پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
25 جىلدىڭ 25 ءساتى
تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن 25 جىلدىق تاريحىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ الەم ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋعا قاتىستى ۇسىنىستارى، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان باستامالارى جۇمىر جەردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن ادامزات قاۋىمى ءۇشىن اسا قۇندى قۇجات رەتىندە قابىلداندى. بۇدان بولەك، ەلباسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگىنىڭ ءبىر قىرى رەتىندە تانىلعان، جەكەلەگەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي قىرعيقاباقتىق پەن ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك سالدارىنان تۋىنداعان ماسەلەلەردىڭ جىگىن جاتقىزىپ، سىزىن ءجىبىتىپ جىبەرگەن بىتىمگەرشىلىك قادامدارى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
اسىرەسە، نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باۋىرلاس حالىقتار مەن دىندەس، دىلدەس ەلدەر اراسىن جاقىنداتۋ، ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرۋ باعىتىنداعى باستامالارى مەن ۇسىنىستارى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. قازىرگى كۇنى قازاق ەلىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق ۇيىمدار جۇمىسى جولعا قويىلدى. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2011 جىلعى 15 تامىزداعى تاپسىرماسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى تۋرالى اڭگىمەلەمەكپىز.
تاريحي نەگىزدەمە نە دەيدى؟
تاقىرىپتىڭ تۇپكى ماقساتى تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن از-كەم تاريحي شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ نەگىزىن يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر قۇرايدى. دەمەك، استانا تورىندە قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ىرگەلى ۇيىمنىڭ باستاۋىندا تۇتاس تاريحى بار يسلام ەلدەرى باۋىرلاستىعى تۇرعانى انىق.
يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمىنىڭ شاڭىراعى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ سوڭىندا كوتەرىلگەنى بەلگىلى. ال مۇمىندەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن وسى ۇيىمنىڭ اۋەلگى فورماسىنىڭ قالىپتاسۋى تىپتەن ارىدەن، 1926 جىلدان باستاۋ الادى. ويتكەنى، وسى جىلى بۇكىلالەمدىك يسلام كونفەرەنسياسى قۇرىلىپ، ونىڭ العاشقى وتىرىسى مەككەدە وتكەن ەكەن. ودان كەيىندەرى كونفەرەنسيانىڭ سەسسيالارى يەرۋساليم، كاراچي جانە موگاديشو قالالارىندا شاقىرىلعان. بۇل جيىنداردا مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا ءارتۇرلى سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپتى.
ال 1953 جىلى اتالعان كونفەرەنسيانىڭ ورنىنا يسلام كونفەرەنسياسىنىڭ فورۋمى قۇرىلىپ، ونىڭ وتىرىستارى يەرۋساليمدە، سونداي-اق ءبىرقاتار اراب ەلدەرىنىڭ استانالارىندا وتكەن ەكەن. كەيبىر دەرەكتەر بۇدان كەيىن دە جوعارىدا اتالعان يسلام كونفەرەنسياسى فورۋمىنىڭ اتاۋى بىرنەشە رەت وزگەرءتىلگەنىن، باسقا دا يسلام ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلعانىن كورسەتەدى. ءبىراق، بۇل ۇيىمداردىڭ ەشقايسىسى دا حالىقارالىق ساياسي ۇدەرىستەرگە جەتكىلىكتى تۇردە ىقپال ەتە الماعان. ال مۇسىلمان الەمىنە بارلىق يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن ءبىرىكتىرىپ، ءوزارا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى حالىقارالىق ساياساتقا ىقپال ەتەتىن ۇيىم اسا قاجەت ەدى. مۇنى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مەن ءدىن قايراتكەرلەرى جاقسى ءتۇسىندى. بۇعان مۇسىلمان الەمىندەگى ىشكى جانە سىرتقى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلار جول بەرمەدى. تەك ونىڭ ءساتى 1969 جىلى تۇسكەنى ەندىگى تاريحتان بەلگىلى.
يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرى ءوزىنىڭ قاتارىن ۇنەمى ارتتىرۋمەن قاتار، قىزمەت اۋقىمىن دا كەڭەيتىپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى يكۇ-عا 25 مەملەكەت مۇشە بولسا، بۇگىندە ۇيىم ازيا، ەۋروپا، افريكا مەن وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىقتارىنداعى 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىر جانە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەگەن جاڭا اتاۋعا يە. سونىمەن قاتار، يىۇ-نىڭ جيىندارىنا بەس مەملەكەت ءجانە بەس حالىقارالىق ۇيىم بايقاۋشى رەتىندە قاتىسادى. ونىڭ ۇستىنە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى الەمدە بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ءىرى حالىقارالىق ساياسي ۇيىم بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە جەر شارىنداعى تۇرعىنداردىڭ تورتتەن ءبىرىن مۇحاممەد پايعامبار ءۇمبەتتەرى قۇرايدى. ياعني، مۇسىلمان ەلدەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى 1،532 ميلليارد شاماسىندا. بۇل – عالامشار حالقىنىڭ 22،9 پايىزى. ال قازاقستان تۇرعىندار سانى جاعىنان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا – 23، الەم ەلدەرى اراسىندا 62ء-شى ورىندا تۇر.
يسلام الەمىن ءدىني يدەولوگيا عانا بىرىكتىرە مە؟
جالپى، كوپۆەكتورلى الەمدە مەملەكەتتەردىڭ گەوساياسي ۇستانىمى بەلگىلى ءبىر باعىتتىڭ اياسىندا عانا دامۋى ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى. كەرىسىنشە، تاريحي تامىرى ءبىر ەلدەر مەن ءدىني ۇستانىمدارى ورتاق مەملەكەتتەر ءۇشىن دامۋدىڭ جولىن دا بىرگە تاڭداۋ مۇمكىندىگى زور. يسلام ەلدەرىنە دە وسى ءۇردىس ءتان. دەمەك، دۇنيە ءجۇزىنىڭ مۇسىلماندارىن ءدىني يدەولوگيادان بولەك، وركەنيەتتى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىك جولىنداعى ۇستانىمدار بىرىكتىرەتىنى انىق. ونىڭ استارىندا ەڭ الدىمەن تازا ەكونوميكالىق دامۋعا قاتىستى مۇددەلەر جاتقاندىعى ايقىن اڭعارىلادى. ال ەكونوميكالىق وداقتار مەن اۋماقتىق ىقپالداستىق اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋ كەزەڭىندە الەم كارتاسىندا شاشىراپ جاتقان ەلدەردى ءبىر يدەيا توعىسىندا جيناۋ تاۋەكەلدىڭ ءىسى. قازاقستان وسى قادامعا بارىپ وتىر. ەلباسىنىڭ مۇسىلمان الەمىندەگى ادامي جانە تابيعي رەسۋرستاردى ورتاق يگەرۋگە قاتىستى ۇسىنىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا سوندا ەدى.
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اۋماقتارىندا تابيعي رەسۋرستاردىڭ اسا مول قورى جاتىر. ناقتى مالىمەتتەر بويىنشا، ونىڭ كولەمى الەمدەگى قوسالقى قوردىڭ 65 پايىزىن قۇرايدى. ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر، سونداي-اق الەمدە وندىرىلەتىن شيكىزاتتىڭ 45 پايىزىن وندىرەدى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىنعى دەرەكتەر بويىنشا، يسلام ەلدەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 7،5 ترلن. اقش دوللارىن قۇراعان ەكەن. بۇل مالىمەت مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەر وندىرەتىن ءونىمنىڭ قىتايدىڭ ىجو-سىنە جاقىنداپ قالعانىن بىلدىرەدى.
