ءيسى قازاق ونى اباي دەپ بىلەدى. ال، ءدىندى جانىنا سەرىك ەتكەن اكەسىنىڭ وعان ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى يبراھيم ەدى. اباي بالا كۇنىنەن مەدرەسەدە مولدادان ءدارىس الىپ، ءدىني حات تانىدى. جالپى، تاريحقا كوز تاستاساڭىز، قازاق زيالىلارىنىڭ بارشاسى دەرلىك ءدىني ساۋاتتى بولعان. ولاردىڭ مەدرەسەدە العان ءتالىمى شىعارمالارىنا وزىندىك بوياۋ بەرگەنىنەن-اق بايقاۋعا بولادى.

اباي (يبراھيم) قۇنانباي ۇلى – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعا. الايدا، قازاق حالقى اباي سىندى كەمەڭگەر ءدىندارعا ەشۋاقىتتا كەندە بولماعان. قازاق ەلىنىڭ ءار اتىرابىندا ابايداي دانالار كوپتەپ كەزدەسەدى. وكىنىشتىسى ولاردىڭ ءدىني ەڭبەكتەرى مەن شىعارمالارى ەلگە ناسيحاتتاپ، جارىققا شىعارۋ جوقتىڭ قاسى. ونداي عۇلاما-عالىمداردىڭ ەڭبەگىن زەرتتەۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە. الايدا، ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز باسقا جايت.

اباي شىعارماسىندا ءدىن تاقىرىبى ەرەكشە ورىن الادى. عاقلياسىنان الىناتىن ءدىني عيبرات كوپ-اق. اسىرەسە، سەنىم مەن ادەپكە قاتىستى ايات پەن حاديستەردى قازاقي مانەردە تۇسىندىرەدى.

ونىڭ عاقلياتىندا عيبادات تاقىرىبى دا قوزعالادى. وتىز سەگىزىنشى قارا ءسوزىنىڭ سوڭىندا ناماز جايلى اڭگىمە بار. دالىرەك ايتقاندا، نامازدىڭ ىشكى سىرىن ءسوز ەتەدى.

اسىلى – اللا تاعالانى تانۋ

اباي بىلاي دەيدى: «...بەلگىلى، قۇداي تاعالا ەشبىر نارسەنى حيكمەتسىز جاراتپادى، ەشبىر نارسەنى حيكمەتسىز تاكليف قىلمادى. ءبارىنىڭ حيكمەتى بار، ءبارىنىڭ سەبەبى بار، ءبىزدىڭ عاۋام بىلاي تۇرسىن، عىلىمعا ماحابباتى بارلارعا سەبەپ، پارىزداردى بىلمەككە يجتيھات ءلازىم.[1]».

ابايدىڭ بۇل ءسوزىنىڭ قاينار كوزى قۇران ەكەنى انىق. ادامزاتتىڭ جاراتىلۋ ماقساتى جايلى اللا تاعالا: «جىن مەن ادامزاتتى وزىمە قۇلشىلىق قىلۋلارى ءۇشىن عانا جاراتتىم[2]»، – دەپ ءامىر ەتۋدە.

نيەت، امال جانە يمان  

«سىزدەر ءاربىر عامال قىلساڭىز ەزگۋلىك دەپ قالاسىز، ەزگۋلىككە بولا قاسد ەتىپ نيەت ەتەسىز. نيەت ونىڭ پارىزىنان حيساپ، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) حاديس ءشاريفى: «يننا اعمال بين نييات» دەگەن...

بۇل – بارلىق عيباداتتىڭ نەگىزى سانالاتىن حاديس. اتالمىش حاديس نيەتكە بايلانىستى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) وسيەتى. ومار بين حاتتاب (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن حاديستە: «راسىندا امالدار نيەتكە جاراسا بولادى. ءاربىر ادامعا ءوزى نيەت ەتكەنى بولادى...[3]»، – دەلىنگەن. يا، ادام بالاسى قانداي امال ىستەسە دە، اللا قۇزىرىندا ونىڭ قالبىنداعى نيەتى ەسكەرىلەدى. شاريعاتىمىزدا بارلىق امالداردىڭ ءبىرىنشى شارتى – نيەت. جاقسى دا ىزگى امالعا تەك جۇرەكتەن شىققان شىنايى نيەت تۇرتكى بولا الادى.

