كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VII سەزى ءوتىپ، وندا ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەلەرى مەن سۋديالاردىڭ سوڭعى قۇرىلتايىندا العا قويعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى جانە سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قارالدى.
ءتورت جىلدا ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلاتىن مۇنداي ماڭىزدى جيىنعا ەلىءمىزدىڭ ءار وڭىرىندە سوت سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن 600-دەن استام دەلەگات پەن الەمنىڭ 11 ەلىنەن ساراپشىلار، سۋديالار كورپۋسىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. ايتۋلى جيىنعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەتەكشىلەرى، زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا تۇبەگەيلى جاڭا وزگەرىستەرگە ساي كەلەتىن زاماناۋي سوت جۇيەسى قالىپتاسقانىنا ەرەكشە توقتالىپ، ءسوز سويلەدى.
ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەت قۇرا وتىرىپ، قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ىرگەلى رەفورمالارعا ساي قازىرگى زامانعى سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا كوڭىل بولدىك. مۇنسىز العا قاراي شىنايى جىلجۋ بولمايدى. اتاپ ءوتكەنىمدەي، از نارسە جاسالعان جوق. الايدا، ءبىز اتقارعان وراسان جۇمىستى جۇرتشىلىقتىڭ وڭ باعالاۋى، تۇتاستاي العاندا، سوت قانشالىق جىلدام جانە ەڭ باستىسى، ءادىل بولاتىندىعىنا بايلانىستى، دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ايتىپ ءوتكەندەي، ادامدار ءوز ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ايلاپ-جىلداپ بيلىك ءدالىزدەرىندە جۇگىرۋگە ءتيىس ەمەس. زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا ادام سوتقا بارۋى ءتيىس جانە سول جەردە ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قورعالاتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك. بارلىق وركەنيەتتى الەمدە وسىلاي. دەمەك، كەز كەلگەن ناعىز سوت رەفورماسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – سۋديالاردىڭ ادالدىعى مەن كاسىبيلىگى، ادىلدىك جانە ءادىل سوتقا قولجەتىمدىلىك بولىپ سانالاتىن تاۋەلسىز جانە ساتىلمايتىن سوت بيلىگى.
مەن جاريالاعان، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ پروبلەمالارىنىڭ بۇكىل قىرىن قامتيتىن ۇلت جوسپارى ءدال وسى مىندەتتەر اۋقىمىن شەشۋگە باعىتتالعان. ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكى جىلدا از شارۋا اتقارىلعان جوق، سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ قىلمىسپەن كۇرەستەگى مۇمكىندىكتەرى كۇشەيتىلدى، ازاماتتار مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ قۇقىققا قارسى ارەكەتتەردەن قورعالۋ دەڭگەيى ءوستى. بىلتىر پارلامەنتتىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىردىق. ۇلت جوسپارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ونداعان زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدار 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان ىسكە قوسىلدى. ەندىگى اڭگىمە نە ىستەلگەنى جونىندە، دەپ اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسى بارلىق 100 قادام مۇلتىكسىز ورىندالۋى تيىستىگىن قاداپ ايتتى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا كادر جونىندەگى جۇمىس جەتىلدىرىلىپ جاتىر. قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى قىزمەتكەرلەرىن ىرىكتەۋ جۇيەسى بىلىكتىلىك نەگىزىندە جاقسارتىلۋدا. جەرگىلىكتى پوليسيا قىزمەتى قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەۋدە، ول جەرگىلىكتى بيلىك ورگانى مەن جەرگىلىكتى قوعامداستىققا ەسەپتى. پوليسيا جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى، ولار پوليسەيلەرءدىڭ ەتيكالىق نورمالاردى بۇزاتىن ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمداردى قارايدى. جۇرتشىلىققا پوليسيا جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كارتاسى» ينتەرنەت-پورتالى ىسكە قوسىلدى. قىلمىستىق جازانى ورىنداۋ جۇيەسى جاڭعىرتىلۋدا. باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساپ شىققان ازاماتتاردى الەۋمەتتىك ساۋىقتىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى تۇزىلۋدە، دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، وسى جۇمىستاردىڭ باستى بۋىنى سوت بيلىگى بولىپ سانالادى، ونى جاڭعىرتپايىنشا قالعان شارانىڭ ءبارى ىسكە اسپاۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى، «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا سوت جۇيەسى تۇبەگەيلى جاڭارۋى ءتيىس، دەدى پرەزيدەنت. باستالعان جاڭعىرتۋلار اياسىندا ءقازىردىڭ وزىندە ءبىراز جۇمىس اتقارىلعان. ماسەلەن، سوت جۇيەسىنىڭ كوپساتىلىعى جويىلدى. ول وڭتايلى ءارى ازاماتتار ءۇشىن مەيلىنشە قولجەتىمدى بولا ءتۇستى، سوت ىسىندەگى اۋرە-سارساڭ تۋدىراتىن جاعدايلار تۇزەتىلدى، سوت تورەلىگى جەدەل ءارى اشىق بولا باستادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن سوتتاردى مامانداندىرۋ ءارى قاراي جالعاستىرىلۋدا. ينۆەستيسيالىق داۋلار جونىندەگى سوت ءوندىرىسى ەنگىزىلدى.
IT-تەحنولوگيالار نەگىزىندە بارلىق جەردە سوت بارىسىنىڭ بەينە جانە ءۇن جازباسى جاسالادى. بۇل ادامداردىڭ سەنىمىن ۇلعايتادى.
