1926 jyly Bakýde tarıhtaǵy tuńǵysh ári biregeı Túrkologıa quryltaıy ótken edi. Arada týra bir ǵasyr ótkende Almatyda álemniń kórnekti túrkitanýshy ǵalymdary qaıta bas qosyp, sol kezeńde bastaý alǵan ǵylymı baǵyttardy jańǵyrtý jáne túrkitaný ǵylymynyń jańa damý úrdisterin aıqyndaýǵa arnalǵan halyqaralyq konferensıa ótkizdi.

1926 jyly Bakýde ótken alǵashqy Túrkologıalyq quryltaı Eýrazıadaǵy túrki halyqtarynyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy ári taǵdyrly oqıǵalardyń biri retinde baǵalanady. Ortaq tarıhy, rýhanı tamyry, tildik jáne mádenı jaqyndyǵy bar túrki jurtyn toǵystyrǵan bul basqosýǵa Altaı men Sibirden bastap Balqan túbegi men Ortalyq Eýropaǵa deıingi aýmaqta ómir súretin 32-den astam túrki halyqtarynyń ókilderi men kórnekti túrkitanýshy ǵalymdar alǵash ret bir shańyraq astynda jınaldy. Quryltaıda túrki mádenıeti, tilderi, ortaq tarıhy jáne álipbı máseleleri keńinen talqylandy.

Halyqaralyq Túrki akademıasynyń prezıdenti Shaıyn Mustafaev alǵashqy Túrkologıalyq quryltaıdyń eń mańyzdy ári tarıhı sheshimderiniń biri túrki halyqtarynyń arab álipbıinen latyn grafıkasyna kóshýi bolǵanyn eske saldy.

Onyń sózinshe, 1926 jylǵy Baký quryltaıynda ortaq túrki termınologıasyn qalyptastyrý, jalpytúrkilik tarıh pen mádenı murany júıeli zertteý máseleleri kóterilip, qazirgi túrkitaný ǵylymynyń negizi qalandy.

Alaıda HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń sońyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin bul ǵylym salasyna aýyr soqqy boldy. 1926 jylǵy quryltaıǵa qatysqan kóptegen ǵalym repressıaǵa ushyrady. Soǵan qaramastan, sol kezeńde bastalǵan ǵylymı izdenister men ıdeıalar umyt qalǵan joq, búginge deıin jalǵasyp keledi.

21-22 mamyr kúnderi Almatyda Halyqaralyq Túrki akademıasy ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne túrki elderindegi baýyrlas ǵylymı uıymdarmen birlesip, Baký túrkologıalyq quryltaıynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan iri halyqaralyq konferensıa uıymdastyrdy. Jıynǵa Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkıa elderinen, sondaı-aq AQSH pen Eýropadan kelgen belgili túrkolog ǵalymdar qatysyp jatyr.

– Búgin Almatyda osydan bir ǵasyr buryn Bakýde kóterilgen mańyzdy máseleler qaıta kún tártibine shyǵarylyp otyr. Bul – ortaq túrki álipbıi, túrki halyqtarynyń ortaq tarıhy men mádenıeti, sondaı-aq túrkitaný ǵylymynyń bolashaq damý baǵyttary. Bul konferensıa túrkologıanyń damýyna tyń serpin berip, túrki halyqtarynyń rýhanı jáne ǵylymı baılanysyn odan ári nyǵaıtady dep senemiz, - dedi Shaıyn Mustafaev.

Aıta keteıik, Almatydaǵy halyqaralyq konferensıa – túrki álemi úshin aıryqsha mańyzǵa ıe tarıhı datany ulyqtaýǵa arnalǵan keń aýqymdy is-sharalardyń bir bóligi.

Halyqaralyq Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova Kazinform tilshisine bergen suhbatynda 2026 jylǵy 15 jeltoqsanda IýNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde Baký túrkologıalyq quryltaıyna arnalǵan aýqymdy sımpozıým ótetinin aıtty.