«ەندى نيەت ەتتىڭىز تاھارات الماققا، ناماز وقىماققا، رۋزا تۇتپاققا، بۇل تاعاتتاردى نيەتىڭىز زاھيرىنان قالىپ سىر، عيباداتقا جەتپەگەندىگى كەمشىلىك ەمەس پە؟ ءسىزدىڭ باتينىڭىز تازا بولماعى ول يمان بولىپ، بۇل زاھير عيباداتىڭىز يماندى بولعان سوڭ عانا، پارىز بولعان، ءسىزدىڭ زاھيرىڭىزداعى عيبادات – باتينىڭىزداعى يماننىڭ كولەڭكەسى، ءھام سول يماننىڭ نۇرلانىپ تۇرماعىنا كورىك  ءۇشىن بۇيىرىلعان. ونىڭ ءۇشىن عۇلامالار يمان ەكەۋ ەمەس بىرەۋ، ءبىر-اق ەزگۋ تاعات ءبىرلان نۇرلانادى، تاعات جوق بولسا كۇڭگىرتتەنەدى، بالكي ءسونۋ ءقاۋپى دە بار دەگەن. ەگەر ناداندار ول عيباداتتىڭ ىشكى سىرىن ەسكەرمەي قالسا، سونى قىلىپ ءجۇرىپ، يمانى سونەر دەگەن».

مىنە، وسى ارادا اباي يمان مەن امالدىڭ ارا-جىگىن نازىك تە شەبەر تۇردە اجىراتىپ بەرۋدە. حاكىم اباي ءوز ءسوزىن يمانعا قاتىستى ايات پەن حاديستەرگە جانە عۇلامالار ەڭبەگىنە سۇيەنىپ ايتىپ تۇرعانىندا كۇمان جوق. ماسەلەن، ءابۋ حانيفا (ر.ا.): «سونداي-اق، يمان امال ەمەس، امال يمان ەمەس. ويتكەنى، كوپ جاعدايدا مۇسىلمان بالاسىنىڭ موينىنان امال تۇسەتىن كەزدەر بولادى...

امال – يماننىڭ كورسەتكىشى، ءبىراق ونىڭ ءبىر بولشەگى ەمەس[4]»،– دەيدى. بۇل –  ءاھلي سۋننا ۋال جاماعات عۇلامالارىنىڭ يمان مەن امالعا قاتىستى ۇستانىمى. قۇران مەن سۇننەتتىڭ نۇسقاۋى.

ناماز – دۇعا

«...ول عيبادات كۇزەتشى ەدى. ءجا، كۇزەتشى كۇزەتكەن نارسەنىڭ اماندىعىن ويلاماي، ءبىر عانا وياتۋ تۇرماعىن، قالس قىلسا، ول نە كۇزەت؟ كۇزەتكەن نارسەسى قايدا كەتەدى؟ ماقسات كۇزەتىلگەن نارسەنىڭ اماندىعى، تازالىعى ەمەس پە؟ ەي، يشاراتتان حابارسىزدار، قارا! بۇل عيباداتتان ءبىر ۇلكەنى – ناماز. ... ەندى نامازدىڭ اتى – سالاۋات، سالاۋات دۇعا ماعىناسىندا دەگەن...»

شىن مانىندە، ناماز (سالاۋات) ءسوزىنىڭ ءتۇپ توركىنى – دۇعا، تىلەك جاساۋ بولىپ تابىلادى. فيقھ كىتابىندا[5]: «سالاۋات ءسوزىنىڭ تىلدىك ماعىناسى – دۇعا. ول جايلى قۇراندا:«... ولارعا دۇعا قىل. ويتكەنى سەنىڭ دۇعاڭ ولار ءۇشىن ءبىر توقتاۋ...[6]» دەسە، حاديستە: «سەندەرگە پەرىشتەلەر دۇعا (سالاۋات) ەتەدى[7]»، – دەگەن. يا، ناماز – دۇعا اتاۋلىنىڭ ەڭ ۇلىعى. بارلىق دۇعا مەن قۇلشىلىقتى بويىنا جيعان عيبادات – ناماز.

عيبادات يماندى كۇزەتۋشى، ءبىراق يماننىڭ ءوزى ەمەس ەكەندىگىن اباي وتە شەبەر تۇسىندىرۋدە. ءاسىلى، يمان مەن امال – شاريعاتىمىزدا ەڭ نازىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

تاكبير تاحريمانىڭ سىرى

«نامازدان اۋەلى قۇلاق قاقتىڭىز – كىرشا اللا تاعالانى جوعارىدا دەپ، ماكان يسپات ەتپەسەڭ دە، بەگىرەك سوزۋ ادەپسىز بولىپ، كۇنا دارياسىنا عارىق بولدىم، ياعني دۇنيە اۋەسىنە عارىق قىلماي قولىمنان تارت، ياعني قۇتىلارلىق جاردەمدەرىنىڭ يشاراتى».

وسى ارادا ەكى ماسەلە قوزعالىپ تۇر. ءبىرى – اللا تاعالانى مەكەنگە مۇقتاج ەمەستىگىن ۇيرەتۋ. بۇل – سەنىمگە قاتىستى.