ەلباسى بۇدان ءارى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرىپ جاتقانىمىزعا، وندا انگليا قۇقىعى، سونداي-اق الەمنىڭ جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ستاندارتتارى قولدانىلاتىنىنا توقتالدى. ورتالىقتىڭ قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋ ءىسى مەملەكەتتىك سوت ءوندىرىسى جۇيەسىنە كىرمەيتىن تاۋەلسىز سوت پەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى، دەگەن پرەزيدەنت القا بيلەر سوتىن قولدانۋ اياسى كەڭەيگەنىن ايتتى.
سۋديالاردى كادرلىق ىرىكتەۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ اياسىندا جوعارى سوت كەڭەسى رەفورمالانىپ، دەربەس مەكەمەگە اينالدى، قۇرامى مەن وكىلەتتىگى كەڭەيدى. سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتار بارىنشا قاتايتىلدى. دايىندىعى ناشار تۇلعالاردىڭ سۋديالار كورپۋسىنا ەنىپ كەتۋ ىقتيمالدىعىن بولدىرمايتىن جۇيەلى شارالار قابىلداندى. 2016 جىلى سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن انىقتاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن باعالاۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەنگىزىلدى، دەپ اتاپ وتكەن ەلباسى سەزدە سۋديالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ جوعارى ستاندارتتارى قاراستىرىلعان جاڭا ەتيكا كودەكسىن قابىلداۋ ماڭىزدى وقيعا بولاتىنىن ايتتى.
زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەءشىءمىنىڭ تيىسىنشە ورىندالۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتى نىعايتىلۋدا. وسىلايشا، سوتتىڭ نەگىزگى قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتى رەتىندەگى مۇمكىندىكتەرى جۇيەلى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ءبىز جوعارعى سوتتىڭ قۇرامىن ايتارلىقتاي ۇلعايتتىق، وندا ەلدەگى ەڭ ۇزدىك سوت كادرلارى شوعىرلاندى. ەندى سوتتار وزدەرىنىڭ بيىك ءارى جاۋاپتى ميسسياسىن ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق قۇقىقتىق قۇرالدار مەن مۇمكىندىكتەرگە يە. ەندى تەك قوعام ءۇمىتىن اقتاۋ قالدى، ال ول وتە جوعارى. ادامداردىڭ باعاسى سوت جۇيەسىنىڭ جەتىستىگىن انىقتايتىن باستى ولشەم بولىپ سانالادى، دەدى پرەزيدەنت.
دەگەنمەن، ەلباسىنىڭ ايتىپ وتكەنىندەي، اسىرەسە، كەيبىر سۋديالار قۇقىق بۇزۋعا جول بەرگەن كەزدەرى.ازاماتتار تاراپىنان الاڭداۋشىلىققا سەبەپ تە جوق ەمەس. تەك بيىلدىڭ وزىندە 32 سۋديا ءتارتىپتىك جازاعا تارتىلسا، تاعى ەكەۋى كەلەڭسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى لاۋازىمىنان بوساتىلعان. مۇمكىن، بۇل بۇرىنعىدان از شىعار، ءبىراق قالاي بولعاندا دا، ءبىزدى تىنىشتاندىرا المايدى. سوت جۇيەسىندە مۇنداي بولماۋى ءتيىس، دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءىس جۇزىندە ادىلەتتىلىك ىزدەپ جوعارى سوت ينستانسياسىنا نەمەسە پروكۋراتۋراعا شاعىمدانۋعا ءماجبۇر. ۇستىمىزدەگى جىلى تەك پروكۋراتۋرانىڭ نارازىلىعى بويىنشا جوعارعى سوت تاراپىنان تومەنگى سوتتاردىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى 63 شەشىمى قايتا قارالعان. ال بۇل باستاعان رەفورمالارىمىزدىڭ ءالى دە اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەگەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان، سوتتار قىزمەتىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ مەن جاقسارتۋ بويىنشا جۇيەءلى جانە كۇن سايىنعى ىجداعاتتى جۇمىس قاجەت، دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قۇرمەتتى سۋديالار جانە سەزد قوناقتارى، دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت، ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قازاقستان ءتاۋەلءسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ نىشاندىق ءمانى بار. ءبىز 2050 ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ۇمتىلىپ وتىرمىز. سوندىقتان، ءبىز قانداي جاعدايدا دا «تەجەگىشتى باسىپ»، ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى «شايقالتۋعا» جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، باسقا رەفورمالاردىڭ بارلىعىنداعى تابىسىمىز تىكەلەي «زاڭ ۇستەمدىگى» سەكىلدى شەشۋشى باعىتقا بايلانىستى بولىپ وتىرعان جاعدايدا. بۇل تۋرالى مەن ىلعي دا ايتىپ كەلەمىن.
ەلباسى كەلەسى كەزەكتە سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىنا قويىلعان ۇلت جوسپارىنىڭ ەكىنشى باعىتىنداعى 19 قادامنان تۇراتىن مىندەتتەردىڭ ازىرشە تەك 13 قادامى عانا ورىندالعانىن، قالعاندارى اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەگەنىن اتاپ كورسەتتى. مەن ەسكەرتكەنمىن: العا قويعان مىندەتتەردىڭ جارىم-جارتىلاي ورىندالۋى دەگەن مۇلدەم بولماۋى ءتيىس، ويتكەنى، بۇل جەردە اڭگىمە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى بولىپ وتىر، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ۇلت جوسپارىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ەل ازاماتتارى تاراپىنان سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدا تۇبەگەيلى جاقسارۋ جاعىنا قاراي بەت بۇرۋى كەرەك. بۇل باعالاۋ جۇرتشىلىقتىڭ سوتتارعا قانشالىقتى سەنەتىندىگى مەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك ءولشەمىن ايقىندايتىن بولادى. زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان العاندا، ازىرشە ۇلت جوسپارى تالاپ ەتەتىندەي دەڭگەيدە جۇمىس جاسالعان جوق. جانە ۇلتتىق سوت جۇيەسىندە بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى شەشۋگە ەرەكشە ءرول بەرىلىپ وتىر، دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، سونداي-اق، قوعامنىڭ قازاقستان زاڭنامالارىنىڭ بۇلجىماي ورىندالاتىنىن، ال سوتتاردىڭ زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىكتىڭ كۇزەتىندە تۇراتىنىن بىلۋلەرى ءتيىس ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. سوندىقتان، قازاقستاندىق سوت تورەلىگى دامۋىنىڭ نەگىزگى، پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى قانداي ەكەنىن ناقتى ەلەستەتۋ ماڭىزدى.