ال قازاقستاننىڭ يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا تاۋار اينالىمى سوڭعى جيىرما جىل ارالىعىندا ايتارلىقتاي وسكەنى انىق. مىسالعا، ءبىر عانا 2008 جىلى اينالىم كولەمىنىڭ قۇنى 10،6 ميلليارد دوللاردى قۇراپتى. ونىڭ 8 ميلليارد دوللارى – ەكسپورت، 2،6 ميلليارد دوللارى – يمپورت. دەمەك، ءبىزدىڭ ەلىمىز يسلام ەلدەرىنىڭ ىنتاماقتاستىعىنا مۇشە بولۋ ارقىلى كولەمى جاعىنان الەمدەگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان تۇتىنۋ نارىعىنا جول اشقانى انىق. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق ءوندىرىستىڭ ودان ءارى دامۋىنا جانە جاڭاشا سيپاتتا ءونىم وندىرۋگە دەگەن بەيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. ياعني، مۇسىلمان ەلدەرى نارىعى ءۇشىن ءونىم دايارلاۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. مۇنداعى باستى تالاپ: حالال ءوندىرىسىنىڭ جولعا قويىلۋى. قازىرگى كۇنى وتاندىق ءوندىرىس بۇل تالاپ ۇدەسىنەن تولىقتاي شىعىپ، حالال ستاندارىنا ساي ءونىم ىشكى نارىقتى دا قامتاماسىز ەتە باستادى.
قازاقستان جانە يىۇ: ىزگىلىك ميسسياسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا 1995 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا گۆينەيانىڭ كونكاري قالاسىندا وتكەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنسياسىندا تولىق قۇقىقتى مۇشە رەتىندە قابىلدانعان ەدى. مۇشە بولىپ قابىلدانعان كەزدەن-اق ەلىمىز ۇيىمنىڭ ءارتاراپتاندىرىلعان قىزمەتىنە بەلسەنە قاتىسۋدى باستاپ كەتتى. قازاقستان العاشقى كۇننەن يىۇ-نىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ وركەنيەتتى الەمدەگى ەرەكشەلىكتەرىن نىعايتۋعا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىز ۇيىم اياسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جولىمەن كەدەيشىلىكتى جويۋ، ءبىلىم ساپاسى دەڭگەيىن ارتتىرۋ، ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردە دەموكراتيانى دامىتۋ، ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋى مەن ازاماتتىق قوعامدى ىزگىلەندىرۋ سياقتى ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىر.
جالپى قاتىسۋشى ەلدەر 2005 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا مەككەدە ءوتكەن ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنسياسىندا قابىلدانعان 10 جىلدىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزەدى. يىۇ ءۇشىن بۇل قۇجاتتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اتالعان قۇجاتتا ۇيىم قىزمەتىنىڭ الداعى ون جىل ىشىندەگى پەرسپەكتيۆالارى ناقتى كورسەتىلگەن. يسلام الەمىنىڭ «جول كارتاسى» ءرولىن اتقاراتىن بۇل قۇجاتتا ۇيىم ەلدەرى اراسىندا ىشكى ساۋدانى كەڭەيتۋ ارقىلى ونىڭ كولەمىن قازىرگى 16 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ىنتالاندىرۋعا، ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ينۆەستيسيالىق جانە تەحنولوگيالىق تاجىريبەلەر الماسۋعا باعىتتاۋدا.
نەگىزىنەن، قازاقستاننىڭ مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان وراسان ۇلەسىنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ەلىمىزدىڭ وسى ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم – يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتكەن كەزەڭىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. 2011 جىلعى ءتوراعالىق تىزگىنىن قولعا العان ەلىمىز ۇيىم جۇمىسىنا ساياسي تۇرعىدان عانا ەمەس، ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى جانداندىرۋ باعىتىندا دا سەرپىن بەردى. ءارى ءبىزدىڭ ۇيىمعا ءتوراعالىعىمىز قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، مۇقىم يسلام ەلدەءرى ءۇشىن ابىرويعا سانالعان ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتكەن كەزەڭمەن ۇشتاسىپ جاتتى. بۇل قازاقستاننىڭ يسلام ەلدەرى ىنتىماقتاستىعى تاريحىندا ەكى باعىتتاعى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تىزىگىنىن ءبىر ۋىستا ۇستاعان ەل رەتىندە قالۋى ەدى. ءويتكەنى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ىشىندە ەقىۇ-عا ءتورا-
عالىق ەتكەن تۇڭعىش مەملەكەت بولاتىن.
ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ الەۋەتى
اقيۇ تۋرالى باستامانى 2011 جىلى يەۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كوتەرگەن بولاتىن. اراعا ەكى جىل سالىپ استانادا وتكەن ۇكىمەتارالىق ساراپشىلىق كەڭەسىندە يىۇ-عا مۇشە 30 مەملەكەتتىڭ ساراپشىلارى جارعىلىق قۇجاتتىڭ جوباسىن ماقۇلداعان بولاتىن. بۇل بۇگىنگى كۇنى استانادا جۇمىسىنا كىرىسكەن ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى نەمەسە ازىق-تۇلىكتىڭ ءوزارا كومەك قورى اتاۋىنا يە بولعان ۇيىمنىڭ كىندىگىن كەسكەنى انىق.
وسى جەردە ءبىرشاما ازۋلى ەلدەردەن تۇراتىن مۇشەلەرى بار ۇيىمنىڭ ىشىندە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى قازاقستانعا قالاي سەنىپ تاپسىرىلدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستاننىڭ الەۋەتى زور. سوڭعى بەس جىل كولەمىندە ەلىمىز ۇن جانە استىق ەكسپورتى بويىنشا العاشقى ورىنداردى يەلەنىپ كەلەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ قورى جەتكىلىكتى. سونداي-اق، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شامامەن 24 ملن گا ەگىستىك جانە 180 ملن گا جايىلىمدىق جەر بار. بۇل مۇسىلمان ەلدەرىن تابيعي ەت جانە ەت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك رەتىندە قاراستىرىلادى.
ونىڭ ۇستىنە، يسلام ەلدەرى قارجى كوزدەرىنىڭ ينۆەستيسيالىق الەۋەتىنىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان ورتاسى دا قازاقستاندىق نارىق بولىپ تۇر. اسىرەسە، يسلام دامۋ بانكىمەن جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسى باياندى. قارجى قۇرىلىمى تاراپىنان قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا زور ىقىلاس بار. سونىمەن بىرگە، يسلام دامۋ بانكىنەن ەت-سۇت ءونءدىرىسىن دامىتۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستانعا 90 ملن تەڭگە كولەمىندە گرانت ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن. بۇگىندە يسلام دامۋ بانكى قازاقستانعا 1،2 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيسيا سالدى. الداعى جىلدارى يدب قارجىسىنا اۆتوكولىك جولدارى، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
ءقازىردىڭ وزىندە ايماقتارداعى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتيىمدى القاپتاردى سۋلاندىرۋعا قاتىستى 107 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جۇزەگە اسىرىلۋدا. ناقتىلاي كەتسەك، 25 ملرد تەڭگە بولاتىن العاشقى جوبا الماتى وبلىسىندا جالپى 120 مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان. جوبانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىگى بار جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ينفراقۇرىلىمىن پايدالانۋ سالاسىندا قوسىمشا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا، حالىقتىڭ كوشۋىن تومەندەتىپ جانە اۋىلدىق جەردە بيزنەستىڭ دامۋى مەن تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال 82،5 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ەكىنشى جوبا الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى القاپتاردى سۋلاندىرۋ مەن درەناج جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى. جوبا الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى جالپى اۋماعى 149،3 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتى جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. بۇل جوبا سۋارمالى جەرلەرءدىڭ ونىمدىلىگىن ءبىر جارىم ەسەگە كوتەرۋگە، سۋارمالى جەرلەر بويىنشا جوبالاردىڭ جىلدىق ىشكى جالپى كىرىسىن 62،3 ملن تەڭگەگە ارتتىرىپ، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان.
اقيۇ قانداي قىزمەت اتقارادى؟
ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرى استانا قالاسىندا ورنالاساتىندىعىن ايتتىق. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كەڭسەسى مۇشە مەملەكەتتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىلدىق جەرلەردى، ازىق-تۇلىك ءقاۋىپسىزدىگىن ءتيىمدى دامىتۋدىڭ جانە بيوتەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى بويىنشا تاجىريبە مەن تەحنيكالىق جاڭاشىلدىقتاردى ۇسىنۋمەن اينالىساتىن بولادى.
