ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوبىرەك اشىپ، جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ. بۇل – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى. مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن وسى ماڭىزدى مىندەتتى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن تەتىكتەرى قانداي؟
جول كارتاسىنىڭ جاقسىلىعى
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامالاردىڭ قاعاز جۇزىندە قالماي، باياندى بولۋى ءۇشىن بارلىق ءىس-شارالاردى ىسكە قوستى. الايدا، بۇل كۇرمەۋى قيىن كوكەيكەستى ماسەلەنى ءبىر ساتتە، بىر-ەكى جىلدىڭ بەدەرىندە تولىق شەشۋ استە مۇمكىن ەمەس. وعان ۋاقىت كەرەك.
ۇكىمەتتىڭ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ توعىز ايىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا، جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار 111،9 مىڭ ادام بولعان. ونىڭ ىشىندە 74،4 مىڭ ادام – جۇمىسسىزدار، 36،2 مىڭ ادام – ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار. جۇمىسسىزداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 29-عا دەيىنگى جاستار – 47،4 پايىز، قىز-كەلىنشەكتەر – 45،1 پايىز. بۇل – دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ ۇكىمەت وتىرىسىندا كەلتىرگەن دەرەكتەرى.
باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار دا، بالالار ۇيلەرىنىڭ، مەكتەپ پەن ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى دە بار.
جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن ارنايى بىرنەشە جوبا جاسالعان. سول جوبالاردىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 400-گە جۋىعى جۇزەگە اسقان. ونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزداردى قايتا وقىتىپ، نارىققا ساي ماماندىق الۋىنا جول اشۋ، كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋ، كاسىبىن اشۋعا كومەكتەسۋ، قارجىلىق-نەسيەلىك قيىندىقتاردى شەشۋ سەكىلدى كوپ ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن جەتكىلىكتى بىلە بەرمەيتىن ماسەلەلەر بار. وسىعان قاراعاندا، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جوبالارى ءومىر ەلەگىنەن ءوتىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايى تۇپكىلىكتى زەرتتەلگەنى بايقالادى.
مال مۇرتىمىزدى مايلايدى
ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك، قازاقستانداعى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق 9 ملن ادامعا جۋىق. ولاردىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ۇلەسى از ەمەس. وسىنشاما حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ باعىتىندا ۇكىمەتتىڭ قولعا العان جۇمىستارى كوڭىل قۋانتادى. اسىرەسە، اۋىلداعى اعايىندى ەڭبەككە تارتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ جاتىر.
ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامىپ، باۋىر باسقان، ۇيرەنىسكەن اۋىلىنان باسقا جاققا جۇمىس ىزدەپ، قونىس اۋدارۋعا نەمەسە ۆاحتا ادىسىمەن ەڭبەك ەتۋگە قۇلقى جوق جانداردىڭ نەگىزگى اينالىساتىن كاسىبى – مال. اۋىلدا وسكەندىكتەن، باسقا سالانى بىلمەسە دە، ءتورت تۇلىكتىڭ جايىن جاقسى بىلەدى. ءوزىنىڭ وتباسىن وسى ارقىلى اسىرايدى، ەتى بار، ءسۇتى بار، ارتىلعانىن ساۋداعا شىعارادى. بۇل جاڭالىق ەمەس، ءبارىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن كورىنىس. راس، ارتىلعان ازىق-تۇلىكتى قايدا وتكىزەرىن