سونىمەن، پرەزيدەنت قازىرگى جاعدايدا قازاقستان سوتتارىنىڭ الدىندا مىناداي نەگىزگى مىندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ايتتى:
ءبىرىنشى. زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ نەگىزگى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. ال ونى شەشۋدە سوت ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
سۋديا، سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراردا، كونستيتۋسيادا بەلگىلەنگەن قاعيداتتاردى قاتاڭ باسشىلىققا الۋى ءتيىس.
ءبىراق بۇل جەردە سۋديا كورسەتكىشتەر مەن ستاتيستيكاعا بايلانىپ قالماۋى كەرەك.
سۋديانىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگى زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋى مەن ءوزى قابىلداعان شەشىمنىڭ دۇرىستىعى مەن ادىلەتتىلىگىنە سەنىمدىلىگىنە نەگىزدەلەدى.
سوت زاڭدى جانە ادىلەتتى بولۋى كەرەك.
ءوز كەزەگىندە، زاڭ الدىندا جانە سوت الدىندا بارلىعى تەڭ بولۋى ءتيىس.
كورىپ وتىرسىزدار، «سۋديا» دەگەن مارتەبەلى ءسوزدى قانشا رەت پايدالانۋعا تۋرا كەلىپ وتىرعانىن، دەدى وسى ارادا ەلباسى.
ول – زاڭ پروسەسىنىڭ باستى فيگۋراسى. ول اداممەن بەتپە-بەت كەلەدى جانە ونىڭ پروبلەمالارىن شەشەدى. ناق سول زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
مەن بارشانىڭ زاڭ جانە سوت الدىندا تەڭ ەكەندىگى تۋرالى تەككە ايتىپ وتىرعان جوقپىن.
جەمقورلىقپەن كۇرەس شەڭبەرىندە مينيسترلەردىڭ، اكىمدەردىڭ، ەكسپو-2017 باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ، جازالانعانى بەلگىلى. بۇل زاڭ الدىندا بارشانىڭ تەڭ ەكەندىگى قاعيداتى ساقتالىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى.
ءوز كەزەگىندە، سۋديالار دا ءوز قاتارلارىنىڭ تازالىعى ءۇشىن اركەز الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرۋلارى كەرەك.
زاڭ كۇزەتىندە تۇرعان سۋديانىڭ زاڭ بۇزۋشى بولۋعا، ونىڭ ۇستىنە، قىلمىسكەر بولۋعا حاقى جوق، ولاي بولعان جاعدايدا ول قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
بۇل – نونسەنس. بۇل بۇكىل سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىن بىردەن تۇسىرەدى.
سۋديالار قوعامداستىعىندا، قاي جەردەگىدەن دە، قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ، اسىرەسە، جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ تۇرۋى ءتيىس.
ادامزات قوعامىنىڭ ءومىرى تالاس-تارتىسسىز جانە داۋ-دامايسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. جانجالداسۋشى تاراپتىڭ ءبىر جاعىنىڭ قاشاندا كوڭىلى تولماي تۇرادى.
جانە قۇقىقتىق تالاستار مەن كولليزيالاردى شەشۋدە سوتتىڭ ءرولى قانشالىقتى زور ەكەنى ايقىن كورىنەدى.
سۋديا تەك زاڭدى جۇزەگە اسىرۋشى رەتىندە عانا كورىنبەيدى، ول – قوعامداعى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ الدىن الىپ، ادامي قارىم-قاتىناستاردى ۇيلەستىرەتىن، ازاماتتاردىڭ ءومىرىن بولجامدى جانە تۇراقتى ەتەتىن تۇلعا.
وسىلايشا، قازاقستاندا، تۇتاستاي العاندا، وتانداستارىمىزدىڭ، سونداي-اق، شەتەلدىكتەردىڭ، ءتۇگەلدەي قوعامنىڭ، سونىمەن بىرگە، شىققان تەگىنە، ازاماتتىعىنا، الەۋمەتتىك جاعدايىنا، سەنىمى مەن ءدىني كوزقاراسىنا قاراماستان، جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى قورعالۋى ءتيىس.
بۇل – ءبىزدىڭ بارلىق سۋديالارىمىزدىڭ باسىم مىندەتى، دەدى پرەزيدەنت.
كاسىپكەرلەردىڭ، جەكەمەنشىكتىڭ قۇقىن قورعاۋ – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وتە ماڭىزدى ەلەمەنتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس – ەكونوميكا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قۇقىعىن زاڭ اياسىندا قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس.
سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇلت جوسپارىنا سايكەس ءبىز بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشتىك.
ءۇش ساتىلى جۇيە جاعدايىندا ءبىرىنشى جانە اپەللياسيالىق ينستانسيالاردىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ارتادى. تومەنگى سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنە جوعارعى سوتقا تۇسەتىن ارىز-شاعىمداردىڭ سانى ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا بايلانىستى.
