اۋەلى مەنى بۇل كىتاپتىڭ اتاۋى قىزىقتىرعان: «ءبۇرىمبيبى» - كوپتەن بەرى ەسىمنەن شىعىپ كەتكەن، بۇرىن بىلەتىن، تانىس اتاۋ. «بۇل مۇندا قايدان ءجۇر؟» دەگەن ويمەن، اپىل-عۇپىل كىتاپتى پاراقتاي باستادىم؛

«جولىعىپ سارىارقانىڭ دالاسىندا،

اينالىپ جان قياتىن جاناشىرعا،

كوبەيتىپ كوڭىلدىڭ مۇڭ نالاسىندا،

ەسىلدىڭ ءبىر قىز قالدى جاعاسىندا...»، دەگەن جولدارعا كوزىم تۇسە باستاعان ساتتەن-اق، ولەڭ وقىپ ەمەس، ءان تىڭداپ وتىرعانداي كۇي كەشىپ، اقمۇنار ساعىمعا تەربەلە بەردىم، كوز الدىمنان ءتۇرلى سۋرەت كولبەڭدەپ، ءوتىپ جاتتى... اۋەلدە سەزىمدى سەلت ەتكىزگەن «ءبۇرىمبيبى» تولعاۋىن قالاي وقىعانىمدى دا بىلمەيمىن، ەسىمدە بۇرىمدى قىز بەن تەنتەك ۇلدىڭ بەينەسى قالىپ قويىپتى... سونان ەس جيعاننان كەيىن عانا، كىتاپتىڭ اۆتورىنا كوز جۇگىرتتىم، بايىت قابان ۇلى. تاعى سۇراق؛ «بۇل كىم ەدى؟!.». ەسىمە، اقىن ءىنىم اقەدىل تويشان ۇلىنىڭ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى ورالا كەتتى... «جۇكە، ءسىزدى موڭعول دوستارىڭىزعا وگەيلەتپەي جۇرگەن بايىت دەگەن باۋىرىڭىز بار ەكەن، ەردەنەتتە. ولەڭدى ەكى تىلدە دە «توگىپ» تۇر!..». بۇدان نەشە جىل بۇرىن اقەدىلدىڭ ايتقان ەكى تىلدە ولەڭ «توگەتىن»، اقىن بايىتتىڭ ءدال ءوزى قولىما كەلىپ تۇر ەكەن. ەندى، سابىرعا كەلىپ، كىتاپتى باسىنان باستاپ قايتا مۇقيات پاراقتادىم

*** جالپى، پوەزيا دەگەنىمىز ءبىزدىڭ جان-دۇنيەمىزدەن تىس، شالعايدا تۇرعان وزگە ءبىر الەمدى جاقىنداتىپ بەرۋىمەن دە ولشەنەدى عوي. بايىت اقىننىڭ ولەڭدەرى سول قاسيەتكە يە ەكەن. ونىڭ ولەڭدەرىندە جالعان بەينە، جالعان وي، جالعان ءسوز جوق، سابيدەي انقىلداپ كەلىپ، كورگەنىن بىلگەنىن سول قالپىندا الدىڭا جايىپ سالادى. اڭقاۋ، اڭقاۋ بولا تۇرا، تازا، وتە پاك... ءيا، جالعان سوزبەن نەمەسە كوشىرمە سەزىممەن ولەڭ جازۋعا ناعىز پوەزيادا تيىم سالىنادى.. ەسىلدىڭ جاعاسىنان قاراتورى قىپشاق (قازاق!) قىزىن كورگەن اقىن، كورگەن جەردەن عاشىق بولعان، بويىنداعى قانى قۇپيا ارۋعا ماتاپ تاستاعان... بىرەر كۇن قوس مۇڭىلىق كوزدەن تاسا بىرگە بولعان، تاعدىرلارى باسقا، قوشتاسۋعا تۋرا كەلگەن.. ەسىلدىڭ جاعاسىندا مۇڭلىعىن كەۋدەسىنە قىسقان اقىننىڭ كوز الدىنا بالالىق كەزدەگى «ءبۇرىمبيبىسى» ورالا بەرگەن... ول كەزدە اقىن بالا ەدى... ءقازىر اقىل توقتاتقان ازامات، نەشە بالانىڭ اكەسى، تاعى ءبىر ارۋدىڭ اسىلى... اقىنعا مەدەۋ بولماعى – ولەڭ عانا. ال قالىپ بارا جاتقان مۇڭىلىققا شە؟!.

