Ólkemizge júz jylda bir aınalyp soǵyp turatyn jer silkinisinen soń jurt endi es jıyp, mal men janyn túgendep jatqan alasapyran shaqta jantalasa jekeshelendirip, aınalasyn meıilinshe keń qorshap alǵan alaǵaı da bulaǵaı aýlaly, úgitilgen irgetasynyń qısyqtyǵy usqynsyz shatyrynyń alyptyǵynan baıqalmaı turǵan úıimniń aldynda otyrǵam. Kórshilermen arbasyp ótip jatqan ómirimdegi az qyzyqtyń biri – aýlanyń ár jerinde jabaıy shymdy shuqylap, shegirtke ańdyp, qurt qýalaǵan qaratorǵaılardyń rıasyz qam-qareketin qolym qalt ete qalǵanda balalarymmen birge otyryp alystan tamashalaý edi. Sondaı bir áserli sátke endi súńgı bergenimde jótkiringen daýys estildi. Kishkentaı dúrbisin tómen túsirgen qyzym qabaǵyn shytty. Sol qaptalymda turatyn irgetasynyń ózi meniń úıimnen bıik Sary kórshim eken. – Qalaısyń, qońsylas? Ne boldy ózi sonymen? – dedi kúnde qoıatyn saýalyn qaıtalap. – Az qaldy. Endi kirisem. – Óziń bilesiń. Meniki kórshiden de ystyq, týystyq deýge keletin peıil ǵoı. Úıińe zıany tımesin deımin de. Anaý qozǵalmaı turyp kirispeseń, ózińe qıyn bolady-aý, – dep kósheniń arǵy betindegi garajynyń ózi Sarynyń úıimen shamalas, al shoıyn qaqpasy meniń úıshigimnen de úlken darıaǵa jeteǵabyl kanalmen qorshalǵan Zor kórshimniń qamalyn nusqady. – Aıdalada jatqan oǵan kelip-keter ne qaýip bar eken? – Jel faktory, kórshi. Jel, – dep Sary kórshim mańyzdana saýsaǵyn shoshaıtty. – Aǵylshyn gazonynan kem emes jasyl jelektiń asyl tuqymy bar. Kerek kezde aıta qoıarsyń. Tezdet. Aıtpaqshy, aýlamyzdy bólip turǵan alasa qorshaýdy alyp tastadym, jerińdi kúltıvatorymmen arzanǵa qopsytyp berem. «Áýeli óz aýlańdaǵy shyńyraý qudyǵyńdy synǵan ıinaǵash pen qumnan tazartyp, tot basqan temir-tersegińdi jınap al, «týys» dep estirtpeı mińgirledim. Sary kórshim ekeýmizdiń sońǵy kezde sóılese qalsaq boldy áńgimemizdiń negizgi taqyrybyna aınalatyn «jel faktory» jynyma tıe bastaǵan edi. «Gazon?» dep tańyrqaı suraǵan qyzymnyń sózine jaýap bermesten ony úıge kirgizip jiberip, qaqpa aldyndaǵy poshta jáshigine qaraı bettedim. Túptiń túbinde «kóp qorqytady, tereń batyrady» degen qısynǵa moıynusynatynymdy jáne biletinmin. Qalyń oıǵa shomyp ketken ekem, sháńk etken daýys selk etkizdi: – Saryǵa senbe! Shyǵys bettegi qarsy aldymda turatyn Qara kórshimniń qaı ýaqytta qasyma kelgenin baıqamaı qalyppyn. Iegimniń astynan sóılep tur eken. – Nege? – Aǵylshyn gazonynyna jeteǵabyl sapaly shóp tuqymy – mende. Eń bastysy – áldeqaıda arzan! – A, sony aıtasyń ba? Raqmet. – Alsań boldy, ózim-aq egip berem. Sol kezde biri – manadan aýlamnyń ár buryshyn tyrmalap jınastyryp júrgen, ekinshisi – syrtqy dýalymdy áktep shyqqan oń jaǵymdaǵy japsarlas eki lashyqta turatyn Aqsaq kórshim men Soqyr kórshim bir-birin jetektep taıap keldi. Olardy kórip Qara menimen