الدىن الا تالداۋ ءۇمىت ارتاتىن قورىتىندىلارعا الىپ كەلدى – ءۇش ساتىلى جۇيە، تۇتاستاي العاندا، ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە، ءىس جۇزىندە ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن جانە سونداي كەزدەرى سوت تورەلىگىنىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جەدەل شارالار قابىلداعان ءجون، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ەكىنشى. الەمدەگى جەتەكشى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتى بىزدەن قازىرگىدەن دە ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى.
ال بۇل ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىز بەن سوت تورەلىگىن ايتۋ ۇدەرىسى سەنىمگە يە بولىپ، وزىق الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋى ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى.
قىزمەتى بەلسەندى ەتە ءتۇسۋدى قاجەتسىنەتىن جوعارعى سوت جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستىڭ جۇمىسى دا وسىعان باعىتتالاتىن بولۋى ءتيىس.
وڭ حالىقارالىق رەيتينگتەرگە جانە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ سىرتقى جاقسى كورسەتكىشتەرىنە قاراماستان، ءبىر شەشەتىن ماسەلە قالىپ وتىر – ول سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇرتشىلىق سەنىمى دەڭگەيىنىڭ جەتىمسىزدىگى.
وعان قازاقستاندىقتاردىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ينستانسيالارعا، پرەزيدەنتتىڭ وزىنە دەيىن شاعىمدانۋى دالەل، ولاردا سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنە ارىز-شاعىمدار بار، كەيدە ءتىپتى، سۋديالار كورپۋسى وكىلدەرى مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ادالدىعى مەن ساتىلمايتىندىعىنا كۇمان دا كەلتىرىلەدى، دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
وسىلايشا، تەك پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە عانا 2015 جىلى ازاماتتار مەن ۇيىمداردان زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبى ماسەلەلەرى بويىنشا 10 مىڭداي ارىز-شاعىم ءتۇستى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا وسىنداي ارىز-شاعىمدار سانى 7 مىڭعا جۋىقتادى.
سوندىقتان ءبىر جاعىنان، سوت قاتەلىكتەرى مەن ءادىل ەمەس سوت شەشىمدەرىنە جول بەرمەۋ، سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا كەز كەلگەن لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ارالاسۋىن بولدىرماۋ قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى. جەكەلەگەن لوببيستىك توپتاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن سوتقا قىسىم جاساۋ ماقساتىندا قوعامدىق پىكىردىڭ ءوڭىن اينالدىرۋ فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ قاجەت. ەگەر ونداي تالپىنىستار ورىن السا، ولاردى اشىق جاريالاپ، مۇنداي تاجىريبەگە قارسى تۇرۋ كەرەك.
ءبىراق، سونىمەن بىرگە، سۋديالار قاۋىمداستىعى جابىق كورپوراسياعا اينالىپ، قوعامدىق سىن ايماعىنان تىس بولماۋى ءتيىس، دەپ جالعادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. دەموكراتيالىق مەملەكەتتە قوعام بارلىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە سوت ورگاندارىنىڭ دا جۇمىسىنا باعا بەرۋگە قۇقىلى. سوندىقتان دا ۇلت جوسپارىندا سۋديالاردىڭ ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ مىندەتى قويىلعان، ول، ارينە، ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول سۇعۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءاڭگىمە پىكىرلەرى ەسكەرىلۋى ءتيىس ازاماتتىق قوعام جونىندە بولىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن، دەپ اتاپ ءوتتى ودان ءارى ەلباسى، ادەتتەگىدەي لايىقتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ ەڭ قاعيداتتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. سوت تورەلىگىن تەك ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبەسى مەن جوعارى مورالدىق پرينسيپتەرگە يە كاسىپقويلار عانا جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. ءقازىردىڭ وزىندە سۋديالار كورپۋسىن اناعۇرلىم دايارلىقتان وتكەن جانە تاجىريبەلى ماماندار تولىقتىرۋدا. وسىلايشا، العاش تاعايىندالعان سۋديالاردىڭ ورتا جاسى 35ء-تى قۇرايدى.
ءوز ىسىنە بەرىلگەن كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن تاربيەلەۋ ەڭ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. ءبارىن دە ادامدار مەن كادرلار شەشەدى. ءبىزدىڭ رەفورمالارىمىزدىڭ نەگىزگى ءمانى دە وسىندا. ەگەر قاجەتتى ادامداردى دايىنداپ، تاعايىنداماساق، مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرى ورىندالمايتىن بولادى، دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت.
ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا رەفورما ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە كۇمانسىز لايىق بولىپ تابىلاتىن، بەدەلى ءمىنسىز سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە، سوت جۇيەسىنە كۇشتى جانە پەرسپەكتيۆالى زاڭگەرلەردىڭ كەلۋى ءۇشىن جول جابىلماۋى ءتيىس.
جوعارى سوت كەڭەسى وسىناۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. جوعارى سوت كەڭەسى قازىرگى كەزدە سۋديا كادرلارىن ساپالى ىرىكتەۋگە تولىق جاۋاپكەرشىلىكتى، دەربەس ورگان بولعانىنا قاراماستان، ءالى دە ءوز الەۋەتىن سوڭىنا دەيىن اشا العان جوق، دەپ اتاپ ءوتتى وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى. كەڭەس ءوز جۇمىسىندا كوبىرەك پرينسيپتىلىك تانىتۋى ءتيىس.
سۋديا كادرلاردىڭ دايارلىق ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيىلعى جىلى جوعارعى سوت جانىنان سوت تورەلىگى اكادەمياسى قۇرىلدى. ول بيۋروكراتيالىق ۇيىمعا اينالماۋى كەرەك. اكادەميانىڭ باستى مىندەتى – تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن سۋديالاردىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداۋ. سۋديالاردى دايىنداۋ باعدارلامالارى تاجىريبەگە بارىنشا باعدارلانعان بولۋى ءتيىس.
