سەرىك تۇرعىنبەكوۆ (1.3.1946 جىلى قوستاناي وبلىسى جانگەلدى اۋدانى شاقشاق جانىبەك اۋىلىندا تۋعان) – اقىن.
1964 - 67 ج. جانكەلدين اۋدانى "جاڭا ءومىر" گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن. 1967 - 73 ج. قازاق راديوسىندا اعا رەداكتور، 1973- 78 ج. "لەنينشىل جاس" (قازىرگى "جاس الاش") گازەتىنىڭ قوستاناي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1978- 80 ج. حالىق شىعارماشىلىعى ۇيىندە ءبولىم مەنگەرۋشىسى. 1980 -81 ج. قازاق تەليەۆيزياسىندا رەداكتور قىزمەتىن اتقارعان. 1981 - 85 ج. قازاقستان باسپا، پوليگرافيا،كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىندە اعا رەداكتور، "جۇلدىز" جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولعان. ءقازىر استاناداعى س.سەيفۋللين مۇراجاي ءۇيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتكارادى.
"سۇيگەن جۇرەك"، "اسان اتا ىزىمەن، "قوبىز"(1975)، "كوكەيكەستى"(1978)، "تورعاي تولعاۋى" (1981)، "جۇرەگىمنىڭ ساۋلەسى" (1983)، "تىڭدا تۇلەگەندەر" (1983)، "كەش كەلگەن كوكتەم" (1985)، "جەرورتا" (1999)اتتى جىر جيناقتارىنىڭ، "ماحامبەت جانە جاڭگىر حان"، "ساكەن سۇڭقار" داستاندارىنىڭ، "نۇرحان"، "مۇقاعالي" " كەيكى باتىر " پەسالارىنىڭ اۆتورى.
س. تۇرعىنبەكوۆتىڭ اۋدارۋىمەن ورىس اقىندارى ا.تۆاردوۆسكييدىڭ ليريكالىق ولەڭدەرى "پەرزەنت" (1985)، "باۋىرلاس جىرلار" (1985)، پ.بوگدانوۆتىڭ "موسكۆا ءۇشىن شايقاس" پوەمالارى جارىق كورگەن.
حالىقارالىق "الاش" ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2003).
ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى
ب.سوقپاقبايەۆ
– ولگەندەر قايتىپ كەلەدى، –
دەسەم سەن،
استە، سەنبەيسىڭ.
سەبەبى، دوسىم،
سەبەبى –
سەن، ءسىرا، ماڭگى ولمەيسىڭ.
بولعانمەن
باستا ءبىر ءولىم.
ولمەيتىن جانعا سانالعان.
سەبەبى، سەنىڭ جۇرەگىڭ –
قارا تاس بولىپ جارالعان.
ەڭىرەپ، جىلاپ
ەسىل جىر –
بوزدايدى كۇندە ىنگەندەر.
ولەكسە كۇيىن كەشىپ ءجۇر،
ولگىسى كەلمەي جۇرگەندەر.
جامىلىپ اتىن ءتىرىنىڭ
جۇرەگى عانا دۇرسىلدەر...
سولاردىڭ مەن دە ءبىرىمىن،
قىبىرلاپ جۇرگەن –
قۇر سۇلدەر.
ءبىرى بار ەستە،
ءبىرى ۇمىت،
ءبىرىنىڭ قالماي دەرەگى.
...ولگەندەر قايتا ءتىرىلىپ،
تىرىلەر كۇندە ولەدى.
***
بولىپتى كىمنىڭ دەگەنى،
تەرەڭ جوق استە تارتىلماس.
جەمقوردىڭ ىشىپ-جەگەنى،
وزىنەن عانا ارتىلماس.
بىرەۋدىڭ بىلعاپ تۇنىعىن،
بيىكتەۋ تۇردى ول سەنەن.
ويتكەنى –
ولار عۇمىرىن،
بايلىقپەن عانا ولشەگەن.
كۇنبە-كۇن ويناپ كۇلگەنمەن،
قۇبىلتىپ ءجۇزىن، ءتان بوياپ.
قۇلقىنى ءومىر سۇرگەنمەن،
قۇر ءتىرى جۇرگەن جانداي-اق...
