretinbiz. Uzaq joldy qysqartý úshin qulaqty bitep qoıyp ne saz tyńdaısyń ne jol-jónekeı satyp alǵan asty talǵajaý etesiń. Jolshybaı ermek tappaı jatqan bir kúni alma sata bastaǵan apaı nazaryma ushyrasty: «Qurty bar, alma alamyz ! Qurty bar alma !» dep avtobýs ishin azan-qazan etti qarıa. Otyrǵandar ań-tańbyz. Jýrnalısik qyzyǵýshylyǵym ustap, ájeıdi sózge tarttym. «Qazirgi almalardyń qurttamaǵany túrli hımıkat qosylǵan. Kóbine Qytaıdiki. Al, qurty bary óz baqshamnan. Ol tabıǵı. Qurty bar deýimniń mánisi sol» degen ýáj aıtty satýshy. Norvıchtegi kartoptyń jaıy birden Almatydaǵy osy oqıǵany esime túsirdi.
Jalpysynda, Adamzat balasy jer-jahanda halyq sany ulǵaıǵan saıyn azyq-túlik tapshylyǵyn sezinip jatqany týraly jıi aıtylyp, jazylyp ta júr. Budan bir ǵasyr burynǵy kezeńmen salystyrǵanda dúnıejúzindegi halyq sany úsh jarym ese óskenin ınternettegi sanaıǵaq ta dáleldeıdi. Halyq sany artyp, qurǵashylyq alqymnan qysqan saıyn as-sýmen qamtamasyz etýdiń máselesi ózektilene beretini zańdy. Mundaı qysyltaıań jaǵdaıda qysqa ýaqytta kóp ónim beretin, ósimdikke tán túrli aýrýdan ada, ári qurǵaqshylyqqa tózimdi «genetıkalyq turǵyda modıfıkasıalanǵan aǵza» (GMO) negizindegi azyq-túliktiń zamany keldi. Iaǵnı bul, genotıpi jasandy túrde gendik ınjenerıany paıdalana otyryp ózgertilgen ónim. Mundaı ónimniń esh qurty bolmaıdy, ári ol shirimeı uzaqqa deıin saqtalady.  Norvıchte satyp alǵan kartobymyz da GMO negizindegi kókónis ekenin sonda bildik. Mamandar arasynda onyń zıandy-zıansyzy týrasyndaǵy qyzý pikirtalastar júrip jatqanymen kesimdi pikir áli de joq. Solaı bola tura, qazir kúlli álemde GMO-taǵamdardyń narqy qyzǵan. Máselen, alpaýyt Amerıkada eldiń azyq-túlik óndirisiniń 80% GMO-taǵamdar quraıdy deıdi statısıka. 1996 men 2011 jyldar aralyǵynda dúnıejúzinde GMO-egistik kólemi 87 ese ósken eken. Qazirdiń ózinde álemniń 30-dan asa memleketi gendik ınjenerıanyń ónimin ósirip, asqa paıdalanyp otyr.  GMO-ónimderdi ósirý Qazaqstanda da qolǵa alyna bastaǵany belgili. Onyń mańyzdylyǵy týrasynda Elbasymyz 2014 jyldyń qańtaryndaǵy joldaýynda da aıtyp ketken eken:
«...Zamannan artta qalýdyń qajeti joq. Tabıǵı jolmen ósirilgen ónimmen birge, gendik turǵyda modıfıkasıalanǵan ónimderdiń óndirisin jolǵa qoıý kerek. Adam bilmeıtin nársesinen qorqa beredi. Onda turǵan eshteńe joq. Gendik turǵyda modıfıkasıalanǵan ónimder búkil álemge tarap jatyr. Búgingi qajettilik osy».
Ulybrıtanıany mysaldaıtyn bolsaq, qazir de munda gendik ınjenerıany paıdalanǵan as-taǵamdarǵa kózqaras birkelki bolmaǵanymen, túzýlene bastady. Koróldiktiń aýylsharýashylyǵy salasy tutas Eýropadaǵy asa damyǵandardyń biri ekeni de belgili. Tabıǵı ádispen taǵamdarǵa ábden úırenip qalǵan aǵa býynǵa álbette gendik ınjenerıaǵa ılanýdan qınalýy kóp. Ýaqyt bárine tóreshi ǵoı. Saýda jelileri jáne aqparattyq quraldary azyq-túlik óndirisinde jańa tehnologıalardy paıdalaný boıynsha nasıhat jumystaryn qyzdyryp, adamzat jańalyǵynan úrikpeýge úgittep jatyr. Eýropalyq tutynýshylardyń boıynda birte-birte GMO negizindegi azyq-túlikke «tózimdilik» qasıeti paıda bola bastady.
Áıtse de, Ulybrıtanıada GMO-taǵamdar óndirisine qarsylar da kópshilik. 2012 jyldyń mamyrynda gendik turǵyda modıfıkasıalanǵan ónimder egilgen alqapqa basa-kóktep kirip, eksperımentaldy ósimdikterdi tamyrymen julyp, joımaqshy bolǵan oqıǵa týraly aqparat quraldary kezinde jazdy. Jýrnalıser sonda ol jankeshtige «ekololog-ekstremıst» dep at qoıǵany da este. Gendik ınjenırıaǵa qarsy álgi sabaz bul narazylyq aksıasy úshin keıin sot aldynda jaýap bergen. Ekolog-ekstremıst oqys áreketi arqyly gendik turǵyda ózgertilgen kókónisterdi ashyq alqapqa egýdi toqtatýdy talap etipti. Keıbir bıologtardyń pikirinshe bul tıylmasa, munyń arty qaýipti eksperımentaldyq egistikterdiń etek alýyna ákep soqtyrýy ábden múmkin eken. GMO-ónimderge qarsy ýájderdiń taǵy biri mundaı ósimdikterdi as retinde paıdalaný bedeýlikke jáne rak aýrýlaryna dýshar etedi degen pikirde. Bul atústi ustanym naqty dálelsiz bolǵandyqtan  pikir deńgeıinen ári asa almaı otyrǵany taǵy bar.                                    
Túıin. Álbette, biz de óz tarapymyzdan GMO-ónimderdiń paıdasy ne zıany týrasynda tereń málimet aıtatyndaı mamany emespiz. Biz tek jýrnalısik beıtarap ustanymdy qup kóremiz. Bir moıyndaıtyny, gendik turǵyda modıfıkasıalanǵan aǵza negizindegi ónimder búginde ǵalamdyq úrdiske aınaldy. Endeshe onyń elimizde keń taraýy, óndirisiniń jolǵa qoıylýy da ýaqyttyń enshisindegi sharýa ekeni aıtpasa da uǵynyqty. Bul salada qarsy pikirlerdiń bolýy Elbasy aıtqandaı bir taraptan túsinbeýshilikten de bolýy múmkin. Máselen, meniń kózim shirigen kartopqa ábden úırengeni sonshalyq, sýpermarketke kirgende birnársesin joǵaltqandaı, kartop salynǵan paketke alaq-julaq qaraıdy da turady.

Qanat ÁÝESBAI, Bnews.kz