تورتىنشىدەن، دەپ جالعادى ءسوزىن ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى، قۇقىقتىق جانە ۋنيتارلىق مەملەكەت جاعدايىندا ەلدىڭ بۇكىل اۋماعىندا زاڭدىلىقتىڭ بىرەگەي رەجىمى مەن بىرەگەي سوت تاجىريبەسى بولۋى كەرەك. قۇقىقتىق ايقىندىق دەڭگەيىن كوتەرىپ، تۇراقتى جانە بولجامدى سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.
سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا سحەماسى جوعارعى سوتقا نازاردى تەك نەعۇرلىم ماڭىزدى ىستەرگە عانا اۋدارىپ قويماي، سونىمەن بىرگە، سوت تاجىريبەسى ماسەلەلەرى بويىنشا تالداۋمەن جانە تۇسىنىكتەمەلەر قالىپتاستىرۋمەن اينالىسۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. سوت ىستەرىن قاراۋ تاجىريبەسىنىڭ بىرەگەيلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ءبىزدىڭ جوعارعى سوتتىڭ باسىمدىققا يە مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
بەسىنشىدەن، دەپ جالعادى ويىن ەلباسى، سۋديالارعا قاتىستى جۇكتەمەلەردىڭ جوعارى بولۋ پروبلەماسى ءالى دە ساقتالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى سوت ىستەرىنىڭ سانى جىل سايىن 200 مىڭعا ءوسىپ وتىردى، ال ول ىستەردى قاراۋدىڭ ساپاسى مەن مەرزىمدەرىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءۇشىن 2014 جىلدىڭ وزىندە-اق مەنىڭ شەشىمىممەن اۋداندىق سوتتار سۋديالارىنىڭ شتاتتىق سانى 450 بىرلىككە جانە سوتتار اپپاراتىنىڭ سانى 540 بىرلىككە ۇلعايتىلعان بولاتىن. ءبىز سوتتار اپپاراتىنىڭ سانىن ۇنەمى ۇلعايتا بەرە المايمىز. سوندىقتان ءبىتىستىرۋ پروسەدۋرالارى مەن داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ ءىس-قيمىلىن ۇلعايتۋ جونىندەگى شارالاردىڭ نەلىكتەن كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەي وتىرعاندىعىنا مۇقيات تالداۋ جاساۋ قاجەت. بۇل جەردە ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بار.
حالىقپەن جۇيەلى نەگىزدە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت، دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. ازاماتتارعا ءىستى سوت پروسەسىنە جەتكىزگەننەن گورى، ءوزارا ءبىتىسۋدىڭ الدەقايدا تيىمدىرەك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. ويتكەنى، ءقازىر، ەگەر تاراپتار تاتۋلاسار بولسا، ءتىپتى، تولەنگەن باج سالىعىنىڭ ءوزى كەرى قايتارىلادى ەمەس پە.
سونىمەن، قۇقىقتىق اعارتۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا سوت داۋلارىنىڭ سانىن بىرنەشە ەسەگە دەيىن قىسقارتۋعا بولادى. ادىلەت مينيسترلىگى ءتيىستى قىزمەتتەرىنىڭ بۇل ورايداعى كۇش-جىگەرىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالىپ تۇر. بيۋدجەتتەن قۇقىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋعا بولىنگەن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانعان ءجون.
ازاماتتاردى قۇقىقتىق اعارتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىڭ بارلىق زاڭگەرلىك قىزمەتتەرىنىڭ قوسىمشا كۇش-جىگەرلەرى قاجەت. بۇل – جەرگىلىكتى جەرلەردەگى سۋديالاردىڭ دا ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. حالىقپەن جيىرەك كەزدەسىپ، ولارعا قۇقىقتار مەن قازىرگى كۇشىندە تۇرعان زاڭداردى ءتۇسىندىرۋ قاجەت. بۇعان ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك.
بۇگىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا – سوت بيلىگى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن، قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەلدىگىمىزدىڭ بەرىك تۇعىرلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدى. ەندى الدىمىزدا سوت جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىن جانە وعان قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. ولاي بولسا، الدا سۋديالار كورپۋسىن ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇر.
مەن سىزدەردىڭ بارشاڭىزعا قازاقستان سۋديالارىنىڭ الدىندا تۇرعان جوعارى ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە تابىس تىلەيمىن، دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزىنەن كەيىن ارنايى بايانداما جاساعان جوعارعى سوت ءتوراعاسى قايرات ءمامي ءتورت جىلدا ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلاتىن ايتۋلى جيىننىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن اتادى. ءتوراعانىڭ ايتۋىنشا، شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان الەمگە تەك دەموكراتيالىق باعىتتاعى قۇقىقتىق مەملەكەت قانا ەمەس، سونىمەن قاتار، وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ، جوعارى بەدەلگە لايىق مەملەكەت رەتىندە تانىلعان. اتالعان جىلدار اياسىندا رەسپۋبليكامىزدا الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس، سوت جۇيەسى قالىپتاستى جانە ۇنەمى دامىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق جاڭا سوت جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ، سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق باستى پرينسيپتەرى بەكىتىلدى. سوت تاۋەلسىزدىگى مەن سۋديالار ءمارتەبەسى نىعايىپ، سونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىداعى ماسەلەلەر رەتتەلدى.
