كەشە ەلوردادا «ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جانە قازىرگى زاماننىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرى» دەگەن تاقىرىپتا ساياساتتانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كونگرەسى ءوتتى. كونگرەسس جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى، پارلامەنت دەپۋتاتتارى، شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمدار مەن ساراپشىلار، ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ساياساتتانۋشىلارى، عىلىمي-تالدامالىق ورتالىقتاردىڭ ماماندارى، سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى مەن وقىتۋشىلارى قاتىستى. كونگرەستە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىبايەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. ال جيىنعا ساياسي عىلىمدار دوكتورى كامال بۇرحانوۆ مودەراتورلىق ەتتى.
قارۋسىزدانۋ – بارشاعا ورتاق ماسەلە
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىبايەۆ ءوزىءنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جاھان جۇرتشىلىعىنا تانىمال بولعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەءسى قازاقستان پرەزيدەنتىءنىڭ ءبۇكىل الەم حالقى مەن كوشباسشىلارىنا ارنالعان تاريحي جولداۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. ەلباسىمىز ۇسىنعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – بەيبىتشىلىكتىڭ كىلتى، دەدى ب.مايلىبايەۆ. وزدەرىءڭىز بىلەءسىزدەر، جاقىندا مانيفەست ءبىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەسمي قۇجاتى اتاندى. بۇل اتالعان باستامانىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. ويتكەنى، قارۋسىزدانۋ ماسەلەسى – بۇكىل ادامزات ءۇشىن ورتاق ماسەلە. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاندى. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك ساياساتقا بايلانىستى ۇيىمداعى باستى ون ءۇش مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇدان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزىنا توقتالدى. ب.مايلىبايەۆتىڭ اتاپ وتكەءنىندەي، مانيفەست ءوزىندىك ءۇنقاتىسۋدىڭ جول كارتاسى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەندى جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە قاراستىراتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ مانيفەسىندە «سوعىسسىز الەم» ماسەلەسىن كوتەردى، دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
وندا ەلباسىمىز جاھاندىق يادرولىق باقىلاۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى جانە ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىن الەمدە العاشقى بولىپ كوتەرىپ وتىر. وسىنداي جاھاندىق وتكىر دە وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرۋ ارقىلى قازاقستان باسشىسى اسا ماڭىزدى باعدارلامالاردىڭ گەنەراتورى بولۋدا.
سونىمەن قاتار، باعلان مايلىبايەۆ ەشقانداي مانگە يە ەمەس اسكەري وداقتاردان باس تارتۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتءتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، مۇنداي اسكەري وداقتار حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا زيانىن تيگىزەدى. سوندىقتان، الەمدىك قوعامداستىق وسىنداي ءماسەلەلەرگە زەر سالۋى قاجەت. حالىقارالىق قۇقىقتىڭ امبەباپ قاعيداتتارى رەتىندە سوعىستى بولدىرماۋعا، ورىن العان قاقتىعىستاردىڭ سوزىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار قابىلداۋدى اتادى. بۇۇ وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى كونفەرەنسيالار مەن جيىنداردى ءجيى وتكىزىپ تۇرادى.
مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق قوعامداستىققا داعدارىس جانە جانجالداردى بەيبىت تەتىكتەر نەگىزىندە جويۋدىڭ دالەلدى الگوريتءمىن ۇسىندى، دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. ن.ءا.نازاربايەۆ بۇكىل الەمءدى نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى عالامدىق تۇراقتىلىق پەن ءقاۋىپسىزدىككە جاقىنداتۋعا قابىلەتتى جالپىعا بىردەي ءۇنقاتىسۋعا جانە بىرلەسكەن ءىس-قيمىلعا، ءقاۋىپسىزدىكتىڭ ءىس جۇزىندە ىقپالدى جالپى قاعيدالارىن ازىرلەۋگە شاقىرادى. ءوز مانيفەسىندە ەلباسى «سوعىسسىز الەم» عالامدىق ۇدەرىسىن ىسكە قوساتىن ناقتى جاعدايلاردى دا ۇسىنىپ وتىر. بۇل – حالىقارالىق يادرولىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ، باسقىنشىلىقتى جويۋ جاعىنا قاراي ءتۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋ، وڭىرلىك جانجالداردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ، سونىمەن بىرگە، اسكەري وداقتاردان باس تارتۋ جانە حالىقارالىق قۇقىقتىق امبەباپ قاعيداتتارىن ساقتاۋ.