ەكىنشىسى – نامازعا كىرىسكەندە باسبارماقتى قۇلاق جۇمساعىنا تيگىزۋ. بۇل – فيقھ ماسەلەسى. ۋايل بين حۋجر (ر.ا.) پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ناماز باستاعاندا تاكبىر ايتىپ قولدارىن قۇلاق تۇسىنا كوتەرگەندىگىن سۋرەتتەيدى[8].

ال، ءبىرىنشى ماسەلەگە قاتىستى حازىرەتى اليگە (ر.ا.) بىرەۋ: «ءبىزدىڭ راببىمىز ارشىنى جاراتپاس بۇرىن قايدا بولدى؟– دەپ سۇراق قويعاندا، ءالي (ر.ا.): «مەكەن جايلى سۇراققا جول بولسىن! اللا تاعالا مەكەن جانە زامان اتاۋى بولماس بۇرىن بولعان ەمەس پە. ول اللا ءقازىر دە سول اۋەلگى كۇيدە[9]»، – دەپ جاۋاپ قايىرعان. بۇل تۋراسىندا اباي حاكىمنىڭ ءوزى دە:

اللا وزگەرمەس، ادامزات كۇندە وزگەرەر...

كۇللى ماحلۇق وزگەرەر، اللا وزگەرمەس...[10]، – دەگەن ەمەس پە؟

ال، جاعفار سادىق (ر.ا.): «تاۋحيد ءۇش نەگىزگە سۇيەنەدى. ول: اللانى ەشنارسە(دەن) ەمەستىگىن، ەشنارسەنىڭ ىشىندە ەمەستىگىن، ەشنارسەنىڭ ۇستىندە ەمەستىگىن ۇعىنۋىڭ. ويتكەنى، اللا تاعالا «ءبىر نارسەدەن» دەۋشى اللا تاعالانى جاراتىلعان دەپ تانىعان بوپ، كاپىر بولادى. اللا تاعالانى «ءبىر نارسەنىڭ ىشىندە» دەۋشى اللا تاعالا شەكتەۋلى (التى تاراپقا تاۋەلدى) دەپ تانىپ، كاپىر بولادى. ال، كىمدە-كىم اللا تاعالانى «ءبىر نارسەنىڭ ۇستىندە» دەپ سيپاتتاسا، اللانى ءبىر نارسەگە مۇقتاج جانە كوتەرىلىپ تۇر دەگەن بوپ، كاپىر بولادى[11]»،-دەگەن.

قۇل قوجاسىنىڭ الدىندا تۇرعان كەيىپتە – قول بايلاۋ

«ونان سوڭ قيامدا تۇرىپ قول باعلاماق – قۇل قوجا الدىندا تۇرماق، بۇقارا پاتشا الدىندا تۇرعانىنان ارتىق اللانىڭ قادىرلىلىگىنە ءوزىنىڭ عاجيزدىعىنا ىقرارىنىڭ بەرىكتىگىن كورسەتكەن يشاراتى».

ءيا، ناماز وقۋشى ەرەكشە ادەپتى كەيىپتە تۇرادى، حاديستە: «ءۇش امال پايعامبارلار سۇننەتى: اۋىزاشاردى جىلدامداتۋ، سارەسىنى كەشىكتىرۋ جانە وڭ قولدى سول قول ۇستىنە كىندىك استىنا بايلاۋ[12]»،– دەپ ايتىلعان. سونداي-اق، حازىرەتى ءاليدىڭ (ر.ا.) : «(نامازدا) وڭ قولدى سول قولدىڭ ۇستىنە قويىپ، كىندىك استىنا بايلاۋ ناماز سۇننەتىنىڭ ءبىرى[13]»، – دەپ ايتقان ءسوزى بار.

سونىمەن قاتار، بۇل ارادا «يحسان» ماسەلەسى قوزعالىپ تۇر. ريۋاياتتا: «جابىرەيلى (ع.س.) پايعامباردان (س.ع.س.): «يحسان جايلى ايتىپ بەرشى؟،-دەيدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اللا تاعالانى كورىپ تۇرعانداي قۇلشىلىق ەتۋىڭ. ءبىراق، سەن ونى كورمەسەڭ دە شىن مانىندە اللا سەنى كورىپ تۇرادى[14]»،-دەپ تۇسىندىرگەن. بۇل ارادا قۇلشىلىق قالپى اللا ءۇشىن بولۋى قاجەتتىلىگى ايتىلۋدا.

قۇبىلاعا بەت تۇزەۋ

«قىبلاعا قاراماق – كىرشا، قۇداي تاعالاعا ەشبىر ورىن مۇمكىن ەمەس بولسا دا زيراتىن پارىز ەتكەن ورىنعا ءجۇزىن قاراتىپ، سونداعى دۇعاداي قابىلدىققا جاقىن بولار ما ەكەن دەگەن يشاراتى».

