EKSPO kórmesine qatysqan alǵashqy qazaq – Ámire Qashaýbaev ekenin bireý bilse, bireý bilmes. Qazaqtyń birtýar ánshisi 1925 jyldyń mamyrynda Fransıanyń astanasy – Parıjde ótken dúnıejúzilik kórmeniń etnografıalyq konsertinde «Balqadısha», «Aǵash aıaq» , «Besqarager», «Dýdar-aı», «Jalǵyz arsha», «Úsh dos», «Smet», «Qaratorǵaı» ánderin áýeletip, kúlli álemdi tamsandyrǵan edi. Áıgili fransýz jazýshysy Romen Rollan Ámireniń qudiretti daýysyn tyńdaǵannan keıin: «Men Shyǵysta ánshini nege bulbulǵa teńegenin endi túsindim?» dep tańdaı qaqqan eken.
«EKSPO» halyqaralyq kórmesi qaı kezde de mańyzdy shara bolǵan. Kez kelgen memleket osy ámbebap kórmege barynsha daıyndalyp, abyroımen ótkizýdi oılaǵan. 1925 jyly jahandyq sharany ótkizý jaýapkershiligin Fransıa astanasy moınyna alady. Osynaý dúnıejúzilik kórmege qatysýǵa yqylas tanytqandardyń ishinde Keńes odaǵy da bar edi. Sebebi, shetelde qyzyl ımperıanyń bedelin kóterýdi Stalın de teris kórmegen. Kórmege qatysýshylardy uıymdastyrý sol kezdegi RSFSR halyq aǵartý komısary Anatolıı Lýnacharskııge júktelgen eken.
Ámbebap kórmege qatysýǵa shaqyrtý alǵandardyń ishinen Qazaqstannan jalǵyz Ámire Qashaýbaev bolǵan. Biraq sol kezdegi Semeı sheneýnikteri «Sonaý Parıj sahnasynda án shyrqaıtyndaı Ámire Qashaýbaev degen kim edi sonsha?» dep shaqyrtýdy elemegen. Qazaq ánshisine ekinshi ret shaqyrtý jiberiledi. Onda kórmege qatysý – memlekettik mańyzy bar is ekeni túsindirilgennen keıin baryp sheneýnikter amalsyz Ámire Qashaýbaevqa jedel habardy jetkizgen syńaıly.
Jalpy, qazaqtyń qaıtalanbas daýysty ánshisin zerttep, 1974 jyly Ámire Qashaýbaevtyń daýsyn alǵash ret taýyp, jurtshylyqqa usynǵan azamat – belgili mýzyka zertteýshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Jarqyn Shákárim. Halqymyzdyń týma talantyna qatysty derekterdiń kópshiligi osy kisiniń aýzymen aıtylyp júr. Ǵalamtorda jarıalanǵan materıaldar men suhbattar – sonyń kýási. Biz de Almatydaǵy ámiretanýshymen baılanysqa shyǵyp, ánshige qatysty birqatar derekter aıtyp berýin ótingen edik.
Jarqyn Shákárimniń aıtýynsha, kórmege qatysýǵa Keńes odaǵy elderinen Ámireden basqa, ýkraınalyq O.Federovskaıa, Ózbekstannan bıshi Tamara haným, ánshi Karı Iakýbov, Ázerbaıjannan Shevket haným Mamedova, Armenıadan Sýkıasov, Harıbekıshvılı, Kahýrov, Bashqurtstannan qýraıshy Jumabaı Esenbaev qatysyp, óner kórsetken eken.
Parıjdegi alǵashqy konsert 20 shilde kúni dekoratıvtik óner kórmesiniń KSRO pavılonynda bolǵan. KSRO memleketterinen barǵandar barlyǵy 11 konsert beripti. Sonyń bárine de Ámire Qashaýbaev qatysyp, joǵaryda atalǵan ánderdi shyrqaǵan.
Ámbebap kórme ótkizilgen tusta Mustafa Shoqaı Parıjde júrgen eken. Keńes odaǵynan kelgen delegasıa quramynan qandasy Ámire Qashaýbaevty kórgende qaıran Alash azamaty qýanǵannan jylap jiberipti. Kórme aıaqtalǵansha Ámirege qolǵabys jasap, Parıjdi aralatyp, kómekteskenge uqsaıdy. Tipti, estelik retinde Ámirege jaqsy kostúm de syılaǵan. Basqa eshqandaı da maqsaty joq osy bir kirshiksiz syılastyq keıin ánshiniń basyna sor bolyp jabysatynyn ol kezde ekeýi de bilgen joq edi…
Jarqyn Shákárimniń zertteýinshe, Parıjdegi kórmeden eki jyldan keıin Ámire Qashaýbaev Germanıada ótken Búkilálemdik mýzyka kórmesine de qatysady. Biraq, Parıj saparynan keıin-aq ánshini qýǵyndaý bastalady. Sondaǵy bar kinási – Mustafa Shoqaımen tildeskeni. Odan qala berdi, qazaq ánshisiniń Parıjde án salyp, álemdi tamsandyrýy keıbir sheneýnikterdiń qytyǵyna tıgeni anyq. Jarqyn Shákárimniń aıtýynsha, tyńshylar Ámireden Mustafa Shoqaı týraly surap, ábden qınaǵan kórinedi. Saıasattan habary joq ánshi qaıdan bilsin, ár nárseni bir aıta berse kerek. Aqyry, toǵyz jyl boıǵy qýǵyn-súrginge shydamaǵan qaıran azamat ábden mújiledi. Onyń ústine qazaqtyń tuńǵysh operasy «Qyz Jibekten» ózine laıyq bir róldiń berilmeýi de Ámireniń janyna qatty batsa kerek. Aqyry, 1934 jyly 6 qarashada «Qyz Jibek» operasynyń premerasy bolatyn kúnniń aldynda qazaqtyń birtýar ánshisi, dara daryn ıesi belgisiz sebeppen qaıtys boldy.
P.S.
Jaqynda otandyq telearnalardan «Astana EKSPO-2017» UK» AQ tapsyrysymen ÁmireQashaýbaevtyń oryndaýyndaǵy «Balqadısha» ánin leıtmotıv etken shaǵyn beınerolıkter kórsetile bastady. «Bul – óte quptarlyq qadam. 2017 jyly Astanada ótetin halyqaralyq EKSPO kórmesi aıasynda ótetin sharalardyń biri tutastaı Ámire Qashaýbaevtyń ómirine,ánshilik jolyna arnalýy kerek. 2017 jyly Astanada ótetin halyqaralyq EKSPO kórmesindeÁmire Qashaýbaevtyń osydan 90 jyldaı buryn Parıjde shyrqaǵan ánderin asqaqtatý qajet, bul ár qazaqqa maqtanysh sezimin syılaıdy» deıdi ámiretanýshylar.
Qymbat NURǴALI
"Astana aqshamy"