الەم جۇرتشىلىعىن قۋانتقان قۇجات
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىبايەۆتىڭ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ ءسوزىنەن كەيىن، مودەراتور حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆكە ءسوز بەردى. ول «يادرولىق عاسىردان – ازات بولاشاققا» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا ءوز ويىن ورتاعا سالدى. حالىقارالىق وتكىر ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى جەتىك بىلەتىن ول يادرولىق قارۋدىڭ بۇكىل ادامزات ءۇشىن اسا قاتەرلى ەكەنىنە كەڭىرەك توقتالدى. حح عاسىردا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋلار تەك اقش، رەسەي، جۇڭگو، ۇلىبريتانيا جانە فرانسيا سەكىلدى ەلدەردىڭ عانا ۋىسىندا بولسا، بۇگىنگى تاڭدا ونداي تاجال قارۋ شىعارۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى مەملەكەتتەردىڭ سانى 40-قا جەتىپ وتىر جانە ولاردىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءالسىز ەلدەر دە بارشىلىق، دەدى ءادىل قۇرمانجان ۇلى. بۇل – قاي تۇرعىدان بولسىن، وتە ءقاۋىپتى سىن-قاتەر ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. ويتكەنى، تۇپتىڭ-تۇبىندە ول – كۇللى وركەنيەت پەن ادام بالاسىنىڭ تەگىس جويىلىپ كەتۋىنە اپاراتىن تۇيىق تا قاتەرلى جول. سوندىقتان، ۇستىمىزدەگى جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن ءتورتىنشى يادرولىق سىناققا قارسى ءسامميتتىڭ مىنبەرىنەن سويلەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ «مۇنداي سوعىس باستالسا، ودان بىردە-بىر مەملەكەتتىڭ امان قالۋى مۇمكىن ەمەس جانە بۇگىنگى تاڭدا لاڭكەستەردىڭ يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ناقتى شىندىققا اينالدى. مۇنداي جاعدايدا الەم ليدەرلەرى كۇش بىرىكتىرىپ، اتالعان سىن-قاتەرمەن بىرگە كۇرەسپەسە، تىم كەش بولادى.
شەشەننىڭ اتاپ وتۋىنشە، ءبىزدىڭ ەلىمىز – وسىدان 25 جىل بۇرىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرعان، سونداي-اق، بەيبىت اتومعا العاش جول اشقان تۇڭعىش مەملەكەت. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەۋرازيادا، لاتىن امەريكاسىندا جانە افريكادا يادرولىق قارۋسىز تاعى دا التى ايماق قۇرۋ تۋرالى ۇندەۋىنە سامميتكە قاتىسۋشىلار قول سوعىپ، قولداپ-قوشتاعانىنا تاڭدانۋعا بولمايدى. مۇنىمەن قوسا، 2015 جىلى ماگاتە-نىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانى دا بەيءبىت اتومدى قولداۋعا باعىتتالعان بۇكىلالەمدىك ءمانى بار ءىرى قادام بولدى. سول قادامدى دا العاشقى بولىپ قازاقستان جاساپ وتىر.