قۇران كارىمدە:«جانە قايدان جولعا شىقساڭ دا ءجۇزىڭدى مەشىت حارام جاققا قارات. ءاي، مۇمىندەر! قايدا بولساڭدار دا (نامازدا) جۇزدەرىڭدى سولاي قاراتىڭدار!...[15]». نامازدا قۇبىلاعا بەت تۇزەۋىمىز – تىكەلەي جاراتقاننىڭ جارلىعى. سونىمەن بىرگە، نيەتتە اللا تاعالا مەكەنگە تاۋەلسىز دەگەن بەك سەنىم بولۋى قاجەت.

فاتيحا وقۋ

«ونان سوڭ قيراعات، ياعني ءسۋراھي فاتيحا وقيسىڭ، مۇندا ءبىراق ءسوز ۇزارادى. ول فاتيحا سۇرەسىنىڭ ماعىنالارىندا كوپ سىر بار. رۋكۋع باس ۇرماق – الدىندا قۇدا حازىرگە ۇقساس، ول دا – يشارات. ساجدەلەر اۋەلى جەردەن جارالعانىنا ىقرارى، ەكىنشىسى جانە جەرگە قايتپاعىنا ىقرارى، باس كوتەرمەك جانە ءتىرىلىپ، سۇراۋ بەرمەگىنە ىقرارىنىڭ يشاراتى».

قۇران كارىمدە: «ودان (توپىراقتان) سەندەردى جاراتتىق. وعان قايتارامىز دا ەكىنشى رەت سودان شىعارامىز[16]»،-دەپ ايتىلعان.

اتالاردان قالعان اسىل ءدىن

«قاداعاتۋ ل-احير – دۇعانىڭ اقىرىندا اللاعا تاحايات ودان ءتاشاھھۋد ودان سالاۋات، پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) ايتپاق ءۇشىن ەڭ اقىرعى سالەم ءبىرلان تاۋىساسىز، ياعني اللا تاعالادان نە تىلەپ دۇعا قىلدىڭىز. ول دۇعا قازيناسى كۇللى مۇسىلمانداردى ورتاقتاستىرىپ، ولارعا دا سالاماتشىلىك تىلەپ ءھام راقىمەت تىلەپ بىتىرەسىز. ءجا، بۇل سوزدەن عيبراتلەندىك؟!»

اتالمىش عاقليادا نامازدىڭ رۋحاني جاعى اڭگىمە ەتىلگەن. بۇل ناماز تەك ءۇنسىز قيمىلدان قۇرالعان قۇلشىلىق ەمەس، ونىڭ ءاربىر ارەكەتىنىڭ ءمان-ماعىناسى بارىن ۇقتىرۋدا. وسى ارادا قازاقتىڭ حانافي مەكتەبى بويىنشا ءتالىم العانىن، سەنىم باعىتىندا حاق ءالھي سۋننا بويىنشا جۇرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اباي سىندى عۇلامالار ايات پەن ءحاديستى حالىققا ۇعىنىڭقى جانە وڭاي تىلمەن ءتۇسىندىرۋ جولىن  ۇستاندى. باسقاشا ايتقاندا، ءدىندى تولىعىمەن دالەلگە سۇيەنە وتىرىپ، شاريعاتتى اقيقاتتان ءبىر سۇيەم دە اۋىتقىماي جەتكىزدى. ءيا، حاكىم ابايدىڭ نامازى وسى.

ەندەشە، ەي، قازاق جاستارى! اتاڭنان قالعان ءدىني مۇرانىڭ قۇنى مەن ءقادىرىن ءبىل. ءارى ۇلگى ءھام ماقتان تۇت.

[1] اباي، 2-توم، 38-قارا ءسوز، 152-بەت (الماتى، «جازۋشى» 1986ج.)
[2] ءزاريات سۇرەسى، 56-ايات
[3] بۇحاري، مۋسليم
[4] بابيرتي، شارحۋل-ۋاسىيا ليل يمام ءابۋ حانيفا، 52-بەت
[5] ءال-يحتيار، 1-كىتاپ، 56-بەت
[6] تاۋبە، 103-ايات
[7] ميرقات مافاتيح شارح ميشكاتيل ماسابيح
[8] ءال-لۋباب، 69-بەت
[9] م.ناسافي، باحرۋل-كالام، 117-بەت
[10] اباي، 1-توم، 247-بەت (الماتى، «جازۋشى» 1986ج.)
[11] م.ناسافي، باحرۋل-كالام، 117-118بەتتەر
[12]ءال-يحتيار، 1-كىتاپ، 74-بەت، تاباراني
[13] احمەد، داراقۇتني
[14] مۋسليم
[15] باقارا، 150-ايات
[16] تاحا سۇرەسى، 55-ايات

رۋسلان قامباروۆ

دەرەككوز: muslim.kz