جاڭا ۇيىم يسلام ەلدەرى حالقىن تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار مەن گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ەسكەرىپ، يىۇ مۇشە ەلدەردىڭ ازىق-تۇلىكتى جەتكىزۋ شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى كولىك-لوگيستيكالىق باعدارلارىن قۇرۋ، ءبىرلەسكەن ازىق-تۇلىك قورلارىن قۇرۋ جانە ونى باسقارۋ ارقىلى ازىق-تۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرىپ، ەكونوميكالىق قولجەءتىمدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءمىندەتتەرىن شەشەتىن بولادى. اتالعان ۇيىم مۇشە مەملەكەتتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىلدىق جەرلەردى، ازىق-تۇلىك ءقاۋىپسىزدىگىن جانە بيوتەxنولوگيانى ءتيىمءدى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق، ءارتۇرلى اسپەكتىدە تەxنيكالىق نوۋ-xوۋ جانە تاجىريبە بەرىپ، تۇراقتى الەۋمەتتىك بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
ۇيىم مۇشەلەرى كىمدەر؟
ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن 2013 جىلدان بەرى ۇلان-عايىر جۇمىستار جاسالىپتى. ماسەلەن، وسى ۋاقىت ارالىعىندا ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا يسلام ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا العاشقىلار قاتارىندا دجيبۋتي، سۋدان، سومالي، كومور ارالدارىنىڭ وداعى، پالەستينا، ماۆريتانيا، ۋگاندا، بۋركينا-فاسو، سەررا لەونە، گامبيا، گۆينەيا، گۆينەيا-بيسساۋ، مالي، نيگەريا، اۋعانستان، يران، تۇركيا، سۋرينام جانە قازاقستان سياقتى 19 مەملەكەت قول قويدى. وسىلايشا، اقيۇ جارعىسى العاش رەت قولدانىسقا ەندى. ال ۇيىمنىڭ جارعىسىنا قوسىلۋشىلار قاتارى بەرتىن كەلە ارتىپ وتىردى. ليۆيا اراب رەسپۋبليكاسى 2014 جىلى، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى جانە بەنين رەسپۋبليكاسى 2015 جىلى تولىقتاي قوسىلدى. بيىل بۇل ءتىزىم ودان ءارى جالعاستى. ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسى، كوت-د-يۆۋار رەسپۋبليكاسىمەن قاتار، بانگلادەش، موزامبيك، تاجىكستان، قاتار جانە كامەرۋن مەملەكەتتەرى اقيۇ جارعىسىنا وسى جىل ىشىندە قول قويدى. ال كۇنى كەشە عانا كۋۆەيت مەملەكەتىنەن وسى جارعىنى راتيفيكاسيالاۋ ءراسىمى اياقتالعانى تۋرالى رەسمي اقپارات جەتتى. ءسويتىپ، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىنداعى دەرەك بويىنشا اقيۇ-عا 31 مەملەكەت مۇشە بولىپ كىردى.
ماقساتتار مەن مىندەتتەر
سونىڭ بىرنەشە باعىتىنا توقتالا كەتسەك:
بىرىنشىدەن، اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىلدىق جەرلەردى، ازىق-تۇلىك ءقاۋىپسىزدىگىن، سونداي-اق بيوتەحنولوگيانى ءتيىمءدى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى بويىنشا، ونىڭ ىشىندە شولەيتتەنۋدەن، ورمان القاپتارىنىڭ ازايۋىنان، توپىراقتىڭ ەروزياسى مەن سورتاڭدانۋىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا مۇشە مەملەكەتتەرگە ساراپشىلىق تاجىريبەنى جانە تەحنيكالىق نوۋ-حاۋدى ۇسىنۋ، سونىمەن قاتار، ورنىقتى الەۋمەتتىك بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتۋ؛
ەكىنشىدەن، مۇشە مەملەكەتتەرمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، قاجەتتى شۇعىل جانە گۋمانيتارلىق كومەكتى ايقىنداۋ جانە كورسەتۋ ماقساتىندا، ونىڭ ىشىندە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى قورىن قۇرۋ ارقىلى مۇشە مەملەكەتتەردەگى وندىرىستىك ءقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى احۋالدى باعالاۋ جانە وعان مونيتورينگ جۇرگىزۋ؛
ۇشىنشىدەن، مۇشە مەملەكەتتەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ءازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قارجىلاي جانە اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋ جانە باسقارۋ؛
تورتىنشىدەن، ورتاق اۋىل شارۋاشىلىعى قاعيداتتارىن، ونىڭ ىشىندە ءتيىستى تەحنولوگيالارمەن الماسۋ جانە ولاردى بەرۋ ارقىلى ۇيلەستىرۋ، تۇجىرىمداۋ جانە ىسكە اسىرۋ بولادى.