بىلمەي، شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى دا بار. ولار ءۇشىن ساۋدا ورىندارى شوعىرلانعان ورتالىقتارعا ەت-سۇتىن اپارۋ وڭاي ەمەس. اپارعان كۇننىڭ وزىندە، كوڭىلدەگىدەي باعاعا وتكىزۋى ەكىتالاي. ەكى ورتادا الىپساتارلارعا «جەم» بولادى. ماڭداي تەرى اقتالمايدى. راس، تەمىر جولعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى ارتىلعان ءونىمدى ساۋدالاپ، ءناپاقاسىن ايىرادى. «تەمىر جول جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى» دەگەن ءمانى وزگەرگەن ماتەل وسىدان شىقسا كەرەك. ال، تەمىر جولى جوق ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى نە ىستەمەك سوندا؟
بۇل جەردە اڭگىمە مال باسىن جىل سايىن كوبەيتىپ، ءتيىستى ورىندارعا تىركەلگەن شارۋا قوجالىقتارى تۋرالى ەمەس، ءوزىنىڭ تۇرعىن ءۇي جانىنداعى قوراسىندا مال ءوسىرىپ، جان ساقتاپ وتىرعان جاندار جايلى بولىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارى قازاقستان بويىنشا 675 مىڭ ادامنان اساتىن بولىپ شىقتى. از ەمەس، ارينە، دۇرىس پايدالانا بىلسە، زور رەسۋرس. ايتا كەتۋ كەرەك، ولار وزدەرىن جۇمىسپەن قامتىعاندار ساناتىنداعى ادامدار. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەت پەن ءسۇتتىڭ 70-80 پايىزى وسى رەسۋرستىڭ ەنشىسىندە ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى وسىنداي. ءبىراق، سول ەت-سۇتتى قابىلداۋ، وڭدەۋ، ءونىم دايىنداۋشىلارمەن ۋاقتىلى ەسەپ ايىرىسۋ قيىننىڭ قيىنى. شالعاي اۋىلداردى بىلاي قويعاندا، ساۋدا-ساتتىققا قولايلى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ ءوزى وسى جاعدايدى باستان وتكەرىپ وتىر. ماسەلەن، پاۆلودار وبلىسىنداعى ەگىن شارۋاشىلىعىنا دا، مال شارۋاشىلىعىنا دا قولايلى ەرتىس اۋدانىن الايىق. رەسەيمەن شەكارالاس اۋدان. كورشى مەملەكەتتىڭ ەلدى مەكەندەرى تاياق تاستام جەردە. بارىس-كەلىس، الىس-بەرىس جاساۋعا مۇمكىندىك مول. ءبىراق، سوعان قاراماستان، ەرتىس اۋدانىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبىرازى سوڭعى جىلدارى جۇمىسىن توقتاتقان. سونىڭ سالدارىنان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ وتىرعان تۇرعىندار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋىنان ارتىلعان ەت-سۇتتى قايدا وتكىزەرىن بىلمەي شاراسىز كۇيگە تۇسكەن. بۇل جاعدايعا پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ تا قانىق بولعان. اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەتىن باسشى ءقازىر جاعدايدى تۇزەۋگە تىرىسىپ جاتىر.
– جىل باسىنان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا 8،7 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيسيا قۇيىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە ارتىق، – دەگەن ەدى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ.
وسىنشاما مول قارجىنىڭ شاپاعاتى قوراسىندا ءتورت تۇلىكتى كوبەيتۋگە مۇددەلى، ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان تۇرعىندارعا دا تيەتىنى انىق. تەك جەرگىلىكتى بيلىك مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان وسىنداي قامقورلىقتاردى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن، جۇمىسپەن قامتىلعاندار ساناتىندا بار ادامدارعا جەتكىزە ءبىلۋى كەرەك. ەڭ قيىنى – ولارعا نەسيە بەرۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. قارجىعا قولى جەتۋى ءۇشىن ولار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋى ءتيىس.