ق.ءمامي بۇل رەتتە سوتتار قىزمەتىنىڭ بازيستىك نورمالارى 1995 جىلى جاريالانعان رەفورمادا كورىنىس تاۋىپ، ولار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەندىگىن جانە دە سول جىلى اربيتراجدىق سوتتار جالپى سوتتارمەن بىرلەسىپ، ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسى قۇرىلعاندىعىن العا تارتتى. تاريحتىڭ ءوزى وسى قابىلدانعان شەشىمنىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىن راستاپ بەرگەن. قازاقستاننىڭ وسى ۇلگىسىن رەسەي مەن وزگە دە پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار 20 جىلدان سوڭ قايتالاپ قولدانعانىن تىلگە تيەك ەتكەن جوعارعى سوت ءتوراعاسى سوتتار قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە رەفورمالىق جاڭالىقتار ەنگىزىلگەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق، جوعارى سوت كەڭەسى مەن ادىلەت بىلىكتىلىك القاسى قۇرىلعانىن جەتكىزدى.
سوت جۇيەسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىتى رەتىندە سۋديالاردى مامانداندىرۋ ۇلگىسى تاڭداپ الىنعاندىعىمەن بولىسكەن قايرات ءابدىرازاق ۇلى 2004 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا اۋدانارالىق ەكونوميكالىق، اكىمشىلىك، قىلمىستىق جانە يۋۆەنالدىق سوتتار قۇرىلعاندىعىن ايتتى. وسى شارالار ءناتيجەسىندە ىستەردى قاراۋدىڭ ساپاسى ەداۋىر جاقسارىپ، سوت ءادىلدىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتقان. 2007 جىلى سوت ءىسىن القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپتاسىپ، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى جەتىلدىرۋدىڭ كەپىلى رەتىندە 2008 جىلى تەك سوتتىڭ سانكسياسىمەن قاماۋعا الۋ ءتارتىبى ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە، 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا، بۇگىنگى تاڭدا سوتقا دەيىنگى قاماۋدا وتىرعاندار سانى ەكى ەسەگە كەمىگەن. سول سەبەپتەن، قۇقىقتىق جۇيەنى ءىزگىلەنءدىرۋ جولىن تاڭداعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ مۇنداي ءتاجىريبەسىن حالىقارالىق ساراپشىلار العا باسۋشىلىق دەپ باعالاعان.
جالپى العاندا، 25 جىلدا ءتۇرمەدە وتىرعانداردىڭ سانى ءۇش ەسە ازايدى. ەگەر 1991 جىلى ەلىمىز 100 مىڭ ادامعا شاققاندا تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ كوەففيسيەنتى بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى ورىندا بولسا، 2016 جىلى قازاقستان اتالعان كورسەتكىش بويىنشا 62ء-شى ورىنعا تومەندەدى. سوڭعى جىلدارى وتاندىق سوتتار سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيانى تولىق مەڭگەردى. بۇگىندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ ەلەكتروندى ءىس جۇرگىزۋ تاجىريبەمىزدى ۇيرەنۋ ءۇشىن قازاقستانعا سۇرانۋدا، دەدى قايرات ءابدىرازاق ۇلى.
سونداي-اق، ءتوراعا ۇلت جوسپارىنىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى ەكىنءشى رەفورماسى ءوز ۋاقىتىندا ءارى ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. بارلىق قاجەتتى زاڭدار قابىلداندى، جاڭا نورمالار سوتتاردىڭ تاجىريبەسىنە ءساتتى ەنگىزىلۋدە، ناتيجەسىندە وتاندىق سوت جۇيەسى ايتارلىقتاي جاڭعىرىپ، جوعارعى سوت ۇلت جوسپارى بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن 10 قادامنىڭ بارلىعىن تولىقتاي ورىندادى. سونىمەن قاتار، VI Cەزدە قابىلدانعان قارارلاردىڭ بارلىعى تۇگەل ىسكە اسىپ وتىر.
2011 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ سۋديالار وداعى سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنا تولىققاندى مۇشە بولىپ ەنگەندىگىن العا تارتقان جوعارعى cوت ءتوراعاسى 2016 جىلى سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق قازاقستاننىڭ جوعارعى cوتىن مۇشەلىككە قابىلداعاندىعىن دا جەتكىزدى. بۇل 25 جىلدا جەتكەن تابىستاردىڭ قىسقاشا قورىتىندىسى عانا، دەگەن ق.ءمامي بۇگىنگى تاڭدا اتقارىلىپ جاتقان سوت رەفورمالارىنا كەڭىرەك توقتالدى. «ناقتى ايتقاندا، «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ قابىلدانۋى سوت جۇيەسىن ءارى قاراي رەفورمالاۋدىڭ جاڭا ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بۇگىنگى تاڭدا وڭدى ناتيجەلەرىن بەرۋدە. 2016 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جوعارعى cوت جاڭا قۇرامدا جۇمىس ىستەي باستادى. جاڭا مامانداندىرىلعان سوت القاسى ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ، سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا ەرەجەسى ىسكە اسىرىلۋدا. سوت ينستانسيالارىن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە، داۋلاردى قاراۋ 1،5 جىلدان 8 ايعا دەيىن قىسقاردى. جاڭا پروسەسسۋالدىق ەرەجەلەردىڭ ەنگىزىلۋى سوتتاردىڭ اۋىرتپالىقتى جۇكتەمەلەردى ءتيىمدى اتقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى، – دەدى ق.ءمامي.