Sonymen qatar Fransıa astanasyndaǵy túrki elderiniń mádenı ortalyqtarynda konsertter, kórmeler jáne kitap tanystyrylymdary uıymdastyrylady. 15 jeltoqsan kúniniń tańdalýy da kezdeısoq emes — IýNESKO-nyń 43-bas assambleıasynda bul kún Dúnıejúzilik túrki tilderi kúni bolyp jarıalanǵan.

Halyqaralyq Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova Kazinform tilshisine bergen suhbatynda 2026 jylǵy 15 jeltoqsanda IýNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde Baký túrkologıalyq quryltaıynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan iri halyqaralyq sımpozıým ótetinin aıtty. Sonymen qatar Fransıa astanasyndaǵy túrki elderiniń mádenı ortalyqtarynda konserttik baǵdarlamalar, kórmeler jáne kitap tanystyrylymdary uıymdastyrylady.

15 jeltoqsan kúniniń tańdalýy da sımvoldyq mánge ıe. IýNESKO-nyń 43-bas assambleıasynyń sheshimimen bul data Dúnıejúzilik túrki tilderi kúni bolyp jarıalanǵan.

– Qazir Bakýdegi qordyń shtab-páterinde qyzmet ete júrip, túrki halyqtarynyń ǵasyrlar boıy óz tarıhı ári mádenı murasyn saqtap qalǵanyna erekshe tańdanyspen qaraımyn. Ókinishke qaraı, 1926 jylǵy Baký túrkologıalyq quryltaıyna túrki keńestik respýblıkalarynan saılanǵan 131 delegattyń 130-y keıin saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, atyldy. Tek bir delegat dertten kóz jumǵan. Sol kezeńde Keńes Odaǵynda túrkologıamen aınalysý nemese pantúrkızm ıdeıalaryna jaqyn bolý ǵalym úshin asa qaýipti sanaldy. Sol quryltaıda kóterilgen bastamalar tolyq júzege asqanda, búginde túrkologıa ǵylymy áldeqaıda bıik deńgeıge kóteriler edi, al mádenı murany saqtaý baǵytyndaǵy zertteýler anaǵurlym tereń damyǵan bolar edi, - dedi Aqtoty Raıymqulova.

Tarıhtyń aýyr kezeńderine qaramastan, búgingi túrkolog ǵalymdar bolashaqqa zor úmitpen qaraıdy. Qazirgi tańda túrki memleketterinde ortaq mádenı murany saqtaý, zertteý jáne álemge nasıhattaý isine aıryqsha kóńil bólinip otyr.

– Búginde jalpytúrkilik materıaldyq jáne materıaldyq emes mádenı muralardyń 70 nysanynan turatyn arnaıy tizim jasaldy. Túrki memleketteri uıymy basshylarynyń beıresmı samıtinde túrki murasynyń biryńǵaı sıfrlyq platformasyn qurý jáne ortaq mádenı murany qorǵaýǵa arnalǵan konvensıa ázirleý jóninde mańyzdy kelisimder qabyldandy. Bizdiń qor dál osy baǵytta júıeli jumys júrgizip, bir ǵasyr burynǵy túrkolog ǵalymdardyń amanatyn jalǵastyryp keledi, - dedi ol.

Aıta keteıik, 22 mamyrdan bastap Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıinde Baký túrkologıalyq quryltaıyna qatysty sırek fotosýretter men tarıhı qararlar kórmesi ashylady. Sondaı-aq túrki halyqtarynyń bir-biriniń tiline aýdarylǵan kitaptary men Bakýdegi alǵashqy túrkologıalyq quryltaı týraly ǵylymı eńbekterdiń tanystyrylymy ótedi. Kórme shamamen 1,5 aı boıy kópshilikke usynylady.

Eske salaıyq, buǵan deıin túrkitanýshy ǵalymdar Mahmud Qashqarı murasy týraly jınaq shyǵaratynyn jazǵanbyz.