وسىدان 25 جىل بۇرىن الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سەمەي سىناق پوليگونىن ءوز شەشىمىمەن جاپقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باتىل باستامالار جاساۋىنا تولىق مورالدىق نەگىز بار، دەدى ءارى قاراي ءادىل احمەتوۆ. شىندىعىندا دا، ەگەر وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ءوز جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىن جاپپاعاندا، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى لوب-نور دا، اقش-تىڭ نيەۆادا شتاتىنداعى يادرولىق سىناق پوليگونى دا، الەم مۇحيتتارىنداعى اتومداردا ورنالاسقان ۇلىبريتانيا مەن فرانسيانىڭ يادرولىق سىناق پوليگوندارى دا يادرولىق تاجال سىناقتارىن ءالى كۇنگە دەيىن توقتاتپاعان بولار ەدى. بۇل جەردە بىزدەر الەم ساياساتتانۋشىلارىنىڭ نازارىن جانە ءبىر ءتۇيىندى ماسەلەگە اۋدارعىمىز كەلەدى. باسىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك، قازاقستاندا سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى تولىق جابىلدى. ءبىراق، الەمدەگى وزگە سىناق پوليگوندارىنىڭ جۇمىستارى ۋاقىتشا توقتاعانىمەن، ولار ءالى كۇنگە دەيىن تولىق جابىلعان جوق، ساقتالىپ قالدى. دەمەك، بۇل تۇبەگەيلى شەشىءمىن تاپپاعان الەمدىك سىن-قاتەر جانە بۇل قاتەردىڭ ءتۇيىنى وز-وزىنەن شەشىلە دە قويمايدى.
وسىلاي دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ول ەندى قاتىسۋشىلار نازارىن اتوم ستانسالارىنا اۋداردى. حالىقارالىق تەرروءريزمنىڭ ەتەك الۋىنا بايلانىستى ەندىگى الاپات سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىر پاراسى الەمدەگى اتوم ەلەكتر ستانسالارى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس، دەدى شەشەن وسى جونىندە. ويتكەنى، ۇستىمىزدەگى جىلى لاڭكەستەردىڭ بەلگياداعى اتوم ەلەكتر ستانساسىن جارماق بولعان ارەكەتى بۇعان ناقتى دالەل بولا الادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، بۇگىندە الەمنىڭ 31 ەلىندە ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن 192 اتوم ستانساسىنىڭ ءبارى دە وسى سىن-قاتەرلەرگە جاتاتىن نىساندار ەكەنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.
شەشەن ءوز سوزىندە كەلتىرگەندەي، بۇگىندە سولاردان بولەك تاعى دا 72 يادرولىق بلوك ىسكە قوسىلىپ جاتىر ەكەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى: قىتايدا – 28، رەسەيدە – 10، ءۇنءدىستاندا – 6، اقش-تا – 5، وڭتۇستىك كورەيادا – 5، جاپونيادا – 2، باا-دە – 2. دەمەك، يادرولىق ءقاۋىپ تە، يادرولىق قالدىقتار دا اتالمىش بلوكتارمەن قاتار ۇلعايىپ كەلەدى.
مىنە، ءدال وسى تۇرعىدان كەلەتىن بولساق، پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ «الەم ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىنىڭ ءمانى زور. بۇل عالامدىق قۇجاتتا ەلباسى ءقازىرگى زاماندا كۇللى الەمدە ەتەك الىپ وتىرعان ميليتاريزم مەن حالىقارالىق تەرروءريزمنىڭ ادامزاتتى ورنى تولماس شىعىندارعا ۇشىراتىپ قانا قويماي، مۇلدە جويىپ جىبەرۋگە دە شاق قالىپ تۇرعانى وتە سالماقتى دايەكتەرمەن دالەلدەنگەن، دەدى ءا.احمەتوۆ. بۇل قۇجات ارقىلى نازاربايەۆ الەم ليدەرلەرىن تىم كەش قالماي تۇرعاندا، اقىلعا كەلۋگە شاقىرادى. سوسىن، تەك وسىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي، اتالمىش مانيفەستە شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار دا وتە نانىمدى ايقىندالعان. ماسەلەن، ۇستىمىزدەگى جىلى ءححى عاسىردا باستالىپ كەتۋ ءقاۋپى ءتونىپ تۇرعان شيەلەنىستەر مەن سوعىس ءورتىنىڭ ودان ارى تۇتانىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەۋدى كوزدەيتىن بۇۇ-نىڭ ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنسياسىن وتكىزۋ قاجەت ەكەنىنە ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. جانە بۇل شارانى كەشەۋىلدەتپەي، تەز ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگى دە باسا ايتىلعان.