«..ەسكە ساپ ەركەتوتاي ەركىن كۇندى

مۇڭايتتى جۇرەگىمە شەر تۇندىردى

ۇلعايىپ ەس توقتاتقان ەر باسىمدى

ەرىكسىز جەلىكتىرىپ، جەلپىندىردى.

...كەز قىلساڭ جاننىڭ مۇنداي قىز بالاسىن

ەر تۇرماق، ەسكەن جەلدەن قىزعاناسىڭ

ءسال عانا الىستاساڭ شىرقىڭ كەتىپ،

جانىنا اينالسوقتاپ ءجۇز باراسىڭ.

كەلبەتى كەدەي جاندى باي قىلادى

قۇداي دا تىك قاراۋدان قايمىعادى.

ولەردە ءوڭ بەتىنە قاراپ ولسەڭ

ءولىم دە از نارقىنان ايرىلادى.

وزىنە قىزىقتىرىپ جۇلدىزداردى،

قىزدىرىپ قىلىعىمەن تۇنگى ىزعاردى.

ماڭگىلىك قايتالانباس ارمان بولىپ،

ەسىلدىڭ جاعاسىندا ءبىر قىز قالدى.». تاعدىر!.. قازىرگى قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى اۋىر تاعدىر. «ماڭگىلىك» دەپتى اقىن. شىندىعىندا بۇل جالعاندا ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. تەك جاراتۋشى بولماسا؟!. مۇنداعى ماڭگىلىك - ارمان عانا. ارمان عاشىق!... ەستاي مەن قورلان،.. اقان مەن اقتوقتى،.. ال بايىتتا «ەسىلدىڭ جاعاسىندا قالعان ارۋ»... زامانى، اتتارى، تاعدىرلار بولەك بولعانىمەن، ءبارى ءبىر ءباس – عاشىقتىق!.. عاشىقتار مۇڭى. ەستاي مەن بايىتتىڭ ارمانى ءبىر - ولەردە ءوڭ بەتىنە قاراپ ولسەم!..

*** «ءبۇرىمبيبىنى» وقىعاننان كەيىن، بايىتقا كەزىككىم-اق، كەلىپ ءجۇردى.. ولەڭدەرىنىڭ ءبىرقانشاسى كوكەيىمدە قالعان... ارعى بەتتەن ەل اۋعاننان كەيىن بايىتتىڭ جالعىزسىراپ جۇرگەنىن ولەڭدەرىنەن سەزگەم، ىشتەي ايايتىنمىن... نەگە ەكەنىن، بايىت ەل كوشكەندە، كەرى كوشىپ، تۋعان جەرىنەن الىستاپ، ورتالىققا قونىس تەۋىپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، ەلدى، جەردى، تۋعان اۋىلى دەلۇنىن ساعىنىپتى. مەندە بايىتتىڭ موڭعول تىلىندە شىعارعان ەكى كىتابى بار. سونىڭ ءبىرىنىڭ «سەرەحۇين سەرجيم» («تۇيسىك ءنارى») دەپ اتالاتىن ولەڭ جيناعىنىڭ العى سوزىندە موڭعولدىڭ حالىق اقىنى بااۆۋۋگيين لحاگۆاسۇرەن:

«...بۇگىن ايگىلى اباي، اقتانداردىڭ جالعاسى تالانتتى اقىن بايىت قابان ۇلىنىڭ كىتابىنا كوزىم قارلىعىپ وتىر. بۇل كىتاپ اناسىنا ارناعان ولەڭدەر مەن ماحاببات جىرىنا تولى ەكەن. بۇل اقىنعا: «...مىناۋ مەنىڭ بۇرىن جانە سوڭىندا جىلاعان كوز جاسىم، سىزگە ۇسىندىم! الىپ قويىڭىز!..»، - دەپ، (جالعىز ءتۇن بىرگە بولعان قىز) شاراپ ۇسىنىپ وتىر... «العاشقى تۇنگە اسىققان ونجەتىدەگى ارۋدىڭ تار توسەگىنىڭ شەتىنەن ماعان قالدىرعان ورىنى سياقتى مەنىڭ كىشكەتاي دەلۇنىم...» (ولەڭ موڭعول تىلىنەن سوزبە ءسوز اۋدارىلدى!) – دەپ، تۋعان جەرىن جىرلايدى. بۇدان ارتىلتىپ كىم ايتا الادى... ارادىك مۇڭعا بەرىلە وتىرىپ، كەنەت جالىن اتىپ شىعا كەلەتىن، اسىپ-تاسىپ شالقىعان، ەركىن ولەڭدەر بۇل كىتاپقا شوعىرلانىپتى... ءار ولەڭىنىڭ جەكە «جانى بار»، ءتىرى تۇيسىكپەن جازىلعانىنا قۋانا وتىرىپ ايتىلعان مەنىڭ ءسوزىمدى وقىرمانداردىڭ دا قابىل الاتىنى داۋسىز... پوەزيا دەگەنىمىز وزگەلەردەن ارتىلتا، ارتىق سەزىنە بىلگەن ادامنىڭ جۇرەك قالاۋى مەن ەركىندىگىنىڭ بەلگىسى...»، - دەپ اعىنان اقتارىلىپتى. ءبىز دە، ءدال سولاي ويلاعانبىز. بايىتتىڭ ولەڭدەرىن وقىپ وتىرعاندا، ءبىر ءسات ەسىڭە يسا بايزاقوۆ ورالادى. قازاقتىڭ قارا سوزدەرىن ول كىسى دە وسىلاي توگىلتكەن ەدى. ويلاڭىز، بايىتتىڭ شەت ەلدە، جات ورتادا ءجۇرىپ ءوز انا تىلىندە جازعان ولەڭدەرىنىڭ ءوزى جيىرماعا جۋىق جيناق. ءۇش تومدىق تاڭدامالى ولەڭدەر جيناعى تاعى بار. ءار قايسسىنىڭ كولەمى 20 باسپا پاراقتان جوعارى. ال موڭعول تىلىندەگى جيناقتارى جەكە تالداۋدى قاجەت ەتەدى. كەيدە بايىتتىڭ موڭعولشا جازعان ولەڭ، اڭگىمەلەرىن وقىپ وتىرىپ، ونىڭ قازاقشا ولەڭدەرىنەن گورى موڭعولشا ولەڭدەرىنىڭ اناعۇرلىم جاقسى تۋىندىلار ەكەندىگىنە تاڭقالاتىنمىن. ول ويىم بەكەر ەمەس ەكەن، وتكەن جازدا بايىتقا سول ەڭبەكتەرى ءۇشىن موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ سىيلىعى بەرىلدى. بۇل – موڭعوليا اقىن، جازۋشىلارىنا بەرىلەتىن ەكىنشى دارەجەلى مەملەكەتتىك ۇلكەن سىيلىق.

*** ءوزارا ۇقساس بەينە، ۇقساس ۇعىم، ۇقساس سوزدەردى سالىستىرا قولدانۋ ارقىلى كوڭىلدە تۇيگەنىن تولىق قوپارا ايتاتىن، سول ارقىلى وزگەلەردەن بولەك، دارا بەينە قالىپتاستىرۋ ءتاسىلى – بايىت شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلىگى. مۇندايدا كەيبىر جەرگىلىكتى ديالەكتيكالارعا قۇرىلعان تەڭەۋ، بەينەلى سوزتىركەستەرى سىزگە مۇلدە تۇسىنىكسىز، نەمەسە قاراپايىم كينو كادرلار سياقتى كولبەي وتە شىعۋى دا مۇمكىن.

«ارمىسىڭ اقيىق جىر – اقتان اقىن،

از قازاق اڭىز ەتىپ ماقتاناتىن.