qoshtasýǵa da úlgirmeı, tura jóneldi de, aýlasyna kire salyp túr-poshymy Zordykinen aınymaıtyn, biraq qańyltyrdan jasalǵan qaqpasyn saldyrlatyp jaýyp aldy. – Boldyńdar ma-eı?! – dep shyqty tabıǵı qalpyn tapqan daýysym. – Boldyq, aǵasy, bárin jınap kettik. Erteń qora tazalaýǵa kirisemiz. – Jaraısyńdar. Búgin kóp sharýa bitirdińder. Bir emes, eki shelekten alyńdar. – Alla razy bolsyn, aǵa! Qos-qos shelekke shypyldata sý toltyryp, qaıqaıa kóterip bara jatqan ekeýdiń sońynan aıǵaı saldym: «Eı, erteń qol qudyqtyń tutqasyn maılap, rezeńkesin jańartyp qoıyńdar!». – Maqul, aǵasy, maqul! Sarynyń eskertýinen soń kóp ýaqyt ótpeı jatyp Zordyń artqy aýlasynda uıymdastyrylǵan kósheniń úlken quryltaıyna jınaldyq. İshim beker qypyldamaǵan eken – kún tártibiniń jalǵyz máselesi «aýlasyn aramshóp basqan» men bolyp shyqtym. Óz aýlamdy qurtqanym bylaı tursyn, ózgeniń aýlasyna jel arqyly zıankes tuqym taratyp jatqan qaýiptiń oshaǵy ekem. Zor qaharlanyp edi, Sary kúńirenip, Qara basyn shaıqaı qaldy. «Aram shóptiń jándik shaqyratyny, jándikke qus bitken qumar bolatyny, qustyń aýla kórki, balalardy kompúterden ajyratyp, syrtqa alyp shyǵýdyń jalǵyz joly ekeni» týraly ýájderim túkke jaramaı qaldy. «Keleli keńes» ústinde bul sózderim, tipti, ózime kúlkili estildi. Sol kezde baryp sońǵy kózirimdi sýyryp aldym: – Eger aramshóppen kúres naýqany qudyqtyń sýynan qymbat bolsa, ózderiń bilińder! Osy sózimdi kútip otyrǵandaı-aq Zor kórshim oń jaǵyna jaıǵasqan Saqaldy kórshime qarap ıshara jasady. Kósheniń basyndaǵy úıde turatyn, qumdaýyt aýlasyna jóndi shóp óspese de, sándik sekseýil egip tastaǵan Saqaldy sarnaı jóneldi: – Adal ryzyǵyn aqkóńil qulyna buıyrtyp otyrǵan Allaǵa myń da bir shúkir. Saltanatpen habarlaýǵa ruqsat etińizder – aýlamnyń tórt buryshynan sý shyǵyp, Zor kórshiniń ustahanasynda jasalǵan jap-jańa tórt birdeı elektr motorly temir qudyq ornatyp jatyrmyn. Kóshe boıy aryqqa da, aýyzǵa da jeterlik sý qory bar, ınshalla! Shabyttana dabyrlasyp ketken kórshi-qolań kelesi bir sát úndemeı qaldy da, «Endi ne der eken?» degendeı «kóshedegi jalǵyz qudyq ıesi» degen mártebeden jurdaı bolyp melshıe qalǵan maǵan buryldy. Únsizdikti dál aldyma tars etip túsken eki qaptyń daýysy buzyp jiberdi. Bireýi – aǵylshyn gazonynyń tuqymy, ekinshisi – aram shóp óltiretin gerbısıd eken. – Syılaǵanym bolsyn, – dep ádetinshe otyz eki tisin kórsetip aqsıa kúldi Zor kórshim. – Tegin berdim. Aldaǵy apta aýlańda byǵyp turǵan baqbaq gúldeı bastaıdy da, tuqymy kóshege túgel jaıylady. Endi keshiktirseń, aýlańa qosyp jerkepeń men shıqyldaq mehanıkalyq qol qudyǵyńdy kórshiaralyq qaýipsizdik úshin kámpeskeleýge týra keledi. Al, halaıyq, ne turys? Baý-baqshamnyń sırek jemisterinen dám tatyńyzdar! Jıynnan eki qap arqalap, basym salbyrap úıge