Umytpasam, shilde aıy bolatyn. Túski úzilis. Jumys bólmecinde jalǵyz qaldym. Áriptesterimniń birazy eńbek demalysynda, qalǵandary túski asqa ketti. Biraz kún buryn bastaǵan kitabymdy aıaqtaýdyń qamyna kiristim. Ol Ózbekáli Jánibekovtiń «Taǵdyr taǵylymy» kitaby bolatyn. Kitapty oqyǵan saıyn kózge jas úıiriledi. Sol sebepti kitapty jalǵyz qalyp oqýdy uıǵarǵanmyn. Átteń, netken ǵumyr. Balǵyn balalyq shaqtyń qyzyǵy men qıynshylyǵy qatar júrgen Ózbekáli aǵamnyń taǵdyry osyndaı bolǵan eken-aý dep te qoıamyn. Áke men anadan erte aıyrylǵan qandaı qıyn... Ózbekáli aǵamyz sonyń bárine tótep berip, bilimin shyńdap, ómirlik maqsat quryp, soǵan ózin-ózi jeteledi. Kemshilikteri úshin ózin-ózi qamshylady. Bul taǵdyrdyń taǵylymy.
Áriptesterim túski úzilisten kelgenshe kitapty oqyp bitirdim. Ózbekáli aǵamnyń balǵyn shaqtaǵy alǵa qoıǵan armandarynyń birshamasy oryndaldy. Ol qazaq halqynyń rýhanı mádenıeti men ónerin búkil álemge tanytý edi. Sonyń jolynda aıanbaı ter tókti. Elimizdegi kóptegen murajaılardy óz qolymen jasady. Ózbekáli aǵamyz murajaı isiniń janashyry, ári bilgiri edi.
Áýlıe kesenesi negizinde qurylǵan «Áziret Sultan» qoryq-murajaıynyń da qurylýyna Ózbekáli aǵamyzdyń jasaǵan eńbegi orasan. Keńes úkimetiniń qylyshynan qany tamyp turǵan shaqta kesenede jerlengen handar men sultandar, bıler jáne batyrlardyń qulpytastaryn murajaı ekspozısıasyna qoıdy. Jerlengen tulǵalar týraly áńgimeler ol óz aldyna bir bólek dúnıe bolatyn. Ózbekáli aǵamyz óziniń batyldyǵynyń arqasynda az ýaqyttyń ishinde mýzeı ekspozısıasyn jasap shyqty. Bul ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin sharýa edi. Sondaı-aq, ateısik qoǵamda eń aldymen elimizde áýlıe babamyz — Qoja Ahmet Iasaýıdiń murasy men ilimine betburysty bastaǵan da osy Ózbekáli Jánibekov bolatyn. Kóne «Dıýanı hıkmetterdiń» nusqalaryn murajaı qoryna jınaqtaı bastady jáne saqtalǵan qulpytastardy oqýdy da qolǵa alǵan bolatyn.
HİV ǵasyrdyń basty qundylyǵy Qoja Ahmet Iasaýı kesenesiniń opyrylyp qulaý qaýpi tóngen bólikteri – Bas portal men meshit bólmesi myǵymdaldy. Qabirhananyń edenin bastapqy deńgeıinde qalpyna keltirip, Qoja Ahmet Iasaýıdiń eńkeıip, qulaýǵa aınalǵan qulpytasyn túzetýge múmkindik berdi. Keń aýqymdy jumystarynyń nátıjesinde kesene-meshittiń negizgi segiz zalynda, sol sıaqty HV-HVİ ǵasyrlarda turǵyzylyp, 1975 jylǵa deıin jumys istegen Shyǵys monshasynda, HİH ǵasyr Juma meshitinde jylyna 450-500 myńǵa jýyq kelýshiler tamashalaıtyn murajaı ekspozısıasy ornalastyryldy.
Qazaqtyń kemeńger jazýshysy Ábish Kekilbaev: «Ulttyq memleketimizdiń qaıtadan qalpyna keltirilip, Táýelsiz damý jolyna túsýine de Ózaǵanyń sińirgen eńbegi erekshe" dese, halyq jazýshysy Sh.Murtaza "Ózbekáli Jánibekov búkil sanaly ómirinde qazaq halqynyń dúnıejúzilik sıvızılıasıaǵa qosqan úlesin dáleldeýmen ótti"- dep, baǵasyn berdi. Ǵalym, profesor Myrzataı Joldasbekov Ózbekáli Jánibekov jaıynda bylaı syr shertedi: «Nurly júzdi, ádemi qońyr úndi, jaratylysy bólek Ózbekáli el tarıhy men mádenıetiniń bilgiri, qasıettiń tunyp turǵan tunbasy, oıdyń tereńi halqymyzdyń keskini menen kelbeti, qaıraty menen aıbaty edi, arysy edi, dara tulǵasy edi, eliniń asyly, barshanyń jaqyny edi, qaıyspaıtyn qara nary, shalys baspaıtyn kerjorǵasy edi, boıyn jasyrǵan tulpar edi. Zamanymyzdyń Buqar jyraýy, Tóle bıi edi» dep, erekshe baǵalǵan eken.