***
بالالىق –
ەرتە ءولىپ كەتتى.
جىگىتتىك –
تەر توگىپ كەتتى.
الاۋلاپ
مازداپ جانعان
ماحابباتىم.
كۇلگە اينالىپ –
ورتەنىپ كەتتى.
بار سەزىم –
اقىلعا اينالدى،
ءار ءسوزىم –
ناقىلعا اينالدى.
بوز دالا –
تاقىرعا اينالدى.
بوزبالا –
پاقىرعا اينالدى.
***
ارىنى كۇشتى
اقىن ەم،
جالعاعان
جاقىن-جىراقتى.
قۇيعىتىپ كەلە جاتىر ەم،
قاپىسىن تاۋىپ قۇلاتتى.
قۇلاتتى وڭشەڭ جىرىندى.
ءقادىرىن بىلمەي قالامنىڭ.
ارالار قايدا بۇرىنعى،
ماساعا نەعىپ تالاندىم؟!
كەدەرگىلەرگە،
كەدەنگە،
تاپا-تال تۇستە مەن ءتۇستىم.
«سۇيرەپ ءبىر شىعام!» دەگەنگە،
سونشاما نەگە سەنگىشپىن!
شاماسى كەلگەن –
شارپىعان،
قولىمەن جاۋىپ اي ءتوسىن.
الدانىپ قالىپ،
ارتىنان –
«اھ» ۇرعانىمدى قايتەسىڭ؟!
تاۋسىلدى اقىن امالى،
قۇلا ءتۇز – شاپقان قۇر اتتاي.
جاعىمپازداردىڭ زامانى،
قويمايدى جارعا قۇلاتپاي.
***
سيقىرشىنىڭ
جىلتىراق تاياعىنداي،
جاستىق شاعىم
جارق ەتتى –
جاي وعىنداي.
كارىلىككە
كيلىگىپ يەك ارتقان –
مەندەي بايعۇس پەندەڭدى ايا، قۇداي!
مەدەت تۇتام قاي ءىنى،
قاي اعايدى،
انا بولىپ ەندى كىم
ايالايدى؟!
ءوزىڭ ايا،
جاراتقان بۇل پەندەڭدى –
ال، ادامدار،
ءبىر-بىرىن ايامايدى.
ۇزىلسە دە كەۋدەمدە كۇدەر مەيلى،
قۇر جاتپا دەپ، ءبىر ءۇمىت دىگەرلەيدى.
بار اتاققا مالدانعان بەيشارالار،
ماراپاتقا (مەمسىيلىق)
جىبەرمەيدى.
جىبەرمەيدى ايتەۋىر،
جولىڭ قاعىپ،
بار بيلىگىن شوقپار عىپ قولىنداعى...
ماراپات تا،
مۇز بولىپ ەرىپ كەتەر،
تۇرىپ قالماس تاس بولىپ ونىڭ ءبارى.
دانا بولىپ تۋساڭ دا،
دارا بولىپ.
اق دەگەنىڭ شىعادى قارا بولىپ...
مەنىڭ ەندى قالمادى امال-ايلام،
مەمسىيلىقتى الماسام پارا بەرىپ!
***
ەل قايدا؟
اتامەكەن –
وتان قايدا؟
سورلى اقىن،
قايعى-شەرىن قوتارماي ما؟
نوقتاسىن تاناۋىما تاقاپ قويىپ،
تاعى دا ورىس ءبىزدى وتارلاي ما؟!
سوزدەرىم –
ساندىراق بوپ بوس كوكىگەن،
ايىرىلدى كۇن تىزبەسى – كەستەسىنەن.
تاعى دا اراعىما قايتا ورالىپ،
قۋىرداق جەيتىن بولدىق شوشقا
ەتىنەن.
وسىلاي جان تۇبىندە جاتتى مۇڭىم،
جات ءيىس،
جاقىن تۇتىپ –
جات قىلىعىن.
اڭسايدى –
اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ،
كەڭەستىڭ كەزىندەگى ءتاتتى كۇنىن.
جاتقان سوڭ ورىندالىپ ءوز دەگەنى،
جاتقان سوڭ جىبەك بولىپ ءبوز دەگەنى.