توسىن جاعداي توسىلدىرماۋى ءتيىس
قازىرگىدەي الەمدى جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە كۇتپەگەن توسىن جاعدايلارعا تاپ بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن. بۇل – نارىقتىڭ قاتال زاڭى. ءبىراق، توسىن جاعداي توسىلدىرماۋى ءتيىس. مۇنداي ساتتە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ، ىسكە قوسا ءبىلۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ دە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان ماسەلەسىنىڭ ءبىرى وسى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى نارىقتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىنا ساي جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ، قاجەت بولسا، ادامداردى جاڭا كاسىپكە بەيىمدەۋ، قايتا دايارلاۋ مەن وقىتۋدىڭ جوسپارىن جاسادى. بۇل – كەلەشەكتىڭ جوسپارى، توسىن جاعداي بولا قالعاندا، حالىقتىڭ ەش كەدەرگىسىز، جاڭا جۇمىسقا ورنالاسىپ، كاسىبىن جالعاستىرۋدىڭ جوسپارى. جاقسى جوسپاردىڭ شەت جاعاسىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا ۇكىمەتتىڭ وتىرىسىندا ايتىپ ەدى، ەستىگەن قاۋىم قۋانىپ قالدى. توسىن جاعداي تۋىنداپ، مۇنايشىلاردىڭ اراسىندا جۇمىسىنان قىسقارىپ جاتقاندارى بولسا، ولاردى باسقا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءىس-شارالارى ءقازىردىڭ وزىندە جاسالعان. ونىڭ ۇستىنە بولاشاقتى بولجاپ، مىڭداعان ادامداردىڭ كەلەشەكتەگى تىرشىلىگىن ويلاعان مينيستر دۇيسەنوۆانىڭ قادامى باتىلدىق دەگەن ءجون. ول ەرتەڭگى كۇنى جۇزدەگەن وتباسى تاپ بولاتىن جۇمىسسىزدىقتى جويۋدىڭ جولىن الدىن الا ايتىپ وتىر. سوعان الاڭداۋلى. مينيستر مۇنايشىلار جۇمىستان قىسقارىپ جاتقانداي جاعداي بولسا، ولارعا اۋىر سوققى بولماۋى ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرۋ ويلاستىرىلعانىن جەتكىزدى.
مينيسترلىك تەك مۇناي سالاسىنا عانا ەمەس، باسقا دا سالالارعا بايلانىستى وسىنداي باعدارلامالاردى جاساعان. نەگىزگى ماقسات – قالادا بولسىن، اۋىلدا بولسىن، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ، حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ. وسى ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن كوتەرىپ، تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ مينيسترلىكتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
ءوسۋ امالى – شاعىن كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەل حالقىنا ارناعان «ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا بىلاي دەگەن ەدى: «شاعىن جانە ورتا بيزنەس 2050 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قازىرگى 20 پايىزى ورنىنا كەمىندە 50 پايىزىن وندىرەتىن بولادى. ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن جان باسىنا شاققاندا 4،5 ەسە – 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋىمىز كەرەك».
مەملەكەت باسشىسى مۇنى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعان جوق. بۇل – الەمدىك تاجىريبە. قازىرگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ءبارى وسى جولدان وتكەن. شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارىپ، ەكونوميكاسى بىرنەشە ەسە وسكەن ەلدەر از ەمەس. بۇعان ءبىر عانا مىسال كەلتىرسەك، جەتكىلىكتى بولار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، الەمدىك ەكونوميكانىڭ تىرەگى بولىپ وتىرعان بارلىق كاسىپورىنداردىڭ 95 پايىزى شاعىن بيزنەستىڭ ەنشىسىندە ەكەن. ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىم بويىنشا ۇلەس سالماعى 50 پايىزدان اسادى. جاپونيا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا سەكىلدى دامىعان ەلدەردە شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى وراسان زور. ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى دا وسى. قازاقستاننىڭ دا ەكونوميكالىق الەۋەتى كۇشتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ كەرەك. ولاردىڭ ونىمدەرىن تەك ءوزىمىز عانا تۇتىنىپ قويماي، ەكسپورتقا شىعارعان ءجون. سوندا عانا وسەمىز، سوندا عانا كوسەگەمىز كوگەرەدى.
اسىرەسە، اۋىلدىق جەرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك جاسالسا، مىڭداعان وتباسى جۇمىس تاۋىپ، تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارار ەدى.
عالىم ومارحان،