وسى جەردە، شىت جاڭا ۇيىمنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اتقارىلعان ىستەردىڭ ءناتيجەسىنە دە توقتالا كەتكەن ورىندى. ءبۇگىنگى كۇنى مىناداي جۇمىستار اتقارىلۋدا ەكەن. مىسالى، ەلىمىزدە «ازىق-تۇلىك ءقاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى جارعىسىن راتيفيكاسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
«قازاقستان ۇكىمەتى مەن اقيۇ اراسىنداعى شتاب-پاتەر تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرىگىپ اتقارىلاتىن جۇمىستار كەڭەسىپ، پىشىلۋدە ەكەن. سونداي-اق، اقيۇ-نىڭ 5 جىلدىق دامۋ جوسپارى بەكىتىلگەن.
قانداي قۇقىقتىق مارتەبەگە يە؟
وسى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا قول قويعان يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى سايكەسىنشە ۇيىمعا قۇقىقتىق مارتەبە بەرۋشى بولىپ تابىلادى. يىۇ جارعىسىنىڭ 24-بابىنا سايكەس، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتى بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە، اتالعان ۇيىم حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە تولىققاندى زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن پايدالاناتىن بولادى جانە ءوزىنىڭ جارعىسىندا ايقىندالعانىنداي، ءوز فۋنكسيالارىن جۇزەگە اسىرىپ، مىندەتتەرىن ورىندايدى. ال ۇيىمعا بەرىلەتىن يممۋنيتەتتەر مەن ارتىقشىلىقتار، ونىڭ ىشىندە زاڭدى قولسۇعىلماۋشىلىق پەن سالىق سالۋدان بوساتۋ ۇيىمنىڭ جانە ءتيىستى قابىلداۋشى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىمدە ايقىندالۋعا ءتيىستى تالاپتار قاتارىندا قارالادى.
قازاقستان دامۋىنا قانشالىقتى ۇلەس قوسادى؟
ۇيىمعا مۇشەلىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ازىق-تۇلىك ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا، اۋىل شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا نەمەسە جاڭعىرتۋعا قاتىستى ۇتىمدىلىق بەرەدى. ۇيىم قىزمەتى اياسىندا قازاقستان ىشكى اينالىمنان كەمىندە 1 ملن توننا بيدايدى سىرتقا شىعارۋعا، ەل ءىشىندەگى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا يسلام دامۋ بانكىنىڭ قارجىسىن تارتۋعا، ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا، سايكەسىنشە وسى ەلدەرگە ەكسپورتتى ارتتىرۋعا، يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن پايدالانىپ ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي ينۆەستيسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك الادى.
سونداي-اق، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى احۋالىنا اسەر ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرە وتىرىپ، ۇيىمنىڭ قازاقستاندا ورنالاسۋى مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولىن كۇشەيتە تۇسەدى.
اتاپ وتەتىن ماڭىزدى جايدىڭ ءبىرى، قازاقستان ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرىن قابىلداپ وتىرعان ەل رەتىندە ونىڭ اتقارۋشى كەڭەسىندە تۇراقتى ءبىر ورىنعا يە بولادى. ءتارتىپ بويىنشا اتقارۋشى كەڭەستە، ءتوراعاسىن قوسا العاندا، 8 مۇشە-مەملەكەت ءتىركەلگەن. وسىلايشا، قازاقستان ۇيىمنىڭ شەشىم قابىلداۋى بارىسىندا ارتىقشىلىققا قول جەتكىزىپ وتىر.