شىندىققا قايتا اينالىپ كەلە جاتىر،
كەڭەستىڭ كەزىندەگى كوزدەگەنى.
كوڭىلدىڭ كۇپتى بولىپ،
كۇي دۇرمەگى –
پەيىلىن
يلىكتىرىپ،
يدىرمەدى.
باياعى تاز كەپەشتى باسىمىزعا،
قايتادان وتىر بىزگە كيدىرگەلى!
ورىستىڭ ويى تەرەڭ،
كۇشى دە ەرەن.
قىپ-قىزىل –
قىزىقتىرىپ تۇسىمەنەن
قولىنان وق ۇشپاي-اق،
سوعىسپاي-اق،
وتىرماق باسىپ الىپ سۇسىمەنەن.
قامىتقا ەندى قايتىپ مويىن سۇقپا،
قولىڭدى ۇسىنعانمەن،
بويىڭ – سىرتتا.
جىلاساڭ كامپيت بەرىپ،
جۇباتادى –
بالاداي اينالدىرعان ويىنشىققا.
الاڭداپ تيمەيمىن دەپ
اشۋىڭا،
جول اشىپ،
الپاۋىتتىڭ قاشۋىنا...
يتەرىپ،
ەركىڭنەن تىس شىعارعان سوڭ،
باۋىرىنا قيىن ەمەس باسۋى دا.
كۇن بار ما
بۋىرقانىپ،
بۇلقىناتىن.
قولىنا دومبىرا السا جىر تۋاتىن.
ءار ەلدە «باران» دا كوپ،
«حارام» دا كوپ،
قازاققا بارىنەن دە جىلقى جاقىن.
وسىعان وتىرامىن باسىم قاتىپ،
ارعىماق – جۇيرىك بولۋ اسىل باقىت.
جۇيتكىپ ءبىر كەڭ دالاعا كەتسەم بە ەكەن،
دۇنيەنى تۇياعىممەن تاسىرلاتىپ...
***
جاعىنۋ مەن تابىنۋ قولدان كەلمەي،
ارناسىندا شالقىپ ءبىر تولعان كولدەي.
پاتشا بولسىن،
حان بولسىن،
قارا بولسىن،
بىلگەن جانعا –
پەندە عوي،
ول دا مەندەي!
اقىن شىركىن،
اۋليە،
اقىن باقسى.
پىراعىنا ءمىنىپ اپ، تاقىم باستى...
ءبىرىڭ – كەدەي،
ءبىرىڭ – باي بولعانمەنەن،
پەندەمىز عوي ءبارىمىز باقىر باستى.
سايا تاپپاي كەي كەزدە كەڭ ولكەدەن.
قاراڭعىدان قورقامىن –
كولەڭكەدەن.
حان تاعىندا تۇرعاندا –
تابىنعانمەن،
ءتۇسىپ قالسا، –
بولادى ول،
سەنەن تومەن.
سوندىقتان دا باعىنبان مەن ەشكىمگە.
كوز الدىمدا،
ەرتەگى –
ەلەس كۇندە...
جارتى الەمدى جارىلقاپ،
تىتىرەنتكەن،
«كوتىن» كورىپ قالعانبىز
كەڭەستىڭ دە.
***
اعاش ەدىك،
كومىر بولدىق.
التىن ەدىك،
تەمىر بولدىق.
داۋىل ەدىك،
وكپەك بولدىق،
باۋىر ەدىك،
وكپە بولدىق.
***
«وكتيابردەن» ءارى اسپاعان،
حاق-تاڭىرمەن جاراسپاعان،
كەڭەس ۇكىمەتى –
كەلمەسكە كەتتى... دەپ جۇرگەندە،
تورەلەرىم تاقىلداپ،
توڭىرەگى ماقۇلداپ،
باياعى «كەڭەس زامانى»
كەلە جاتىر جاقىنداپ...
كەلە جاتقان بالە بۇل،
بالەنبايىنشى عاسىردان.
ءسىرا دا وڭعان ەل بار ما،
ءبىر ادامعا باس ۇرعان.
سىي-سياپات بەرسە دە،
سيپاعان ەمەس باسىڭنان.