سوت سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ماڭىزدى شارانىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكا سوتتارىنداعى سوت پروسەستەرىن زاماناۋي اۋديو-بەينەتىركەۋ جۇيەلەرىمەن 100 پايىز قامتۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە سۋديالار ارەكەتتەرىنە شاعىم ءتۇسىرۋ ەكى ەسەگە كەمىگەن. مۇنداي ناتيجەلەرگە ءبىز تەك تارتىپتىك شارالار ارقىلى قول جەتكىزەتىنبىز. تولىقتاي العاندا، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ سوت قورعاۋىنا دەگەن قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتكەن. ءسويتىپ، قازىرگى زامانعى ەلەكتروندىق قىزمەتتەردىڭ ارقاسىندا ەل ازاماتتارى «ينستانسيالار شابۋىلىنان» بوساعان. بۇرىن سوت شەشىمىن وزگەرتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى جيناقتاۋعا بىرنەشە كۇن كەتەتىن بولسا، ءقازىر بىرنەشە مينۋت ىشىندە ارىزدى ينتەرنەت ارقىلى جولداۋعا مۇمكىندىك بار. سول سياقتى قاجەتتى سوت قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەسى ەلەكتروندى ارنالار ارقىلى جونەلتىلىپ جاتادى.
سەزدىڭ كۇن تارتىبىنە سۋديالىق ادەپ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسى ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى سۋديالاردىڭ مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. جوبا سۋديالار مەن قاۋىمداستىق اراسىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ، ادىلەتتىلىكتىڭ تاۋەلءسىزدىگى جونىندەگى ۆەنەسياندىق كوميسسيانىڭ ارنايى وتىرىسىندا تۇساۋى كەسىلدى. وسىلايشا، تالقىلانىپ جاتقان جوبانىڭ قۇقىقتىق ماڭىزى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعىپ وتىر، دەدى قايرات ءابدىرازاق ۇلى.
جوعارىدا ايتىلعانداي، مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە سوتتاردىڭ جۇمىسى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسىلايشا، نەعۇرلىم كاسىبي، اشىق، قولجەتىمدى جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى نىعايىپ، ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا زاڭدى مۇددەلەرىن سوتتا قورعاۋ ءۇشىن مول ءمۇمكىندىك تۋدى. جەتەم دەگەنگە ءجىگەر ۇسىنعان ۇلت جوسپارى قازاقستاننىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قاتاڭ ساقتايتىن مەملەكەت بولۋىنىڭ نەگىزگى العىشارتتارىن بەلگىلەپ بەردى، دەدى ق.ءمامي.
قۇقىقتىق مەملەكەتتە سوت بيلىگى قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ تانىلادى. وسىنداي سالتاناتتى ساتتەردە جادىمىزعا ءوزىڭىز ايتقان: «حالىق كەشىرمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ول – ەلدىڭ قولىنا زارىقتىرىپ بارىپ قونعان باقىت قۇسىنان – تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋدى كەشىرمەيدى» – دەگەن ءسوزدەر ورالادى. سوندىقتان، ءبىزدىڭ – سۋديالاردىڭ قىزمەتى تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا، حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاۋعا ارنالادى. سوتتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلىن كۇشەيتۋ، قوعامنىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ۇلعايتۋ – باستى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز، دەدى ق.ءمامي.
ءسوزىنىڭ سوڭىن جوعارعى سوت ءتوراعاسى قازاق حالقى سوت بيلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ ۇعىنا وتىرىپ «ەلگە باي قۇت ەمەس، بي قۇت» دەپ ايقىنداعان ەكەن. ءبىز وسى حالىق دانالىعىنا سايكەس بولۋعا ۋادە بەرەمىز، دەپ تۇيىندەدى.
جوعارعى سوت ءتوراعاسىنان كەيىن سەزگە قاتىسۋشىلار جارىسسوزگە شىقتى.
جارىسسوزدە العاشقى ءسوز شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ءتوراعاسى دوسجان امىروۆكە بەءرىلدى. حالقىمىزدىڭ «ءادىل بيءدىڭ ەلىن داۋ ارالامايدى، ءادىل پاتشانىڭ جەرىن جاۋ ارالامايدى» دەگەن ناقىل ءسوزىن ەسكە سالا ءسويلەگەن د.ءامىروۆ ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىنداعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنە توقتالدى. ەلىمىز الەمدىك ارەنادا جاسامپاز مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. ەلباسى ءارقاشان قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرىپ، حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن زاماناۋي وتاندىق سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بىلىكتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا زور ىقپالىن تيگىزۋدە، دەدى وبلىستىق سوت ءتوراعاسى.
ودان ءارى ول شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سوت سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان يگى شارالار جونىندە ءسوز قوزعادى. د.ءامىروۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، ايماقتا وسى جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق قارالعان ىستەردىڭ 7 مىڭنان استامى تاتۋلاسۋ راسىمىمەن اياقتالعان. ءار ىستە كەمىندە 2 تاراپ قاتىساتىنىن ەسكەرسەك، وڭىردە سوتقا بىر-بىرىمەن داۋلاسىپ، جاعا جىرتىسىپ كەلگەن 14 مىڭنان استام ازاماتتىڭ سوت پروسەسىندە ءبىر مامىلەگە كەلىپ، ءتوس قاعىسىپ تاتۋلاسۋى جالپى قوعام ءۇشىن وتە قۋانارلىق جايت.
جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى امانگەلدى رىسقالييەۆ ءوز كەزەگىندە سۋديالارعا قويىلاتىن ادەپ تالاپتارى تۋرالى ءسوز ەتتى. ماعان ەكى ءداۋىردىڭ دە، كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تۇسىندا دا، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا سوت جۇيەسىندە سۋديالىق قىزمەت اتقارۋ باقىتى بۇيىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ 1996 جىلى جەلتوقسان ايىندا الماتى قالاسىندا وتكەن I سەزىنەن باستاپ، بارلىق سەزىنە قاتىسىپ كەلەمىن. ەلىمىزدىڭ سۋديالار قاۋىمداستىعى مەن تۇتاس سوت جۇيەسى كوز الدىمىزدا قالىپتاسىپ، دامىپ، وركەندەۋ ۇستىندە، دەدى ا.رىسقالييەۆ.
