Buryndyq bastaǵan qazaq áskeri Syǵanaq pen Arkókti baǵyndyryp Shaıbanıdi Mańǵystaýǵa qýyp jibergen jyly Eýropada shekesi torsyqtaı bir sábı dúnıege keldi. Bul sábı qylyshpen emes, qalammen álemdi ózgertýge bolatynyn dáleldegen Kopernık bolatyn. Keıin bul sábı korólderdiń ózi tabanyn súıgen Rım papasyn qaltyratqan jańalyq ashyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaratyn bolady. Al ázirge ol belgisiz bir polák shańyraǵynda ińgálap jatqan náreste ǵana. Kopernık Kúndi toqtatyp, Jerdi aınaldyrsa, qazaq aýylynan shyqqan eleýsiz bir shıpager ózderin medısınanyń otany sanaıtyn Qytaıdy moıyndatar kitabyn jazyp jatty.
Áz Jánibek qansha jurttyń ishinde Óteboıdaqtyń kózinde ot baryn jazbaı tanı bilgeni qaıran qaldyrady. Ol tusta el ishinde palshy, em-dom jasaıtyn shıpagerler kóp bolatyn. Olardyń biri mereıi asyp han saraıynda, endi biri qara halyq arasynda kún keshti. Týmysy bólek, shıpagerlik taǵdyr mańdaıyna jazylǵan daryndy áz Jánibek óz ordasyna shaqyrtty. Munyń ózi bir hıkaıa.
Birde Jánibek hannyń aqylshysy Jırenshe sheshen qatty aýyryp, tósek tartyp jatyp qalsa kerek. Jaqyn jerlerdegi talaı belgili emshi, baqsylardy shaqyrtyp qaratsa da, esh em qonbapty. Sońynda ataqty Óteboıdaq degen emshi baryn bilip, sony shaqyrady. Óteboıdaqtyń eminen keıin Jırenshe jazylyp, dertinen aıyǵypty. Jánibek han emshige rıza bolyp, birneshe suraq qoıdy.
- Qandaı aýrýdy emdeý qıyn?
- Tuqym qýalaıtyn aýrýdy emdeý qıyn.
- Al, onyń aldyn alýǵa bola ma?
- Bolady. Jeti Ataǵa deıin týys adamdar qyz alyspaý kerek. Jeti qazaq úshin qasıetti san.
Halyqty emdep kún ótkizýge bolatynyn, biraq pendeniń ǵumyry ólsheýli ekenin aıta kelip óziniń qara saqalyn aq qyraý shalǵan jasyna deıin oqyp-toqyǵanyn, kórip kóńilge túıgenin, bárin-bárin jınap búkil halyqtyń ıgiligine arnalǵan kitapty jazýdy tapsyrdy. Osy kezge deıin san aýrýdyń emin tapqan, alaıda halyq ony pálsapashy dep biletin Óteboıdaq moınyna atan túıe yńyranatyn mindet alǵanyn sezdi jáne jasy jetpiske kelgen qarıa ǵumyry jetkenshe osy kitapty jazyp hanǵa tabystaýǵa ýáde berdi. Áz Jánibek júz jadyrap, qarıaǵa rızashylyǵyn bildiredi.
Allanyń qalaýymen Óteboıdaq jasy 85-ke kelgen shaǵynda 15 jyl boıy ter tógip, osy kezge deıin eshbir halyqta joq kitapty qoıynyna qystyryp han ordasyna keldi. Bul kezde Florensıada bolashaq genıı Leonardo bar bolǵany 26 jastaǵy jigit, al Óteboıdaq babamyz jasy 80-ge kelgen qarıa shaǵy. Han ordasynda emshiniń ákelgen kitabyn paraqtap ári-beri aýdarystyrǵan sultandar keıin bul kitap álemdi moıyndataryn bilmedi. Bul kitap keıingi da Vınchıdiń anatomıasynan asyp túspese kem soqpaıtyn týyndyǵa aınaldy. Qazaqtyń qarapaıym shaly ilim izdep Stambul, Baǵdat sharlaǵanda Avısennadan kem emes dańqqa bólener edi.
«Shıpagerlik baıan» kitaby bylaı bastalady:
«Óteıboıdaq Tileıqabyldyń ulymyn. Ata tegim Uly júz Zarman, Zarman ishinde Alban. Mekenim Jetisý. Aýylymda qurby-qurdas, tanys-bilisterim az emes. Janymda Jırenshe sheshen, Jánibek hannyń qarashasymyn. Jylym – ıirtek, seksen beske keldim. Boıym uzyn, qara tory, qońqaq muryndy, keń ıyqty, qap saqaldy, uzyn qasty, kem sózdi janmyn».
Eýropada qarapaıym jurt sheshekten qyrylyp jatqanda bizdiń babamyz munyń emin aǵylshyn ǵalymy E.Jennerden 320 jyl buryn jazyp tastaǵan bolatyn. Bir qyzyǵy sheshekke qarsy em 1796 jyly ǵana tabyldy.
Kitapta ósimdikterden alynǵan 854 túrli, janýarlardan alynǵan 455 túrli shıpalyq qasıeti bar emdik dárilerdiń tizimi, adam músheleriniń 430-ǵa tarta ataýlary, myńnan asa dári jáne 4577 resept berilgen.
Medısanyń otany sanalatyn Qytaı 1997 jyly «Shıpagerlik baıannyń» qundylyǵyna bas ıip «Memlekettik birinshi kitap» dep jarıalady.
Rysbek Ramazanuly
tarıhshy, «Álem halyqtary jazýshylary odaǵynyń” múshesi