ءسوزى بارىسىندا ءا.احمەتوۆ، سونداي-اق مانيفەستىڭ بۇۇ قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تىركەلىپ، الەمدە جاپپاي تالقىلانۋى سەبەپتەرىن دە اتاپ ءوتتى. ونىڭ اتاپ وتكەنىندەي، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ بۇگىنگى ادامزاتتىڭ بۇل قۇجاتتى قولداماۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، بۇگىنگى تاڭداعى اقش پەن رەسەيدىڭ تەكەتىرەسىنىڭ ءۇشىنءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ۇلاسىپ كەتۋ ءقاۋپى جوعارى… سولتۇستىك كورەيانىڭ اۋماعىندا وتكىزىلىپ جاتقان يادرولىق سىناقتار تەك كورشى ەلدەردى عانا ەمەس، كۇللى الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس، دەپ جالعاستىردى ءسوزىن شەشەن. الەمدىك قاۋىپسىزدىككە قاتىستى حالىقارالىق زاڭداردىڭ، ونىڭ ىشىندە ەركىن ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى زاڭداردىڭ ورەسكەل بۇزىلىپ، تولاسسىز سانكسيالارعا ورىن بەرىپ وتىرعانىنا بۇۇ-عا مۇشە قاتارداعى مەملەكەتتەر ەمەس، كەرىسىنشە، اتالمىش ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ءوزى كىنالى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ليۆيادا، يراكتا جانە سيريادا سوعىس جۇرگىزىپ جاتقان جالدامالى تەرروريستىك توپتاردىڭ سان جاعىنان كواليسيالىق ارميانىڭ جيىنتىق كۇشىنەن دە اسىپ تۇسەتىنى جانە ولاردىڭ جاي عانا قارۋ-جاراق ەمەس، زاماناۋي قارۋلاردى ەركىن پايدالانىپ وتىرعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇلاردىڭ سىرتىندا دا الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇر.
ەندەشە، ءدال وسى تۇرعىدان كەلەتىن بولساق، دەدى ءا.احمەتوۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ، بۇگىنگى تاڭدا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنىپ وتىرعان «الەم: ءححى عاسىر» مانيفەسىنە تەڭ كەلەتىن باعدارلاما جوق. الەم جۇرتشىلىعى بۇل قۇجاتتان دۇرىس قورىتىندى شىعارىپ، وندا ۇسىنىلعان ۇلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىسسە، الەم بولاشاعىنىڭ دۇرىس جولعا باعىتتالاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
بۇل قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزدى باستاما
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، ساياسي عىلىمدارى دوكتورى اقان بيجانوۆ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – قازىرگى زاماننىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ» تاقىرىبى بويىنشا ءوزىنىڭ ءوي-تۇيىنىن ورتاعا سالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىدان 25 جىل بۇرىن ەلباسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن الەمدەگى اسا ءىرى سانالاتىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى، دەدى سەناتور. ودان كەيىن قازاقستان دۇنيە جۇزىندە العاشقى بولىپ ءوزىنىڭ قۋاتتى يادرولىق قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. قازىرگى كەزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان يادروسىز ايماق قۇرۋ، جاھاندىق يادرولىق قوزعالىستى ورىستەتۋ جانە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ تەزدەتىپ كۇشىنە ەنۋىنە كۇش سالىپ كەلەدى.