«تار جول، تايعاق كەشۋدە»
تابىلعان جوق قاسىڭنان.
داستارحانىڭدى تەۋىپ كەتەدى،
ءدام تاتقانمەن اسىڭنان.
كەلە جاتىر...
***
وز-وزىڭمەن اقتالىپ،
كۇپىنەسىڭ ماقتانىپ.
كۇمىسپەنەن كۇپتەلىپ،
التىنمەنەن اپتالىپ.
جارىعىڭ مەن نۇرىڭدى
جاريا عىپ جاتاسىڭ،
جارىلۋعا شاق قالىپ...
وسى مەنى قينايدى،
ەلدىڭ ار-يمانى،
ق ۇلى بولىپ داقپىرتتىڭ،
تابانىندا جات جۇرتتىڭ
جاتقان شاقتا –
تاپتالىپ!
***
ماحامبەتتەن ۇلگى الدىم،
قاسىمداردان.
قالعان ءبىر كوز مەن شىعار
اسىلداردان.
اشىق كۇندە،
اسپاننان جاي تۇسكەندەي،
اششى داۋسىم شىعادى –
اشىنعاننان.
***
ىلەسىپ ىلاۋىنا قيىن كوشتىڭ
بەيكۇنا –
بەيشارانىڭ كۇيىن كەشتىم.
مەملەكەت
ماسەلەسىن شەشكەنىمەن،
شەشە الماس،
جۇرەكتەگى ءتۇيىندى ەشكىم.
***
اتىمدى شاقىرمايمىن
اتاقپەنەن،
ءىسىمدى تانىتپايمىن
شاتاقپەنەن –
مەن ءۇشىن قالام – قانجار،
سول قانجاردى
بۇلتارتپاي ادىلدىكتى ايتۋ ءۇشىن،
بيلىكتىڭ تاماعىنا تاقاپ كەلەم.
***
قايران مەنىڭ قازاعىم
قيىر كەشكەن،
قۇرىق تيمەي،
قۇلىنداي ۇيىردە وسكەن.
ەندى بۇگىن –
ەل بولام دەگەن كەزدە،
ءوز جەرىندە –
وگەيدىڭ كۇيىن كەشكەن.
***
قاراتاۋدىڭ باسىندا كۇلكىم قالدى،
قارا جەردىڭ استىندا مۇلكىم قالدى.
كۇن كوزىندە –
قول جەتپەي،
اي استىندا –
الاش دەگەن
اياۋلى جۇرتىم قالدى.
...اسىلداردىڭ ۇرپاعى قۇلعا
اينالىپ،
قۇر اياق بوساتاتىن قۇلقىن قالدى.
***
كومپيۋتەر،
كەرەك ەمەس،
كىلەمىڭ دە،
ەڭبەكپەن الادى ونى بىلە بىلگەن.
ساقتايدى ناعىز ادام
ماقتانباي-اق،
التىندى توسىندە ەمەس،
جۇرەگىندە!
بىرەۋدىڭ جەمقورلىقپەن اتى قالار.
بايلىققا وتىر بۇگىن باتىپ ولار.
تىربانىپ العان سەنىڭ اتاعىڭدى،
اپ-ساتتە،
الپاۋىتتار ساتىپ الار.
اۋەلدەن جانىم مەنىڭ جىرعا قۇمار،
تەكتىلەر قىزىقپايدى –
تۇلعالىلار.
كورىنگەن الاياقتار الىپ جاتقان،
مەن سەنىڭ وردەنىڭدى ۇرعانىم بار!
***
مۇلدە بولەك،
مۇرات – ماقسات،
اردىڭ جايىن ويلاماي.
وڭشەڭ يتكە
سۇيەك تاستاپ،
ىرىلداتىپ قويعانى-اي.
بۇل بيلىككە
ءسوزىم وتپەس،
مىڭق ەتپەيدى تويعان سوڭ.
...كوكجيەككە كوزىم جەتپەس،
كولەگەيلەپ قويعان سوڭ.
***
ءولىپ كەتە جازدادىڭ سەن –
اتاق،
اتاق،
اتاق! – دەپ،
تورعا تۇسكەن جولبارىستاي بۇلقىنىپ،
جىر وقىدىڭ
جۇلقىنىپ.