ودان ءارى سوت ارداگەرى وسىدان 12 جىل بۇرىن، ياعني 2004 جىلى 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنى جوعارعى سوتتىڭ قازىرگى عيماراتى اشىلىپ، پايدالانۋعا بەرىلگەنىن، مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ادىلەت ۇيىنە كەلگەنىن ەسكە سالدى. بۇدان بولەك، ا.رىسقالييەۆ اتا زاڭىمىزعا ساي مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولعاندىقتان، تاۋەلسىز ەلدىڭ زاڭدارى ادامعا، ونىڭ قۇقىقتارىنىڭ نەعۇرلىم سەنىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاراي وزگەرىپ وتىراتىنىن، سۋديا وسى وزگەرىستەر اعىمىنا بەيىمدەلە ءبىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، سۋديا ءوز قۇزىرەتتىلىگىن وتانشىلدىق جوعارى پاراساتپەن ادال ورىنداۋى، ۇلتتىق ءداستۇردىڭ قاينارىنان جارالعان كەشەگى وتكەن ءادىل بيلەردىڭ بەرىك ۇستانىمىن ۇلگى ەتۋى ءتيىس ەكەنىنە ەكپىن بەردى.
القالى جيىن بارىسىندا استانا قالاسى كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى اۋدانارالىق سوتىنىڭ ءتورايىمى ءنازيليا راززاق، قوستاناي وبلىسى قوستاناي اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ناتاليا دۋنايەۆا، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءادىل كەرىمشەيەۆ، اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى گۇلنار يبرايموۆا، قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى، كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى، حالىقارالىق ساراپشى حۆاچجۋن لي جانە باسقالار ءسوز سويلەدى.
ولار ءوز سوزدەرىندە «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ سوت سالاسىنا قاتىستى تالاپتارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ورىندالىپ، ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ جۇمىستارى حالىق تىلەگىنە ساي جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن، ن.راززاق قازاقستان كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ىشىندەگى يۋۆەنالدى سوتتى قالىپتاستىرعان جالعىز مەملەكەت ەكەنىن، بۇل سالانىڭ جۇمىسىنا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار ساراپشىلارىنىڭ جوعارى باعا بەرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ال ن.دۋنايەۆا ءوز كەزەگىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ سۋديالار كورپۋسى ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقانىن، سوت بيلىگىنىڭ ازاماتتىق ينستيتۋتتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتا بىلگەنىن ءسوز ەتتى. سونداي-اق، ول ينتەرنەت جەلىلەرى ارقىلى سوت تورەلىگىنە نەگىزسىز سىن ايتاتىندار ارەكەتىنە الاڭدايتىنىن دا ءبىلءدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، وسىنداي جالعان، شىندىققا جاناسپايتىن قارالاۋدان سۋديالاردى قورعاۋ قاجەت.
حۆاچجۋن لي قازاقستاندا ينۆەستيسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس باعىتتا جولعا قويىلعانىن سوزىنە ارقاۋ ەتە وتىرىپ، قازاقستاندىق سۋديالار تاجىريبەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جەتىلە تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا، ول «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى.
بۇدان ءارى سۋديالار وداعىنىڭ ءتوراعاسى مۇسابەك الىمبەكوۆ ءوزى باسقاراتىن قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جۇمىسى تۋرالى بايانداما جاسادى. سونداي-اق، رەسپۋبليكانىڭ سۋديالار كورپۋسىنىڭ وكىلدەرى سۋديالىق ادەپ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىن تالقىلاپ، ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. جالپى، القالى باسقوسۋدا سۋديالىق ادەپ كودەكءسىنىڭ جوباسى وسى قىزمەتتىڭ بارلىق تالاپتارى ەسكەرىلە وتىرىپ دايىندالعانى اتاپ ءوتىلدى.
جالپى، 15 باپتان قۇرالعان سۋديالىق ادەپ كودەكسىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالار مەن وتستاۆكاداعى سۋديالار ءۇشىن ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ ادەپ قاعيدالارى ناقتى كورسەتىلگەن. ماسەلەن، كودەكستىڭ 1-بابىندا «سۋديا بەرىلگەن انتىنا بەرىك بولۋعا، ونىڭ ارەكەتتەرى سۋديا لاۋازىمىنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە لايىق بولىپ، سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋعا، قوعامدىق قىزمەت پەن تۇرمىسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ىس-ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرعان كەزدە ادەپسىز ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ كورىنىستەرىنە جول بەرمەي، ادەپ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋعا ءتيىس»، دەلىنگەن.
شىن مانىندە، بۇل قابىلدانعان كودەكستىڭ وسى بابىنا قاراپ-اق، ەل سۋديالارىنا قويىلار تالاپتىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار، سەزد دەلەگاتتارى سۋديالار وداعىنىڭ جارعىسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قابىلدادى ءارى ونىڭ ريەۆيزيالىق كوميسسياسىنىڭ ەسەبىن تالقىلادى. سونداي-اق، دەلەگاتتار ءبىراۋىزدان سۋديالار وداعىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىنە مۇسابەك الىمبەكوۆتى قايتا سايلادى.
سونىمەن، قازاقستان سۋديالارىنىڭ VIءى سەزىن ەلىمىز جوعارعى سوتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات ءمامي قورىتىندىلادى. ول قورىتىندى سوزىندە بۇگىنگى جيىندا سوت جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانعانىن، قابىلدانعان شەشىمدەردى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار كۇتىپ تۇرعانىن ايتا كەلىپ، ەل سۋديالارى بۇل باعىتتا بەلسەندىلىك تانىتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
اسقار تۇراپباي ۇلى،
جولدىباي بازار،
نۇرلىبەك دوسىباي،
«ەگەمەن قازاقستان»