دەپۋتاتتىڭ اتاپ وتۋىنشە، بۇگىندە الەم جۇرتشىلىعىن ءجيى كورىنىس بەرە باستاعان جانجالدار مەن كەيبىر ەلدەردە بولىپ جاتقان كيكىلجىڭدەر الاڭداتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بەلسەنە تۇسكەن تەررورلىق ارەكەتتەر دە قورقىنىش تۋدىرۋدا. سول سەبەپتەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن باعدارلامالىق قۇجات رەتىندە ۇسىندى. مانيفەسكە بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى رەسمي مارتەبە بەردى. ەلباسىنىڭ مانيفەسىندە كەز كەلگەن ساتتە قاۋىپ-قاتەر تۋعىزاتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ، سىناقتاردى مۇلدە بولدىرماۋ، تاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلعان. ويتكەنى، ەلباسى اتاپ وتكەندەي، يادرولىق سوعىستا جەڭگەن دە، جەڭىلگەن دە بولمايدى.
مانيفەستە جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋعا شاقىرۋ ەرەكشە ورىن الادى، دەدى ا.بيجانوۆ بۇدان سوڭ. بۇگىنگى تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان كەزەڭىندە بايقاۋسىزدا جاسالعان قادام الەمدىك اپاتقا سوقتىرادى. ال قازاقستان يادرولىق سىناقتاردىڭ قاسىرەت-قايعىسىن ءوز ەلىندە، ءوز جەرىندە بارىنشا تارتتى، زاردابىن ابدەن شەكتى. الەمدىك قوعامداستىق ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ يدەياسىنا جوعارى باعا بەردى. سەبەبى، بانك وزگە ەلدەر ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا قولدانۋ قولجەتىمدىلىگىنە ءمۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ال رەسەي ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ماكسيم ليحاچيەۆ «نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بىتىمگەرشىلىك باستامالارى جانە قازىرگى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرى» تاقىرىبى بويىنشا وي-تۇجىرىمىن ورتاعا سالدى. رەسەيلىك عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى حالىقارالىق بىتىمگەرلىك قۇجاتتاردىڭ جالعاسى ىسپەتتى. وسى قۇجات ارقىلى الەمدىك قوعامداستىق قاۋىپ-قاتەردەن شىعۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا الادى.
مانيفەستە قازاقستان باسشىسى ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتىر، دەدى م.ليحاچيەۆ. ونىڭ ىشىندە يادروسىز ايماقتاردى كوبەيتۋ دە بار. كەزىندە قازاقستاندىقتار كەيبىر ەلدەر سياقتى تالاپتار قويماي-اق الەمدەگى اسا قۋاتتى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەنىن تانىتتى. بۇل باستاماعا الەم ەلدەرى ەرەكشە قولداۋ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ وسىنداي بەلسەندى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا يادروسىز ايماق قۇرۋعا قول جەتكىزىلدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى كوپشىلىك قولداۋىنا يە بولىپ وتىر.
قحر ءسىم-ىنىڭ ەلشىسى ياو پەيشەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ كورىنىسى» دەگەن تاقىرىپتا ءسوز قوزعادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ءرولى وتە زور. قازاقستان ديپلوماتيالىق جانە جەتكەن جەتىستىگى جاعىنان دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرەدى، دەدى ەلشى. بۇگىنگى ساياساتتانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كونگرەسى الەمدەگى كۇردەلى ماسەلەلەر تۋرالى پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريالاپ، جاھاندىق شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمالار تۋرالى وي قوزعادى.
