گازەتىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتارى اۋىلداعى ۆەتەريناريا قىزمەتى، مال دارىگەرلەرىنىڭ جاعدايى تۋرالى وسى قىزمەتپەن شۇعىلدانۋشىلار تاراپىنان ءبىرقاتار ماقالالار جاريالاندى. 
وسى ماسەلەگە وراي اۋىل شا­­رۋا­­شىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەر­يناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ساقتاش حاسەنوۆكە جولىعىپ، گازەتتە كوتەرىلگەن اۋىلداعى مال دارىگەرلەرىنىڭ پروبلەمالارى بويىنشا ءبىرقاتار ساۋالدار قويعان ەدىك.

– ساقتاش ساتىبالدى ۇلى، سوڭعى كەزدەرى اۋىلداعى مال-دارىگەرلىك قىزمەتپەن شۇعىلدانۋشىلار تاراپىنان وسى قىزمەتكە قاتىستى پروبلە­مالاردى كوتەرگەن حاتتار رەداك­سيامىزعا ءجيى كەلە باستادى. سول حاتتاردا سوڭعى ۋاقىتتارى اۋىلداعى مالدارىگەرلىك قىز­مەتكە قويىلاتىن تالاپتار وزگەرگەندىگى، قاعازباستىلىق اۋقىمى، جوعارى جاققا ەسەپ بەرۋشىلىك اۋرەسى الدەقايدا ارتا تۇسكەنى، مال دارىگەرىنىڭ كوپ ۋاقىتى ءوزىنىڭ پراكتيكالىق قىزمەتىمەن ەمەس، كومپيۋتەردە وتىرىپ، ءتيىستى ەسەپتەردى تولتىرۋمەن وتەتىندىگى، وسى جاعداي اۋىلداعى مال دارىگەر­لەرىنە نەگىزگى قىزمەت­تەرىمەن شۇعىلدانۋىنا كەدەرگى كەل­تىرەتىندىگى تۋرالى ايتىلادى. وسى جاعدايلار راس پا؟ راس بول­سا، وسىنىڭ سەبەبى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– راس، ونداي شاعىمدار­دى ءبىز دە ءجيى ەستىپ جاتامىز. ءبى­راق بۇل – زاماننىڭ تالابى. ول تا­لاپتى ءبىز ويدان شىعارىپ وتىر­عانى­مىز جوق. حالىقارالىق ەپي­زووتيالىق بيۋرو (حەب) دەگەن بار. ەكىنشىدەن، ءبىز ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق قۇرا­مىندامىز. مۇنىڭ سىرتىندا بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عانا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە وتتىك. مىنە، وسى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن بىزگە ءوز تالاپتارىن قويادى. قازىرگى ەل ءىشىن­دەگى ۆەتەرينارلىق ءتارتىپتىڭ ءوزى وسى تالاپتاردان تۋىندايدى.

ونىڭ ۇستىنە، قازاقستان ءوزىنىڭ بۇرىنعى اگرارلىق-يندۋستريالىق قۋاتىن قايتا قالىنا كەلتىرۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن، سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاماي تۇرا المايدى. ونسىز ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلان-بايتاق جەر بايلىعىمىزدىڭ الەۋەتىن اشا المايمىز. مىنە، سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىلىعى قازىرگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا اسا ۇلكەن ءمان بەرىپ، وعان وراسان زور كولەمدە قارجىلاي ءجا­نە اكىمشىلىك قولداۋ كورسەتىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا مال تۇقىمى­نىڭ ساپاسى جاقسارىپ كەلەدى.

مەنىڭ ويىمشا، اۋىلداعى مال دارىگەرلەرىنىڭ قازىرگى ۆە­تەرينارلىق تالاپتارعا شاعىم ايتۋىنىڭ كوبەيۋىنە ولاردىڭ بۇ­رىن كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەمەگەندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان دا ولار قازىرشە مۇنى ارتىق جۇمىس دەپ ەسەپتەيدى. ولار كومپيۋتەرمەن دۇرىس جۇ­مىس ىستەۋدى ۇيرەنە كەلە بۇل ءىستىڭ قازىرگى ءتارتىپتىڭ نەگىزگى ءبىر بولشەگى ەكەندىگىن، مۇنسىز ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ العا باسا المايتىندىعىن ۇعاتىن بولادى. سول كەزدە قازىرگى وكپە-رەنىشتەر دە سەيىلەدى. جالپى، قاي ەل، قاي جەردە بولماسىن جاڭالىق اتاۋلىنىڭ قوعام تاراپىنان بىردەن قولداۋ تاۋىپ كەتە المايتىندىعى انىق ماسەلە عوي.