qaıtysymen dereý bala-shaǵamdy kishi quryltaıǵa, tórgi bólmege shaqyrdym. Biraq Saqaldynyń tórt qudyǵy týraly tis jarmaýǵa bekindim. – Qurmetti úılester! – dep ádeıi tym resmı túrde mańyzdana sóz bastap em, jańa qaratpa ataýǵa endi eńbektep júrgen kenje ulyma deıin eleń etip tańyrqaı qarady. – HHİ ǵasyr – kósheli qaýipsizdik ǵasyry. Árkimniń óz aýlasyna qamalyp ap, byqsyp tirshilik keshetin zamany baıaǵyda ótken. Al bizdiń aýlamyzda berisi týǵan topyraǵymyzǵa, arysy kórshi-qolańnyń bárine qaýip tóndiretin zıandy elementterdiń kóbeıip bara jatqany anyq baıqalyp otyr. Atap aıtqanda, taraksakým, arktıým tomentosým, setarıa men kardýs tárizdi syrttan kelgen qubyjyq zıankester – oshaq qaýipsizdigine zor qater. Biraq jaý qolyna jaı otyryp beriletin biz joq! Búginnen bastap qylmysker parazıtterdi túgel qurtamyz da, qarsylasý qabiletiniń joq ekeni dáleldengen jabaıy shymdy qazyp alyp, ornyna máńgi jasyl aǵylshyn gazonyn jaıamyz. Jaıqalǵan jelek jasasyn! Aramshópke – ólim! Tańdaýymyz – órkenıet! Jalyndy sózim bala-shaǵama ózim kútkendeı áser etpese kerek. Úlken ulym basyn qasydy, qyzym muńaıyp terezege qarady, tili shyqpaǵan kenjemiz jylamsyraı bastady. Sol kezde quryltaıǵa mamandyǵy botanık áıelim aralasty: – Nemenege aıaq-astynan latynsha sóılep basymyzdy qatyryp tursyń? Baqbaq, shońaına, ıtqonaq pen túıetiken dep qazaqsha aıtýǵa bolmaı ma? Ony qoıshy. Zor men Sarynyń sózin aınytpaı qaıtalaıtyndaı ne basyńa kún týdy? Ár jerde bir ósip turǵan shońaınadan ne qıyndyq kórdiń? Ótkende ótiń aýyrǵanda sonyń shirnesin iship, janyń qaldy emes pe? Itqonaqtyń tuqymy bolmasa aýlańa qus kelip qona ma? Ol qashannan beri aram bolyp qapty? Túıetikendi qoıshy, parazıt bolsa bolar. Qalaı otasań da, óziń bil. Biraq atam zamannan beri balaǵa ermek, baýyryńa em bolǵan baqbaq qalaı dástúrińe kirmeı qaldy, a? Osynyń bárin aram etken ana ekeýiniń betterine nege óz minderin baspadyń? – Tura tur. Sabyr et. Betterine bir adamdaı bastym. Osyndaǵy kórshi-qolańnyń barsha bala-shaǵasy solardyń aýlasyn tyrmalap, tańnan keshke deıin jumysqa jegilip júrgenin, samogonyna ýlanyp jatqanyn aıta bastap em, kórshi-qolańnyń ózi-aq shýyldap, «qanaý da, zorlaý da joq, erikti eńbek, rahat sýsyn» dep ózimdi basyp tastady. Sol kezde keńeske joǵarǵy klasta oqıtyn úlken ulym qosyldy: – Sýsyndy bilmedim, biraq eńbektiń erikti ekeni ras qoı, papa. Men de jazǵy kanıkýlda Zor aǵanyń aýlasyna kóshet otyrǵyzyp, tıyn-teben taptym. Aıtpaqshy, sizdiń Aqsaq aǵa men Soqyr aǵaǵa beretinińizden áldeqaıda kóp tóledi, – dedi. – Ne deıdi-eı mynaý?! Qudyqty úıdiń balasy ekenińdi qalaı umyttyń? Otbasylyq namys qaıda?! – dep gújildeı jóneldim. – Óz úıinde kóseý ustamaıtyn ulyń, ózge úıdiń kúlin shyǵaryp júrse, ol da ózińniń kináń, – dedi manadan shulyq toqyp