بۇگىنگى جىر بايگەنىڭ كومبەسى ءسىز،

كوپ جۇيرىك كولبەي شاۋىپ توقتالاتىن.

...سۇراساڭ «ەل قالاي» - دەپ ارتىمداعى

قارا تاس – التىن بولىپ جارقىلدادى.

بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەزدىڭ اقيىعى –

ءىلبىس ەمەس، تىشقاندى القىمدادى.». ءيا، شىندىعىندا جاي عانا «كولبەي شاپقان» قاراپايىم ولەڭ. كىمدە كىم ايتا الاتىن، كىم دە كىم جازا الاتىن قاراپايىم سوزدەر. ءبىراق، ولەڭگە جان بەرىپ، اقىن بويىن باۋراپ تۇرعان ءبىر نارسە بار سياقتى. «از قازاق» پەن «اقيىق – اقتان اقىن». بۇل ەكەۋىن ەسكەرمەگەن ادامعا ولەڭ دەپ ايتۋعا كەلمەس!.. بايىت ءوزى عانا «از قازاق» پەن «اقيىق اقىننىڭ» كىم ەكەنىن بىلەدى. سول از قازاعىنىڭ جارتىسى الدە قاشان جەر اۋىپ، جۇرتتا «تىشقان القىمدايتىن اقيىقتار» عانا قالعان. سول ءوڭىردىڭ اقۋالىن بىلەتىن ادامدارعا بۇل ولەڭ ونسىز تۇسىنىكتى. ءوزىنىڭ «تىشقان القىمداپ» جۇرگەنىن ەستىگەندە، شىمبايىنا باتىپ كەتەتىندەرى دە بار. بايىت اقيىق اقىن اتاسىنىڭ ارۋاعىمەن سولاردى ءبىر جونگە سالىپ الماق... ولاي بولسا، بۇل ولەڭدى «قاراپايىم ولەڭ» دەپ ايتۋعا ەش قاقىمىز جوق. تەك، ولەڭدى قايتالاپ وقىپ، تۇسىنبەي قالعانىمىزدى تۇسىنۋگە مىندەتتىمىز... ولەڭ وقىپ وتىرعان كەزدە ادامنىڭ ىشكى قۋاتى ارتادى، كوكىرەككە جاڭا كۇش پايدا بولادى. مۇڭلى ولەڭ وقىساڭ دا، ءسوز قۋاتى سەنىڭ بويىڭا سەرپىن بەرىپ وتىرادى... ولەڭ وقىعاندا جىلايتىن ادام از بولادى... مۇمكىن، تۇسىنبەگەن تۇستا، نەمەسە ءوزىنىڭ ءبىر قايعىسىن قوزعاپ كەتكەن كەزدەردە بولماسا... ءبىراق، سونان كەيىن الگى ادام دا، «ءۇھ» دەپ كوكىرەگى اشىلىپ، بويىنا جاڭا قۋات جىيناي باستايدى... پوەزيا ادامدارعا وسى قاسيەتى ءۇشىن دە قاجەت شىعار؟!. ال بايىتتىڭ ولەڭدەرى مۇلدە كەرىسىنشە، اۋەلى – مۇڭ، سونان – جىگەر، سوڭىندا – ءوزىن دە، وزگەنى دە قايراۋ، وتتاي جانۋ!..

«...ءتىلىم باردا – تىكەندى دە ۇلپا ەتىپ

تۇنەكتى دە تاڭ قىلام.

جالىنسىزدى جالىن ەتىپ،

تاستى دا ورتەپ جاندىرام.