– ءقازىر كەز كەلگەن جۇمىس­تىڭ قايتارىمى جالاقى ار­قىلى وتەلەتىندىگى بەلگىلى. اۋىل­داعى مال دارىگەرلەرىنىڭ قا­زىرگى جاعدايلارىنا كو­ءڭىل تولمايتىندىعىنىڭ ءبىر سەبەبىنىڭ وسى جالاقى ماسە­لەسىنە قاتىسى بار سەكىلدى. ولار قازىرگى اتقارىپ وتىرعان جۇمىس­تىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن اۋقىمىن جالاقى كو­لەمىنىڭ وتەمەيتىندىگىن ايتادى. جاستاردىڭ ءمالدا­ءرى­گەرلىك قىزمەتكە بارعىسى كەل­مەيتىندىگىن، احۋال وسىلاي بولا بەرسە، ءبىراز جىلدان كەيىن اۋىل­داردا مال دارىگەرلەرىنىڭ قالمايتىندىعىن اشىنا جازادى.

– بالكىم ولاردىڭ مۇنداي شاعىمدارىمەن كەلىسۋگە بولار. ويتكەنى، ءقازىر ۆەتەريناريا سا­لاسىنا قويىلار تالاپ پەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ وتىر. ال جەرگىلىكتى جەردە، جۇمىستىڭ العى شەبىندە تۇرىپ، بۇل ءمىن­دەت­ءتى ورىنداۋشىلاردىڭ شەكەسى شىلقىپ ءجۇر دەۋگە كەلە قويماس. ءبىراق بۇل ماسەلەنى جەكە مەن شەش­­­پەيمىن. ونىڭ ۇستىنە، اۋىل­داعى مال دارىگەرلەرى ءبىز­ءدىڭ مينيسترلىك ارقىلى ەمەس، جەر­­گىلىكتى بيۋدجەتتەر ارقىلى قارجىلاندىرىلادى.

سىزگە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىن، ءبىزدىڭ ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى نەگىزىنەن العاندا ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ينسپەكسيالىق جۇمىستارمەن، ياعني قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ورىندالۋىن با­قى­لاۋ جانە قاداعالاۋمەن شۇ­عى­لدانادى. اۋىلداعى مالداردى ەمدەۋمەن، مالدارىگەرلىك ءتيىستى شا­رالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن ءبىز اينا­لىسپايمىز. بۇل جەرگىلىكتى اكىمدىككە قارايتىن ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ قۇزىرەتىندە.

سوندىقتان دا مەن اكىمدەرمەن، ولاردىڭ ءبىزدىڭ سالا بويىنشا ءتيىستى وكىلدەرىمەن كەزدەس­كەن كەزىمدە اۋىلداعى مال ءدا­ءرى­گەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاع­داي­­ىنا كوڭىل ءبولىپ وتىرۋ، جا­لاقىلارىن اتقارعان قىزمەتىنە، جاۋاپكەرشىلىگىنە سايكەس كوتەرۋ كەرەك ەكەندىگىن ۇنەمى ەسكە سالىپ جۇرەمىن. ويتكەنى، يلەگەنىمىز قالاي الىپ قاراعاندا دا ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى عوي. ەگەر اۋىلداعى مال دارىگەرى قىزمەتى جاعدايسىزدىق سالدارىنان قوجىرايتىن بولسا، وندا ءبىزدىڭ ورتاق ىسىمىزدە قانداي ءمان قالماق؟!

«ديپلوممەن – اۋىلعا!» باع­دار­لاماسىنىڭ اياسىندا ءبىزدىڭ سالانىڭ جاس مامانى اۋىلعا بارىپ جۇمىسقا ورنالاسقان جاع­دايدا وعان 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە تەڭ سومادا ءبىر جولعى كوتەرمەاقى بەرىلەدى. سونداي-اق، بارعان جەرىنەن تۇرعىن ءۇي سالۋ نەمەسە ساتىپ الۋى ءۇشىن جىلدىعى 0،01 پايىزدىق جەڭىلدىكتى ۇستە­مەمەن 1500 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىشتەن اسپايتىن سومادا بيۋد­جەتتىك نەسيە الۋىنا بولادى. بۇل نەسيەنى 15 جىلدىڭ ىشىندە قايتارسا بولعانى.