قحر ديپلوماتى ياو پەيشەن الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ەرەكشە ماڭىزى بار قۇجاتتى ەكى بولىككە ءبولىپ قاراستىرۋدى ۇسىندى. مانيفەستەگى ەكى بولىكتى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى، دەدى ول وسى ءجوءنىندە. بىرىنشىدەن، بۇل – قازاقستاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى باقىلاپ قانا قويماي، ونىڭ نەگە اپارىپ سوقتىراتىندىعىن جاقسى تۇسىنەدى. پرەزيدەنت ءوز مانيفەسىندە جاھاندى مازالاعان ماسەلەلەردى انىق كورسەتتى. سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسۋدە. كوپتەگەن ازاماتتار كەي دەرجاۆالاردىڭ ارەكەتىنە ءوز رەنىشىن بىلدىرۋدە. ولاردىڭ كەسىرىنەن بەيبىت تۇرعىندار، اسىرەسە، ايەلدەر مەن بالالار ءتۇرلى سوعىس وشاقتارىندا قازا تاپتى. مىسالى، اۋعانستان، يراك، ليۆيا جانە سيرياداعى سوعىستار جۇرەگىمىزدى اۋىرتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، الەمدە قاراما-قايشىلىق كوبەيگەن. جارىلىستارعا كوپشىلىكتىڭ ەتى ۇيرەنىپ بارادى. وعان كىنالى ادامدار جازاسىن العان جوق. الەمدىك قوعامداستىق قىلمىستىق ساياساتتى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتكەرلەردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا ىقپال ەتۋى قاجەت. سەبەبى، ولار اسكەري تەحنيكانى ساتۋشىلارعا كومەكتەسىپ، بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن پايدا تابۋدا.
سونىمەن قاتار، ەلشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىنا قاتىستى ءوز پىكىرىن دە ءبىلءدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە، مانيفەست ارقىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن بىلۋگە بولادى. قىتايلىق ديپلومات ءبىزدىڭ پرەزيدەنءتىمىزدىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالايتىنىن ايتا كەلىپ، وعان مىسال دا كەلتىردى. وسىدان 25 جىل بۇرىن ەلدەرىڭىز ازيادا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى، دەدى ول وسى جايىندا. ول ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى جاعداي وتە كۇردەلى بولاتىن. ءبىراق، سوعان قاراماستان، وسىنداي جاھاندىق ماڭىزى بار ۇلكەن باستاما كوتەردى، 10 جىل وتكەن سوڭ الماتىدا اوسشك كونفەرەنسياسىنىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى ءوتتى. وعان ازيانىڭ بەدەلدى باسشىلارى كەلدى. بۇرىن بۇل كوشباسشىلار ءبىر ۇستەل باسىندا باس قوسپاعان بولاتىن. بۇل نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قولىنان كەلدى. ونى ءوز كوزىممەن كوردىم. بۇگىندە بۇل ۇيىمعا 26 مەملەكەت مۇشە. سونداي-اق، قازاقستان –يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان العاشقى مەملەكەت. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاق ەلى يادرولىق قارۋىنىڭ كۇشى الەم بويىنشا 4ء-شى ورىندا بولدى. جۇڭگو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەلشىسى ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قابىلەتى دامىعان مەملەكەتتەر دەڭگەيىندە ەكەندىگىن ايتىپ، وعان جوعارى باعا بەردى. ءوز ەلىمنىڭ ازاماتتارىنا قازاقستان – ۇلكەن مەملەكەت، ءبىراق حالقىنىڭ سانى از دەيمىن. الايدا، ديپلوماتيالىق جەتكەن جەتىستىگى جاعىنان قازاق ەلى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرەدى، دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
«قازاقستاننىڭ يادرولىق قوعامى» اسسوسياسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الەكساندرا جدانوۆانىڭ اتاپ وتۋىنشە، بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق سوعىس ءقاۋپى بۇرىن بولىپ كورمەگەن جاعدايدا ناقتى شىندىققا اينالىپ وتىر. ءقازىر ونىڭ ءقاۋپى عالامدىق سيپاتقا يە. سوندىقتان يادرولىق قارۋسىز الەم بۇكىل ادامزاتتىڭ جانە ءارقايسىمىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان وزەكتى پروبلەما. جەردىڭ بولاشاعى تۋرالى الاڭداۋشىلىقتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ مانيفەسىندە كورسەتتى. «الەم. XXI عاسىر» ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ انتييادرولىق باستامالارىنىڭ ىشىندە ايرىقشا ورىن الادى، دەدى ول. بۇل مانيفەست بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى مەن ءقاۋىپسىزدىك كەڭەسى سياقتى نەگىزگى ورگانداردا جوعارى رەسمي مارتەبەگە يە بولدى. باعدارلامالىق قۇجات رەتىندە مانيفەست بۇكىلالەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ، سونداي-اق، ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى.