شاشىم قانشا بولسا سونشا ءسوز سويلەپ،

جاسىم قانشا بولسا سونشا كىتاپ جازىپ قالدىرام.». ءيا، ادام بولمىسىنان تىس، تىم اسقاق ماقسات، اسقان جۇرەكتىلىك، وتتى ۋادە. الايدا، اقىن بولىپ تۋعان سوڭ اۋەدەڭدە تۇرۋىڭ كەرەك. ءسوز – كيە!.. كيەگە سوقتىعىپ، كەسىرىنە ۇرىنۋعا قاقىڭ جوق. ءسوز ايتۋعا بولادى، ەگەر تۇگەسە، تولىقتىرا ايتالساڭ... بايىتتىڭ ولەڭدەرىن وقىپ وتىرعاندا وسىنداي ويعا قالاسىڭ دا، مىنا سوزدەرىن ەستىگەندە:

«... جىر جازىپ وتەم سەنىمىڭ حالقىم اقتالسىن

كەلمەسكە كەتسەم، كەيىنگى ۇرپاق ماقتانسىن.

بابيدىڭ ۇلى جىر قاشاپ كەتكەن بۇل ەلدەن

قاباننىڭ ۇلى قارىز بوپ قالاي اتتانسىن.». اقىننىڭ شىنايى شىندىعىن اقتارىپ وتىرعانىنا ەرىكسىز يلاناسىڭ. ولەڭگە، حالقىنا ادال مۇنداي سەرت بەرگەن، سەرتشىل اقىندار ساناۋلى عانا بولادى. سول ساناۋلىلار عانا دەگەنىنىنە جەتىپ، اقىن دەگەن ۇلى اتاققا يە بولىپ جاتادى. جانە بۇعان اقىننىڭ ءسوزى مەن مىنەزى جۇپتاسا بىلگەندە عانا...

*** سىرتتاي «عاشىق» بوپ جۇرگەن باۋىرىممەن كەزىكتىم. جارتى ساعاتقا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتاي عانا اڭگىمەدەن سوڭ، ءبىز تولىق تۇسىنىسكەندەيمىز، ەجەلدەن قويىنداسىپ وسكەن دوستار سياقتى. ول مەنى تازا اقىندىق بولمىس، اقىندىق مىنەز، اقىندىق سىرىمەن باۋراپ، كوكىرەگىمە ەنىپ، جايلانىپ الدى... ول ەندى ورنىنان قوزعالمايدى دا!.. ەرتەسىندە كەشقۇرىم تەلەفون شىرىلدايدى.. «اعا، سىزگە ءبىر ادام سالەم بەرەمىن، دەيدى!»، - دەدى دە، جاۋاپ كۇتپەستەن، جانىنداعى ادامعا، «ءما!»، - دەگەنى، ەستىلدى... بۇل دا اقىندىق مىنەز، مەنىڭ سويلەسەتىمە سەنىپ تۇر... ول ادام – جوعارىدا اتاپ وتكەن ايگىلى اقىن باۆۋۋگيين لحاگۆاسۇرەن ەكەن... ەكى كۇننەن سوڭ ۇشەۋىمىز باس قوسۋعا ۋاعدالاستىق...

انتەك – ەرتەسىندە ماعان شۇعىل حابار جەتتى دە، كەشىندە مەن ول ەلدەن قايتىپ كەتتىم.. تاعدىر بىزگە ەركىن اڭگىمەلەسۋدى جازبادى... جول بويى بايىتتىڭ بەرگەن بەس كىتابىن كەزەك-كەزەك سيپاپ، وقۋمەن بولدىم... كەيىننەن ول ەكەۋىنىڭ سول كەشتە مەنى كۇتىپ، بىلتە شامنىڭ جارىعىندا ولەڭ وقىپ وتىرعان سۋرەتتەرىن عالامتوردان كورىپ قالدىم. ۋاقىتشا بولسا دا وكىنىش!.. جولىققاندا، ۇشەۋ بولىپ وتىرعاندا، مۇمكىن بۇل ماقالا الدە باسقاشا جازىلاتىن دا ەدى... ول:

«اسىلدىقتىڭ اتى اسىل،

تانا بولسا، ول تانا.

ءومىر جاندى جان ەتەدى،

الەمگە ءورت تولسا دا،

دانا ءارقاشان دانا بولىپ جارالادى

ونى تاپقان انانىڭ –

اۋزى قيسىق، قولى شولاق،

كوزى سوقىر بولسا دا.»، - دەگەن. جانە دە:

«جالعان دوستار جات بولسىن كورىنبەسىن،

جەتەگىنە ەرمەيمىن جەرىنگەسىن.