otyrǵan sheshem sózge aralasyp. – Aqsaq pen Soqyrdy jumysqa jegip qoıyp, jantaıyp jatyp as ishkennen basqa ne bilesiń? Ósek izdegenshe, óner izdeseıshi. Tiken shóp pen pestısıdke qosa Zordan jemis aǵashynyń kóshetin surap almadyń ba? Ara-tura shaqyrǵanda ustahanasynyń esiginen qarata ma ózi seni? Myna qudyǵyń synsa, Sarydan qaıran bolmaı, Zordyń aldyna taǵy tizerlep barasyń ǵoı? Mundaı basynýǵa odan ary tóze almadym. Dereý «quryltaıdyń shyrqyn buzǵan» áıelimdi as úıge qýdym. Bala-shaǵany «sabaq qaraýǵa» bólmelerine jónelttim. Sheshemniń qaltasyna teńge, arqasyna kenjeni salyp berdim de, aǵaıynnyń toıyna jiberdim. Manadan beri búgingi tapsyrmany kútip aýlanyń ortasynda sostıyp turǵan Aqsaq pen Soqyrdyń qolyna gazonnyń tuqymy men gerbısıdti ustattym da, ústi-ústine nasybaıymdy atqan kúıi terasadaǵy sákige jantaıa kettim. Arada birneshe aı ótken. Kórshiler jyly jymıyp amandasatyn bolǵan. Jymımaǵanda qaıtsin, Saqaldyǵa eregesip aýyz sýdy eki ese, aryq sýdy tórt ese arzanǵa tartyp berip otyrsam. Al aýlamda bir tal aramshóp qalmaǵan. Kóz qaryqtyrardaı ashyq jasyl tústi aǵylshyn gazony qashan qarasam da bip-birdeı, tep-tegis bolyp tikireıip salút berip turady. «Pilásmás qusaǵan ıisi joq, ıilmeıtin pále eken. Jambasyma kiredi» dep jýymaı júrgen sheshemniń sózin uǵyp qoıdy ma bilmeımin, bizdiń aýlaǵa qustar da mańaılamaıtyn boldy. Balalar da syrtqa oınaýǵa shyǵýdy azaıtty. Tek oń jaqtaǵy Qudaı bergen eki kórshimniń jumysy kóbeıgen. Kúnuzaq kórshilerdiń eki ese kóbeıgen flágalaryn toltyryp, arasynda ashqaraq gazonymdy sýǵarady da júredi. Qyltıyp bir tal jońyshqa, ıa qyzyl mıa kórine qalsa boldy, gerbısıd ala júgiredi. Úlken quryltaıdan soń óz aýlasyn aıqush-uıqysh etip túgel qazyp shyqqan Sary kórshim men garajyna kirip alyp áldeneni uzaq dánekerlegen Qara kórshim birazǵa deıin kórinbeı qaldy da, keshe jurt aıaǵy basyla bere kelip ketti. Kóńilimdi kóterip tastaǵan da – sol ekeýi. «Topyraǵyńdy ábden zerttedik. Aýlańnyń taǵy jeti jerinen sý shyǵara alamyz. Sary qazady, men motorly kolonka qoıyp berem. Tek eki kolonkany ıeligimizge beresiń», – degen. Bul Qara – jerdiń ústindegini de, astyndaǵyny da biletin qý. Senem sózine. Jeti qudyqtan sý tartyp, jer-álemdi aýzyma qaratqanda kórermin kórshilerdiń qalaı maǵan salút bergenin. Kúnuzaq sákide osylaısha tátti qıalǵa berilip jatqanymda bala-shaǵa ǵana shyrqymdy buza beredi. Qyzym qaratorǵaıyn joqtap qyńqyldaıdy. Ulym Zordyń ustahanasyn kórip kelýge suranady. Áıelim bolsa menen jasyryp qysh ydysqa ekken jas aramshópterin baptap álek. Sheshem Saqaldynyń úıine eki-úsh márte toıǵa barǵaly sándik sekseýildiń qasıetin tizbelep, jıi maqtaýdy shyǵardy. Kórshiaralyq qatynastar men aýlaaralyq qaýipsizdikten osynshama maqurym bolar ma?
"Qazaq ádebıeti" gazeti