ەندى مامان پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ ايتۋىنشا، يسلام ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى مۇنداي بايلانىستان ەلىمىز بىرنەشە باعىتتا ۇپاي جينايدى ەكەن. ءبىرىنشىسى – ساياسي ىقپال ەتۋ ايماعى ۇلعايادى. «گەوساياسي ۇستانىمدارى ارقىلى الەمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان الپاۋىت ەلدەردىڭ اگرەسسياسىنا توتەپ بەرۋدىڭ ءبىر جولى – بىرىگۋ»، دەيدى عالىم. بۇل تاراپتا ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىن تولىق قولداۋ كەرەك. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ الەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعان رەفورمالارىنىڭ دەنى ورتاق نارىق پەن الەۋەتتى كۇشتى وڭتايلى بىرىكتىرۋگە باستايدى. كەدەن وداعىنان باستالعان رەفورمانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلاسىپ اياقتالۋىنىڭ تيىمدىلىگى وسىندا. ورتاق الاڭداعى اقشا مەن تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋى سىرتقى ساياساتتاعى ەركىندىكتى دە قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
– ەكىنشى جاعىنان، يسلام ەلدەرى دەگەندە ىزگىلىك، ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋ جونىندە ويعا بەرىلەمىز. راس، قازىرگى جاعدايدا مۇسىلمانداردىڭ اتىنا الەمدىك تەرروريزم ارقىلى كىر جۇقتىرۋ ءجۇرىپ جاتىر، سوعان قاراماستان، الەمدى ىزگىلەندىرۋگە وسى يسلام ەلدەرى تاراپىنان كوپتەگەن باتىل قادامدار جاسالۋدا. سونىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى. قانداي ادام بولسا دا اس-اۋقاتسىز ءومىر سۇرە المايتىنى سياقتى، الەمنىڭ الدىندا ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنەن تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشىپ الۋ مىندەتى تۇر. ن.نازاربايەۆتىڭ 2013 جىلدان بەرى ءجيى ايتىپ جۇرگەن ماسەلەسى وسى. جانە بۇل ماسەلەنىڭ مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا وڭتايلى جولعا قويىلۋى تاعى دا قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسىنا دەگەن الەمنىڭ ءىلتيپاتىن وياتاتىنى انىق، –دەيدى توقتار ەسىركەپوۆ.
عالىمنىڭ تاعى باسا ايتقانى، وسى قادام ارقىلى قازاقستاندىق نارىقتىڭ ادىمى ۇزارا تۇسپەك. ياعني، اتقارۋشى حاتشىلىعى مەن باس اسسامبلەياسى استانادا ورنالاسقان ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ الەۋەتى زور. «بۇل – وتاندىق حالال يندۋستريانىڭ دامۋىنا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. ارعى جاعىمىزدا 1 جارىم ميللياردتان استام ادامدى قۇرايتىن تۇتىنۋ نارىعى تۇر…»، دەپ پايىمدايدى ەكونوميست.
ءتۇيىن
كوپۆەكتورلى الەمدە ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگىن كوزدەيتىن باستامالارعا قاتىستى باستاپقى كوزقاراس ءارالۋان بولاتىنى زاڭدى. جانە سول جالپى جاھاندىق يدەيالار دۇنيە ءجۇزى كارتاسىندا كەيىننەن پايدا بولعان جاس مەملەكەتتىڭ باسشىسى تاراپىنان ايتىلعان بولسا ەكى ەسە سىن تەزىنە سالىناتىنى تاعى اقيقات. سۇيىنەرلىگى، قازاقستان بۇل سىننان سۇرىنبەي ءوتتى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۇللى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان باستامالارى الەم حالقى مەن كوشباسشىلارى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى.
جانە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار تەك تاريحي تامىرلاستىقتى جاڭعىرتۋ عانا ەمەس، جاڭا تۇرپاتتاعى الەمدىك قوعامداستىق تالابىنا ساي ەكونوميكالىق بايلانىستار نەگىزىندە جۇزە اسىرىلۋى ايرىقشا مانگە يە.
سونداي ءبىر تاريحي باعالاۋعا نەگىز بولاتىن يسلام ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەلباسى يدەياسىنىڭ جەمىس بەرە باستاعانىن ءسوز ەتتىك…
قالماحانبەت مۇقامەتقالي،
«ەگەمەن قازاقستان»