– بىزبەن كورشى ەلدەردە ۆەتە­ريناريا قىزمەتىنىڭ جولعا قويىلۋى قالاي؟ ءبىزدىڭ ەل ولاردان كەيىن قالىپ قويعان جوق پا؟

– ۆەتەريناريا جۇيەسىن حا­لىقارالىق ستاندارتقا  كو­ءشىرۋ تاپسىرماسى ەلباسى ن.ءا.نازار­بايەۆتىڭ 2008 جىل­عى 6 اقپانداعى «قازاق­ستان حال­قىنىڭ ءال-اۋقاتىن  اتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋىندا قويىلعان بولاتىن.

سودان بەرى ۆەتەرينارلىق-سا­نيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۆە­تە­رينارلىق قىزمەتتى قۇرۋعا ءمۇم­­كىندىك بەرەتىن  جۇيەلى وزگە­رىستەردى ەنگىزۋ باعىتىندا كوپ­تەگەن شارالار اتقارىلدى. ءار اۋداندا، ءار اۋىلدىق وكرۋگتە ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەرى بار مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق ۇيىم­دار قۇرىلدى. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ جۇمىس اۋقىمى  كەڭەيتىلە ءتۇستى، اتاپ ايتقاندا، جانۋارلاردى جۇقپالى ەمەس اۋرۋ­لاردان ەمدەۋ، بىرىزدەندىرۋ دەرەك­قورىن جۇرگىزۋ، جانۋارلارعا ۆەتەرينارلىق پاسپورت  جانە انىق­تاما بەرۋ جۇمىستارىن وسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قۇرعان ۆەتەريناريا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۇيىمنىڭ ماماندارى اتقاراتىن بولدى.

جاڭادان قۇرىلعان ۆە­تە­ري­نا­رلىق ۇيىمداردى جاب­دىقتاۋ بويىنشا بەكىتىلگەن نورماتيۆكە بايلانىستى، 2013 جىلى ولاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاب­دىقتاۋعا  9،7 ملرد. تەڭگە  قارجى بولىنسە، 2014 جىلى قوسىمشا 6،3 ملرد تەڭگە نەمەسە بارلىعى 16،0 ملرد تەڭگە ءبولىندى.

سوندىقتان جوعارىدا ءسىز قوز­عاپ وتكەن پروبلەمالاردى، ءبىر ەسەپ­تەن العاندا، دامۋدىڭ پروبلەمالارى دەپ ايتۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا بىزبەن كورشى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جانە تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ ۆەتەريناريا سالالارىنا قازاقستانداعى سەكىلدى مەملەكەت تاراپىنان كولەمدى قولداۋ شارالارى كورسەتىلىپ وتىر­عان جوق. ۆەتەريناريا سالاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا كوشىرۋدە ءبىز ولاردىڭ كوپ­ءشى­لىگىنەن الدا كەلەمىز.

– ۆەتەريناريا سالاسىن حا­لىقارالىق ستاندارتتارعا كو­ءشى­ءرۋدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تيگىزىپ وتىرعان ناقتى قانداي پايداسى بار؟ وسىنى مىسال كەلتىرە وتىرىپ ايتا كەتسەڭىز.

– ماسەلەن، 2015 جىلدىڭ 28 ما­مىر­ىندا حالىقارالىق ەپيزو­وتيالىق بيۋروسى  بۇكىلالەمدىك دەلەگاتتار اسسام­بلەياسىنىڭ 83ء-شى سەسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى حەب-تىڭ سەرتيفيكاتىن الدى. وسى سەرتيفيكات اقمولا، اقتوبە، اتىراۋ، باتىس قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي، ماڭعىستاۋ، پاۆلودار، جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان تۇراتىن وڭىرلەردى اۋسىلدان تازا ۆاكسينا قول­دانبايتىن ەل رەتىندە تانىتادى. بۇل – وسى 9 وبلىستىڭ وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرى مال جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن سىرتقا كەدەرگىسىز شىعارۋعا مۇمكىندىك الادى دەگەن ءسوز.

اڭگىمەلەسكەن

سۇڭعات ءالىپباي،

«ەگەمەن قازاقستان»