QR Ulttyq qorynyń $22 mlrd qarjysy buǵattalyp, halyqty biraz ýaıymdatqan edi. QR Ulttyq bankiniń dáıekti ýájinen keıin Amsterdam qalasynyń aımaqtyq soty Ulttyq qor aktıvterin bosatý týraly sheshim shyǵardy. «Qaıtqan malda qaıyr bar» deıdi. Endi Ulttyq qordaǵy aqshany memleket qaıda jumsaıdy?
Ulttyq qor degenimiz ne jáne ol qalaı jınalady?
Ulttyq qor bolashaq urpaqqa, ekonomıkany turaqtandyrýǵa, turaqty damýǵa, syrtqy faktorlardyń yqpalyna táýeldilikti azaıtý úshin kerek. Osy maqsatta 2000 jyly QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ulttyq qordy qurdy.
Ekonomıs Orazaly Sábdenniń aıtýynsha, Ulttyq qordyń o bastaǵy maqsaty iske aspady.
- Ulttyq qordy tek qatty ekonomıkalyq kúızelis ýaqytynda paıdalanýymyz kerek edi. Alaıda ony kez kelgen dúnıege jaratyp jatyrmyz. Ol sarqylǵan jaǵdaıda nemen kún kóremiz? Biz áli kúnge deıin shıkizat ekonomıkasymen júrip kelemiz. Ekonomıka dıversıfıkasıasy jasalmaı, ınovasıalyq óndiris ónbeı, esh ýaqytta alǵa jyljı almaımyz, - deıdi ekonomıs.
2000 jyldan 2014 jylǵa deıin qordaǵy qarjy tek kóbeıip otyrǵan. Tórt jyl buryn ol óziniń joǵary mejesine jetti. Sol kezde qor rezervi $77,2 mlrd boldy. Alaıda odan keıin qordaǵy aqshanyń azaıǵanyn ǵana kórip kelemiz.
Sarapshylardyń sózinshe, Ulttyq qordaǵy qarjyny eseleýdiń joldary sarqylyp barady.
- Qazba baılyqtan túsken qarajatty paıdalanyp keldik qoı. Ary qaraı da onyń óndirisin kóbeıtý kerek. $50 bolsa da, aqsha túsip jatyr. Odan keıin jemqorlyqpen ustalǵandar bar. Ol – halyqtan urlanǵan aqsha. Sondyqtan ony Ulttyq qorǵa salý kerek. Osyndaı tetikterdi tabý qajet», - degen usynys jasady Orazaly Sábden.
Ulttyq qordaǵy qarajat túrli jolmen jınalady. Atap aıtar bolsaq:
1) munaı sektory uıymdarynyń týra salyqtarynan;
2) munaı sektory uıymdary júzege asyratyn operasıalardan túsetin basqa kiristerden;
3) taý-ken óndirý men óńdeý salalaryna jatatyn memlekettik múlikti jekeshelendirýden quıylatyn túsimderden;
4) aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jer ýchaskelerin satýdan túsetin qarjydan.
Syrtqy qaryz. Sońǵy tórt jyldaǵy Ulttyq qordyń jaǵdaıy
2014 jyly Ulttyq qordaǵy qarjy $77,2 mlrd-qa jetkenin sóz basynda aıttyq. Qazaqstannyń halyqaralyq rezervteri 2015 jyly 10,61 paıyzǵa, ıaǵnı 91,581 mıllıard dollarǵa qysqardy. 2015 jyly Qazaqstannyń jalpy halyqaralyq rezervteri byltyr 1,08 paıyzǵa, ıaǵnı 20,073 mıllıard dollarǵa deıin kemigen.
Al 2016 jyly Ulttyq qordaǵy qarjy $102 mıllıonǵa ortaıdy. Dál sol jyly Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Ulttyq qorǵa qatysty boljamdarymen bólisken. Máselen, 2019 jyly Ulttyq qordyń aktıvteri $63,4 mıllıardtan $50,7 mıllıardqa deıin qysqarýy múmkin ekenin aıtqan.
Sonymen qatar, 2016 jyly QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Ulttyq qordan alynatyn transfertter kólemi onyń kirisinen artyq bolatynyn málimdegen. Osyǵan baılanysty, 2018 jyldan bastap Ulttyq qordan alynatyn qarajat qysqaratyny da aıtylǵan.
Ulttyq banktiń Qamshy.kz-ke bergen málimetine júginsek, 2017 jyly Ulttyq qordaǵy aqsha $89,3 mıllıard bolǵan.
«2017 jylǵy qyrkúıekte Ulttyq Banktiń jalpy halyqaralyq rezervteri 32,2 mlrd. AQSH dollaryn qurady. Ulttyq qordyń shetel valútasyndaǵy aktıvterin (57,1 mlrd. AQSH dollary) qosa alǵanda, 2017 jylǵy qyrkúıektiń sońynda eldiń halyqaralyq rezervteri tutastaı alǵanda 89,3 mlrd. AQSH dollaryn kólemin qurady», - dep kórsetilgen Ulttyq bank málimetinde.
Keıbir sarapshylar syrtqy qaryzdyń kóbeıýi Ulttyq qor qarjysynyń azaıýyna ákep soǵady degen pikirde.
- Qazaqstan – álem boıynsha qaryzy kóp eldiń biri. Shetelge qaryzdy qaıtaratyn qarajat tabylmasa, búdjettegi qarjy halyqty asyraýǵa jetpese, Ulttyq qorǵa qol suǵady. Al qaryz ýaqytynda qaıtarylmasa, ózge elder halyqaralyq sotqa shaǵymdana alady. Biraq qandaı jaǵdaı bolsa da, Ulttyq qorǵa tıispeý kerek, - deıdi Orazaly Sábden.
Ekonomıs Ulttyq qor qarajatyn toltyrý úshin ofshor týraly zań shyǵaryp, sheteldegi qarajatty qaıtarý keregin de atap ótti.
- Munaı baǵasy endi ǵana turaqtanyp, jaǵdaı sál-pál jaqsardy. Biraq ekonomıkalyq máseleler sheshildi deýge kelmeıdi. Memlekettiń aqshasyn trıllıondap, mıllıardtap bankke salamyz. Osyndaı úlken qatelik jasap jatyrmyz. Qordyń aqshasyn jumsaǵansha, Elbasy aıtqandaı, sheteldegi aqshany qaıtarý kerek. Prezıdent aıtty eken dep eshkim aqshany qaıtarmaıdy. Sondyqtan ofshor týraly zań qabyldaý kerek te, sheteldegi aqshany alyp kelýge jaǵdaı jasaý qajet, - deıdi ekonomıs.
