وگەيشوپ

وگەيشوپ – گۇلدىڭ اتى، دالا گۇلىنە جاتادى.

قازاق حالقى وگەيشوپتى كۇردەلى دالا گۇلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جاقسى تانيدى. ول كوپجىلدىق شوپتەسىن وسىمدىك. قازاق بۇل وسىمدىكتى «وگەيشوپ» دەپ اتاۋىنىڭ وزىنجدىك سىرى، بولەكشە قىرى بار. ونىڭ جاپىراعىنىڭ ۇستىڭگى جاعى جاسىل ءتۇستى، سۋىق بولادى. جاپىراعىنىڭ استىڭعى بەتى ۇستىڭگى بەتىنە قاراما-قارسى جۇمساق ءارى جىلى بولادى. سەبەبى جاپىراعىنىڭ استىڭعى بەتى ۇستىڭگى بەتىنە قاراعاندا سۋدى از بۋلاندىرادى. بۇل گۇلدىڭ باسقا گۇلدەردەن ەرەكشەلىگى گۇلدەپ بولعاننان كەيىن جاپىراق جايادى. قازاق وگەيشوپ جاپىراعىنىڭ بىر-بىرىنە وگەيتىك كورسەتكەنىنە قاراپ ونى سولاي اتادى.

«وگەيشوپتىڭ بوي بيىكتىگى 10-30 سانتيمەتر شاماسىندا. تامىر ساباعى «كوگەن تامىر» دەپ تە اتالادى، كولدەنەڭ، جىڭىشكە، ۇزىن بولىپ وسەدى. جاپىراعى ۇزىن ساعاقتى، جيەگى ويىق ءتىستى، دوڭگەلەك، جۇرەك ءتارىزدى، ءتۇپ جاعىندا شوقتانىپ وسەدى. جاپىراق بەتى قارالتقىم جاسىل ءتۇستى، جاپىراق سىرتىندا ءجىتى وسكەن اق تۇكشەلەرى بولادى. گۇل ساعاعى تۇكتى كەلەدى، ون شاقتى گۇل ورانشىسى ساباعىنا كەزەكتەسىپ ورنالاسادى. گۇل مايساسى كۇزدە وسەدى، كوكتەمدە گۇل  اشادى. گۇل ساباعى قىزىل كوك ءتۇستى كەلەدى».

وگەيشوپ ۇلى تاۋلاردىڭ وزەندى سابالارىندا، ورمان جاعالارىندا، دىمقىل جەرلەردە وسەدى. التاي تاۋى جانە تيان-شان تاۋلارىنا تارالعان،  تارباعاتاي، شونجى، باي اۋدانى قاتارلى جەرلەردە كوبىرەك وسەدى. گۇل  شاناعى گ ۇلى اشىلماعان كەزدە ءدارى بولادى.

قازاق حالقىنىڭ بايىرعى ەمشىلەرى كۇز ايلارىنىڭ سوڭىندا، كوكتەم مەزگىلىندە جەر بەتىنە ءالى شىقپاعان گۇل شاناعىن قازىپ الىپ، گۇل شاناعىن الىپ تاستايدى دا، تازالاپ كەپتىرەدى. ءتۇسى بۇزىلماۋ ءۇشىن سۋمەن جۋمايدى، قولمەن مىجىمايدى، شيكىدەي نەمەسە بال قوسىپ وڭدەپ، ءار ءتۇرلى اۋرۋلارعا پايدالانادى. وگەيشوپتەن جاسالعان دارىلەردىڭ ءدامى اششىلاۋ ءتاتتى ءدامدى، جىلى رايلى، ۋىتسىز بولادى. وكپەنى جىلىتىپ، جوتەلدى تيادى، جەلدى باسىپ، قاقىرىقتى سىرتقا شىعارادى.

قازاق ەمشىلەرى وگەيشوپتى وكپە تۋبەركۋلەزىنە، قۇرعاق جوتەلگە كەڭىردەكشەنىڭ سوزىلمالى قابىنۋىنا، وكپە قابىنىپ قاتتى جوتەلگەنگە، قان قاقىرعان اۋرۋعا، دەمىكپە جوتەلگە، وكپە تۋبەركۋلەزىنە ۇزاق ۋاقىت قىسىلىپ جوتەلگەنگە ءدارى جاساپ ىشكىزەدى.

قازاق ەنسيكلوپەدياسىندا وگەيشوپ تۋرالى بىلاي باياندادى: «وگەيشوپ – كۇردەلى گۇلدەر تۇقىمداسىنىڭ ءبىر تۋىسى. وگەيشوپ كوپجىلدىق شوپتەسىن وسىمدىك. وگەيشوپتىڭ قازاقستاندا عانا ءبىر ءتۇرى كادىمگى وگەيشوپ وسەدى. كادىمگى وگەيشوپتىڭ بيىكتىگى 10-25 سانتيمەتر. جاپىراعى قابىرشاق ءتارىزدى، قوڭىر كۇرەڭ، كەزەكتى ورنالاسقان. تامىرى توسەلمەلى، گ ۇلى سارعىلت، جەكە-جەكە ورنالاسقان. قوس جىنىستى، گۇل شوعى – سەبەت. ەرتە كوكتەمدە جاپىراق جايماي تۇرىپ گۇلدەيدى. وگەيشوپ سولتۇستىك امەريكا جانە سولتۇستىك افريكادا، ەۋروپا بولىگىندە، كاۆكاز، قيىر شىعىسقا تارالعان. قازاقستاندا اقتوبە، سەمەي وبلىسىندا، توبىل-ەسىل، بالقاش، الاكول القابىندا، التاي، ىلە، كۇنگەي الاتاۋىندا وسەدى. وگەيشوپتىڭ گۇلىنەن ارا بال جينايدى».

قازاق وگەيشوپتى ەكى ماۋسىم گ ۇلى دەپ اتاعان. سەبەبى وگەيشوپ كوكتەم ايلارىندا گۇل اشىپ، كوكتەم دالاسىنا ءسان بەرسە، كۇزدە سۇر ءتۇستى جاپىراعىن جايىپ، كۇز دالاسىن قۇلپىرتادى. قازاقتا «وگەيشوپ وسپەگەن جەر وگەيسىپ تۇرادى»، «وگەيشوپ دالا ءسانى»، «وگەيشوپتى مال جەسە، ءدارىنى دالادان ىزدەپ نەتەسىڭ؟» دەگەن ءتارىزدى ءتامسىل سوزدەر بار. بۇل سوزدەردىڭ ءتۇپ تامىرىندا قازاق حالقىنىڭ وگەيشوپتى جىعا تانىپ، تولىق بىلەتىنى انىق اڭعارىلادى.

بولات بوپاي ۇلى جوتا قاجى