ولەڭىڭ دە بەلگىلى،
كولەمىڭ دە بەلگىلى،
ءوز اتىڭدى
ءوزىڭ عانا شاقىرىپ،
بارلىعىپ تا،
باقىرىپ،
جاتتاعانىڭ –
جاۋىر بولعان تاقىرىپ.
سول باياعى ەسكى سۇرلەۋ،
سول باياعى ەسكى اۋەن.
وزىڭە ءوزىڭ عاشىقسىڭ،
جۇمىسىڭ جوق باسقامەن.
پايداڭ بولسا ءبىر كەرەك،
ىرىلەردى ىرگەلىپ،
ءبارى جالعان –
اتاعىڭ مەن مانسابىڭ،
اينا الدىندا
دايىندالىپ،
جىر وقىدىڭ قانشا كۇن.
اقيقاتىن ايتار بولسام،
اعاسى
اقىندارعا،
قالت كەتپەيدى –
حالىق بەرگەن باعاسى.
ەندى بۇگىن قاراشى،
جالعانداعى جالعىز اقىن سەن عانا –
تاقىرىبىڭ – كەڭ دالا،
حاننىڭ ماقتاپ تۇقىمىن،
ۇكىمەتتىڭ ورىندادىڭ ۇكىمىن،
بولدىڭ سولاي – قولبالا.
جولداس بولدىڭ،
جورتقانعا دا،
جەلگەنگە
جان-جۇرەگىڭ شەرمەندە،
جالعان دۇنيە،
جۇلدىز بوپ تۋماپپىز،
مەكەنىمىز اسپاندا ەمەس،
جەردە ەكەن...
ەندى بۇگىن وتكەن كۇنگە وكىنىپ،
جىر وقيسىڭ دولدانا.
ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك،
ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە،
جانتالاسقان سەن دە الاسىڭ اتاقتى،
جانتالاسپاي مەن دە الامىن اتاقتى،
ايىرماسى – سول عانا!
***
جانتالاسىپ،
ءھام تالاسىپ،
العان «سىيلىق» نە بولار؟!..
قورقا باسىپ،
جەلكە قاسىپ –
جۇمىسىڭدى دوعارار.
كەز دە بولار،
سوزگە قالار –
سودان كەيىن جايىڭ جوق.
مانساپ-باق تا،
اتاق-داڭق تا،
جەگىدەي جەپ –
ۋايىم بوپ.
***
جالپى ءبىز –
ءبىر قالانىڭ حالقىمىز –
17 ملن،
ءارى كەتسە جيىرما...
مالىم قاپتاپ ءجۇرۋشى ەدى قيىردا،
وتكەنىمە كوز جىبەرسەم –
رەفەرەندۋم،
سايلاۋ،
يناۋگۋراسيا...
سودان باسقا ەشتەڭە جوق ميىمدا.
ءيا، ءيا، ەسىمدە
مۇشە بولعانىم،
اسسامبلەيا دەگەن ۇيىمعا.
بىرەۋلەرگە بۇدان اسقان قىزمەت جوق،
بۇدان اسقان باقىت جوق،
... باسقالارىن ايتۋعا –
ءقازىر مەندە،
ۋاقىت جوق.
***
شىندىق ءتۇبى –
شىڭىراۋدا،
ىزدەسەم دە تابا الماسپىن.
اقيقاتتى
ايتار كەزدە
الداسپانمىن –
اق الماسپىن.
جالعان سويلەپ كەرەگى نە،
جات بولسا دا،
دوس بولسا دا –
جالپاق ەلگە
جاعا الماسپىن.
جۇيرىگىڭە – قارايلاسپىن،
بيلىگىڭە بارا الماسپىن.
اقىنداردىڭ اراسىندا –
تاعدىرلاسپىن،
تالانداسپىن.
پاقىرلاردىڭ اراسىندا
جالاڭ اياق،
جالاڭ باسپىن.
ەتكەن ءىسىم،
ايتقان ءسوزىم –
بار ازاپقا اينالعاندا،
اتاعىڭ مەن ابىرويىڭ،
قاراجاتقا بايلانعاندا.