باسقا بىرەۋ ەشقاشان جول كورسەتپە،

ءوز جونىمەن جىلجىسىن مەنىڭ كوشىم.»، - دەگەن. ءبىز «جات» بولماساق تا، اقىنعا اقىل ايتۋدان، ونىڭ توقتاۋسىز توگىلىپ تۇرعان ولەڭدەرىنە سىن ايتۋدان اۋلاقپىز. جازعاندارىن تۇگەندەپ، تۇگەلدەي وقىپ ۇلگەرسەك، مىنا عۇمىرىمىزعا سونىڭ ءوزى جەتەرلىكتەي ازىق.

***

كوشپەلى ومىردە وسكەن بىزدەردىڭ دۇنيە تانىمىزدا ۇقساستىقتار مول ەكەنى راس، ايتسە دە ونىڭ بارلىعى جاڭالىق ەمەس. سويتە تۇرا، سول ورتادان شىققان جاڭا اقىندى كورگەندە، جاڭالىق اشقانداي قۋانامىز. مەزەت سايىن وزگەرىپ، ءوشىپ بارا جاتقان ەسكىلىگىمىزدى اڭسايتىن كەزىمىز دە جيىلەيدى. سونداي كەزدەردە بايىتتىڭ ولەڭىن وقىعىڭ كەلەدى. ويتكەنى، ول سەن اڭساپ جۇرگەن سول ورتادا ءجۇر، سول ورتانىڭ جاقسىلىعىنا قۋانىپ، جاماندىعىنا كۇيىنىپ ءجۇر. قالاعان ساتىڭدە ول سەنىڭ كوكىرەگىڭە سول ساعىنىشتىڭ ءنارىن تامىزىپ، كۇش-قۋاتىڭدى ەسەلەپ، جىگەرلەندىرىپ بەرەدى. دۇنيە زاتتى الىستان اڭساعاننان گورى، كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاعان پايدالى... كوشپەندىلەر ءۇشىن ەڭ ءنارلى ولەڭدەر بايىتتىڭ جۇرەگىندە جاتقانى دا داۋسىز. اقىن تۇيسىگى ونى دا ءدوپ باساتىن سياقتى:

«كىم وقي بىلەر دالانىڭ شالقار

كوك باۋلارى مەن كوك تاۋىن،

ولار ما؟

ولار – دالادا تۋعان، دالادا ولگەن وت قاۋىم.

وقيدى cولار، ايتادى سولار

جان جۇرەگىمەن تىڭدايدى جانە سەزەدى،

دالانىڭ شاتتىق ءان، اۋەندەرى مەن

مۇڭايعان سىڭسۋ، جوقتاۋىن.

دالالىق ەلدىڭ ارايلاپ اتىپ

نۇر ءشاشىپ ۇنەمى تۇرۋى ءۇشىن نۇر تاڭى،

شىرقالىپ ءدايىم تۇرۋى كەرەك

داۋىلپاز دارحان ءداريانىڭ ءانى، بۇلت ءانى...»، - دەپ، سەنىڭ كوڭىلىڭدى دالاعا قاراي بۇرىپ، سونىڭ ماقامىمەن ءسوز ساپتايدى دا، قىزىقتىرا وتىرىپ، شوعىر-شوعىر پوەمالارىن وقۋعا جەتەكتەپ اپارادى. نەگە ەكەنىن، ونىڭ قاراپايىم بولا تۇرا، بىزگە بەيمالىم ءبىر كۇيمەن توگىلگەن توكپە ولەڭدەرى تىلسىمدىعىنا شاقىرادى دا تۇرادى.. بيىكتەن قۇلاعان تاۋ سارقىراماسىنداي توقتاۋسىز توگىلىپ جاتقان ولەڭدەرىن وقىعان سايىن باۋىرىمىزعا، قولىڭنان قالامىڭ تۇسپەسىن دەگەن اق تىلەكتى باتامىزدى ايتامىز!..(اقىن ولەڭدەرىن مىنا سىلتەمەدەن وقي الاسىزدار http://qamshy.kz/؟p=7889)