Kitapty aıaqtaǵan soń sanamda tereń oı týdy. Qazaqtyń Ózbekálisindeı daryndy, kemeńger, batyl tulǵanyń jasaǵan eńbekterin jas jetkinshekterge nege nasıhattamasqa? Murajaı basshysyna kórme ashsaq degen usynysymdy bildirdim. Mekeme basshysy qoldaý kórsetetindigin jetkizdi. Ókinishtisi, murajaıda tek Ózbekáli aǵamyzdyń ózi ótkizgen kitap sóresi men «Qońyrat» toqyma kilemi bar eken. Eki jádigermen kórme ótkize almaıtynymyz anyq. Otyra qalyp, áriptesterimnen Ózbekáli aǵamyzdyń úıiniń telefonyn alyp qońyraý shaldym. Qalıhan apam telefondy kóterdi.
«Apa, amansyz ba? Men Túrkistannan habarlasyp otyrmyn. «Áziret Sultan» qoryq- murajaıynan esimim Berik. Tanydyńyz ba?» Qalıhan apa 2008 jyly murajaıdyń 30 jyldyq mereıtoıynyń qadirli qonaǵy bolǵan. Meni birden tanydy. Amandyq- saýlyq surasyp bolǵan soń, «jaıshylyq pa, balam?» dedi. «Sizdiń maǵan úlken kómegińiz qajet. Murajaıdan Ózbekáli aǵamyzǵa arnap 28 tamyz kúni týylǵan kúnine oraı kórme ashsaq degen josparymyz bar» dedim. Qalıhan apa maǵan Ózbekáli aǵamyz ómirden ozǵan kezde kóptegen jádigerlerin Almatynyń Ortalyq murajaıy men Otyrar arheologıalyq qoryq-murajaıynyń qyzmetkerlerine bergendigin jetkizdi. Biraq ózinde saqtaǵan birshama zattarynyń bar ekendigin aıtty. Sóz barysynda Qalıhan apa meniń jasymdy surady.
Men «jıyrma jetidemin» dedim.
«Osy ýaqytqa deıin Ózekeńniń jádigerlerin alǵan murajaıdyń biri de ekspozısıa, ne bolmasa kórme de jasamady» dep renishisin bildirdi. «Apa, kóresiz, jasaımyz, ol qoldan keletin sharýa» dedim. Shyny kerek, biraz senimsizdik bildirip, sóz sońynda Qalıhan apa kelisimin berip, Almatydan birshama Ózbekáli aǵamyzdyń kózi tirisinde tutynǵan zattaryn berdi. Aǵamyzdyń kitaptaryn aqtaryp fotosýretterin kórmege qoıýǵa shyǵarýdy uıǵardyq. Qyzý jumystar júrgizildi. 2009 jyly 28 tamyz kúni Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinde «Ózbekáli Jánibekov — memleket jáne qoǵam qaıratkeri» taqyrybynda kórme ashyldy. Bul óz aldyna basty jańalyq boldy. Oǵan deıin Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinde jeke tulǵaǵa arnalǵan kórme ashylmaǵan eken. Kórmeniń ashylýyna Ózbekáli aǵamyzdyń zaıyby Qalıhan Jánibekova, aǵaıyn týystary men kózin kórgen azamattar shaqyryldy. Sonda minberge shyqqan Qalıhan apa murajaı ujymyna sheksiz alǵasyn bildirip, batasyn berdi. Men ózimdi sonda baqytty sezindim. Oıyma alǵan isimniń ońdy bolǵandyǵyna qatty qýandym. Adam balasyna budan artyq marapat bar ma? Sondaı-aq, 2010 jyly Qalıhan apamyz Túrkistanǵa arnaıy at basyn buryp, Ózbekáli aǵamyzdyń «Adyrna» fólklorly ansámbl ókilderine ózi tikken kóılekterin tabys etti. Araǵa bir jyl salyp Almatydaǵy úıine baryp, Ózbekáli aǵamyzdyń jeke kitaphanasynan 30-ǵa jýyq kitaptary men shapanyn alyp murajaıǵa qoryna ótkizildi. Qazirgi tańda murajaıda Ózbekáli aǵamyzǵa qatysty qundy dúnıeler kún sanap kóbeıip keledi.
Qoǵam qaıratkeriniń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraı, Qoja Ahmet Iasaýı kesenesiniń Qujyra bólmesinde turaqty ekspozısıa qurylyp, kelýshilerge áli qyzmet kórsetýde.
Dana halqymyz «Óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» deıdi. Sondyqtan Ózbekáli Jánibekovtyń halqy úshin jasaǵan eńbekterin nasıhattaý siz ben bizge ortaq abyroıly is.
Berik Baıbolov