بۇدان كەيىن ول جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ داۋىرىندە، وركەنيەتتىڭ عىلىمي جاڭالىقتاردى كەڭىنەن پايدالانۋىندا اسكەري قۋاتتى ارتتىرۋعا دا داڭعىل جول اشىلعانىن اتادى. الايدا، وسى زامانعى سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى، ال يادرولىق قارۋدى قولدانۋ ادامزاتتى قۇرتۋعا اكەلەدى دەپ اتاپ كورسەتتى ءبىزءدىڭ پرەزيدەنتىمىز، دەدى ا.جدانوۆا. حالىقارالىق شيەلەنىستىڭ وسە ءتۇسۋى ادامزات قوعامىن الاڭداتا تۇسۋدە. ءقازىر الەمگە عالامدىق اسكەري قاقتىعىستار ءقاۋىپ ءتونءدىرىپ تۇر. وسىنداي جاعدايدا بۇكىلالەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بىرلەسكەن كۇشى عانا قارۋلانۋدىڭ عالامدىق ۇدەرىسىنە باقىلاۋ جاساي الادى. كورەگەن جانە اقىلدى ساياساتكەر رەتىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ مانيفەسىندە الەمنىڭ بۇگىنگى دامۋىنداعى وزەكتى پروبلەمالار مەن قاۋىپتەردى اشىپ كورسەءتىپ، ولاردى تويتارۋدىڭ ناقتى جانە سالماقتى جولدارىن نۇسقادى.
ا.جدانوۆانىڭ اتاپ وتكەنىندەي، بۇگىندە قازاقستان يادرولىق نىساندارى مەن ماتەريالدارى ەڭ جوعارى قاۋىپسىزدىك جاعدايىنا جەتكىزىلگەن 20 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگەن. 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ماگاتە-نىڭ كەپىلدىگىمەن قازاقستانعا بن-350 رەاكتورىنان شىعارىلعان 210 توننا پايدالانىلعان يادرولىق وتىن جەتكىزىلىپ، ۇزاق مەرزىمدى ءقاۋىپسىز ساقتالۋعا قويىلدى. 2012 جىلدىڭ قازان ايىندا بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ايماعىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جۇمىستارى اياقتالدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ ءبىر تەتىگى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ ەدى. ونى ءبىزدىڭ ەلدە قۇرۋ جوباسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ الەمدى يادرولىق قارۋدان بوساتۋعا باعىتتالعان باستامالارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءقازىر ماگاتە-نىڭ باقىلاۋىمەن بۇل بانك ءبىزدىڭ ەلدە قۇرىلعان. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بەيبىت باستامالارى حالىقارالىق ساياساتتاعى قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلە بويىنشا تۇراقتى جانە ءبىرىزدى ساياساتىن كورسەتەدى جانە ول بۇكىلالەمدىك انتييادرولىق قوزعالىستا شىنايى قولداۋ تاۋىپ وتىر، دەدى ول ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ.
كونگرەستە، سونداي-اق، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زارەما شاۋكەنوۆا، «ساياساتتانۋشىلار كونگرەسى» رقب باسقارما ءتوراعاسى – باسقارۋشى ديرەكتورى ورازعالي سەلتەيەۆ، «قازاقستان ينتەرنەت-قاۋىمداستىعىنىڭ» باسشىسى شاۆكات سابيروۆ، ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى روزا نۇرتازينا، «ەۋرازيا الەمى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى، ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتايەۆ جانە باسقالار ءسوز الىپ، تالقىلانعان ماسەلەلەرگە قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى.
قورىتا ايتقاندا، جيىنعا قاتىسۋشىلار نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە باياندالعان باستامالارى مەن ۇسىنىستارىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي،