قيا-شىڭعا جەتەم بە دەپ،
قالام ۇستاپ سايلانعاندا.
زيالىسىن زارىقتىرعان،
تالانتتارىن تارىقتىرعان،
كۇيى قيىن –
قالامداستىڭ.
الاۋلاعان وت بولعان سوڭ،
ءسىرا، ماعان.
ءسونۋ قيىن.
سونسەم قايتا جانا الماسپىن.
اقىن دەگەن قۇربانىڭ بار،
اتاعىڭدى ۇرعانىم بار!
ۇيىمدە
ۇرەي –
ۇيقى جوق.
كوڭىلدىڭ تيتتەي
كۇيتى جوق.
مىنا –
زىميان
زاماننىڭ
تۇزەلەتىن سيقى جوق.
قاسقىر بولىپ
ۇلىماي،
ارپ-ارپ ەتىپ
ۇرەمىن –
كورىنگەننىڭ ءيتى بوپ!
***
مەن ۇلتشىلمىن!
سۇيە الماسام ۇلتىمدى،
ويلاعانىم –
قاراقان باس-قۇلقىندى.
ساقتا قۇداي،
ساتقىن بولىپ كەتكەننەن،
ساقتاي الماي –
سالت پەن ءداستۇر عۇرپىمدى.
مەن ۇلتشىلمىن –
ۇلتىما باس يەمىن.
ۇلتىم ءۇشىن وتقا تۇسىپ-كۇيەمىن.
...سويلەمەيدى دومبىرانىڭ قوس شەگى،
نىقتاپ تۇرىپ ورناتپاسا تيەگىن.
مەن ۇلتشىلمىن –
مەن سياقتى كىم-كىم دە،
ۇلتىن سۇيمەي ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن بە؟!
ەلدىڭ سىيقى،
جەردىڭ شىرقى بۇزىلسا،
تۇندە – ۇيقىم كەلمەس،
كۇندىز – كۇلكىم دە.
مەن ۇلتشىلمىن –
ارعىسى مەن بەرگىسى.
تانىلعاندار ەڭبەگىمەن ەلگە ءىسى.
ۇلتشىل بولۋ –
ۇلتىن سۇيگەن ۇرپاقتىڭ،
تاريحىنا تاستاپ كەتكەن –
بەلگىسى.
مەن ۇلتشىلمىن –
جولىن قۋدىم اكەمنىڭ،
بوساعاسىن پانالاماي جات ەلدىڭ.
العان بەتتەن،
ايتقان سەرتتەن تايمايتىن،
احمەتپىن،
ءمىرجاقىپپىن،
ساكەنمىن!
مەن ۇلتشىلمىن –
كىنالاساڭ كىنالا.
سىننان،
مىننەن بولعان دەيسىڭ كىم ادا؟!
تىم بيىكتە،
قۇزار شىڭنىڭ باسىندا –
تاسقا بارىپ بىتەدى عوي قىنا دا.
مەن ۇلتشىلمىن –
ۇلتىن سۇيگەن ءپىرادار،
بولسا ەگەر،
مەن بولامىن – ءبىر ادام.
شىبىن جانىم ۇڭعىسىندا
مىلتىقتىڭ،
جانە قاشىپ قۇتىلادى كىم ودان؟!
مەن – ۇلتشىلمىن –
كوكىرەگىمدە – ءسوز كەنى،
تامشى جاسپىن اعىپ تۇسكەن كوزدەگى.
ءوز ۇلتىمدى سۇيگەندىگىم ءۇشىن دە،
كەۋدەسىنەن يتەرمەيمىن وزگەنى.
مەن ۇلتشىلمىن!
«اتتەگەن-اي، اتتەڭى» –
تاۋسىلمايتىن ءومىر نەتكەن
ءتاتتى ەدى؟!
ۇلتشىلدىقتى ايىپتى دەپ ساناساڭ،
جار باسىنا اپار-داعى –
ات مەنى!
ءبىلدىڭ بە، دوسىم،
ءبىر مەنشە –
شاشىڭدى ابدەن اعارتىپ...
ۇلىق بوپ ءومىر سۇرگەنشە،
ۇلتشىل بوپ ولگەن كوپ ارتىق!
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى
