قازاقستاننىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى بىرەگەي باستامالارىنىڭ ءبىرى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ءىرى جەتىستىگى. ەلباسى باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن سەزد بۇگىندە ءار ءۇش جىل سايىن شاقىرىلاتىن بىرەگەي ءدىنارالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە بەرىك قالىپتاستى. فورۋم حالىقارالىق احۋال ۋشىعىپ تۇرعان قازىرگى ۋاقىتتا دۇنيە جۇزىندەگى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ اراسىن جالعاپ، ءدىنارالىق توزىمدىلىك پەن ىنتىماقتى نىعايتۋدا تەڭدەسسىز ءرول اتقارىپ كەلەدى. سوندىقتان، ەل ىشىندەگى كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە ارقاۋ بولۋىمەن قاتار، قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا الەمدەگى كۇللى دىندەردىڭ بەيبىتسۇيگىش بولمىسىن سىڭىرە بىلگەن جيىننىڭ حالىقارالىق ماڭىزى ەرەكشە.
قازىرگى ۋاقىتتا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وسىنداي سەزد شاقىرۋعا ابىروي-بەدەلى، الەۋەتى مەن ساياسي تاباندىلىعى جەتە بەرمەيتىنى شىندىق. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداي باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرلىگى بەرىك، تاتۋلىعى جاراسقان قوعام قۇرۋدا تاريحي تاجىريبەگە يە بولۋ ماڭىزدى.
كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ جاسامپازدىق قۋاتى مەملەكەت ىشىندە عانا ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدە دە بىتىمگەرشىلىك ءرول اتقارا الاتىنىن قازاقستان الەمگە دالەلدەدى. قازىرگى زامان ساياساتكەرلەرىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.نازاربايەۆ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن ءدىنارالىق ديالوگكە اۋدارىپ، ونىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىندىرە الدى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىلىگى مەن جەكە بەدەلىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ جەتەكشى ءدىن باسشىلارىنىڭ ءبىر جەرگە جينالىپ، كوكەيتەستى ماسەلەلەر جونىندە ءوزارا پىكىر الماسۋى يگى داستۇرگە اينالدى.
پرەزيدەنتتىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى 2003 جىلى الەم قاۋىمداستىعى ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدە كوتەرىلگەن ەدى. بۇل قىرعي قاباق سوعىستان سوڭ، اقش-تاعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان 11 قىركۇيەك وقيعاسى مەن اۋعانستان مەن يراكتاعى اسكەري وپەراسيالاردان كەيىن ادامزاتتىڭ بەيبىت الەم تۋرالى كوزقاراسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ، داعدارىسقا ۇشىراعان شاق بولاتىن. وسى وقيعالار ساميۋەل حانتينگتوننىڭ وركەنيەتتەردىڭ قاقتىعىسۋى تۋرالى داۋلى گيپوتەزاسىن راستاي باستادى. زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە وركەنيەتارالىق قاقتىعىس تەورياسى – «نەگىزگى ترەندكە» اينالۋ ءقاۋپى پايدا بولدى. بۇل تۇجىرىمعا مىقتى تويتارىس بەرە الاتىن لايىقتى باستاما قاجەتتىلىگى تۋدى.
ونىڭ ۇستىنە، ادامزات وركەنيەتى مورالدىق ۇستانىمدار داعدارىسىنان ءالى دە ارىلا الماي كەلە جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇرىن قوعامدى جاپپاي باتىستاندىرۋدى جانە زايىرلى ەتۋدى كوزدەگەن جاڭعىرتۋ يدەياسىن قايتادان تەرەڭ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، ءححى عاسىردا داستۇرلەردى قۇرمەتتەۋ جانە جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى سان الۋان قوعامداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سىيلاستىقپەن قاراۋ تۇجىرىمدارى العا شىعۋى كەرەك.
ءدىننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى ءمانى ءالى دە وزەكتى. اكادەميالىق اۆتورلاردىڭ پايىمى بويىنشا، سونىڭ ىشىندە توماس سكوتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ءدىن ءححى عاسىردىڭ «مەگاترەندىنە» اينالىپ وتىر، ال جاھاندانۋ مادەني جانە ءدىني ءارالۋاندىلىققا ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدە. بۇل – تەك يسلامعا عانا ەمەس، حريستيان، سونداي-اق باسقا دا دىندەرگە قاتىستى قۇبىلىس.
الايدا، ساياسي دەڭگەيدە ءدىني فاكتوردىڭ ءرولى كوبىنەسە ەش سەبەپسىز نازارعا الىنبايدى. قازىرگى ۋاقىتتا، ءتىپتى، حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق ۇيىتقىسى سانالاتىن بۇۇ جارعىسىنىڭ ءوزى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ، مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سىندى ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ءدىن مەن ءدىني قايراتكەرلەردىڭ ورنىن ناقتى اشىپ كورسەتپەيدى.
وسىلايشا، عاسىرلار شەگىندە الەمدەگى ءدىنارالىق قاتىناستارعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ءقاۋىپتى جاھاندىق احۋال قالىپتاستى. كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامى بار، كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ورنالاسقان قازاقستانعا بۇل ماسەلەدە شەتكەرى قالماي، كەرىسىنشە، ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. 2000-جىلداردىڭ باسىندا كونفەسسيالار مەن حالىقتاردى جاقىنداستىرۋ ءۇشىن 2011 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ريم پاپاسى يوانن پاۆەل IIء-نىڭ استاناعا تاريحي ساپارى، 2002 جىلى ماۋسىم ايىندا الماتىدا اوسشك-نىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى، سونداي-اق، 2003 جىلى اقپان ايىندا حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم كونفەرەنسياسى ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل ۇدەرىستەر مەن وقيعالار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى اۋقىمدى باستامانىڭ تۋىنداۋىنا زور ىقپال ەتتى.
وسى ماقالامدا 13 جىل بويى جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستى قۇرىلىمدىق جاعىنان تۇجىرىمدامالىق، وكىلدىك، قۇجاتتامالىق جانە ينستيتۋسيونالدىق دەپ 4 نەگىزگى بولىككە بولە وتىرىپ، وتكىزىلگەن بەس سەزدىڭ باستى ناتيجەلەرىنە توقتالعىم كەلەدى.
* * *
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى جانە ديالوگ مادەنيەتى تامىرىنىڭ تەرەڭدەۋى –سەزدىڭ ءبىرىنشى جانە ەڭ باستى جەتىستىگى.
گەوساياساتتاعى كۇردەلى جاعداي، اسىرەسە، وركەنيەتارالىق قاقتىعىستار تۋرالى پىكىر جاپپاي تاراعان كەزدە ءدىنارالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى كۇشەيە تۇسەتىنى انىق. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي، سەزدەر «ءدىنارالىق قاتىناستار تۋرالى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردى ەڭسەرىپ، ءححى عاسىرداعى جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ پارمەندى فورمۋلاسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى». بۇل رەتتە، استانا ءدىنارالىق ديالوگى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ناتيجەلىلىگىن كورسەتتى.
الايدا، سەزدى تەلەديدار ەكرانى مەن جۋرنال بەتتەرىنەن كورسەتىلەتىندەي، دۋماندى ءارى دوستىق شىرايلى جينالىس دەۋ قاتەلىك بولار ەدى. ەڭ الدىمەن، قاتىسۋشىلاردى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناۋ وڭاي ءىس بولماعانىن ايتۋ قاجەت. ءتىپتى، 2003 جىلى قىركۇيەكتە ءبىرىنشى سەزگە قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا كەلگەن دەلەگاتتار ەلباسىنىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولعان كەزدە باسقا قاتىسۋشىلارعا قاتىستى نارازىلىقتارىن جاسىرعان ەمەس.
شىندىعىندا، بۇل قايشىلىقتاردىڭ تامىرى كونفەسسياارالىق كەلىسپەۋشىلىكتەردە ەمەس، ساياسي، مەملەكەتارالىق شيەلەنىستەردە جاتقانىن ايتۋ قاجەت. وسىنداي كۇردەلى احۋالعا قاراماستان، جالپى وتىرىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋى دا، بىرلەسكەن دەكلاراسيانىڭ قابىلدانۋى دا پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ اسقان بەدەلىنىڭ ارقاسى ەكەنى بارشاعا ايان.
ۋاقىت وتە كەلە فورۋمعا قاتىسۋشىلار اراسىندا ءدىن اعىمداعى جانە ۇزاقمەرزىمدى ساياسي جانجالداردان تىسقارى تۇرۋى قاجەت دەگەن ورتاق تۇجىرىم قالىپتاسا باستادى. سەزد قۇجاتتارى مەن قاتىسۋشىلاردىڭ سوزدەرىنەن كورىنىس تاپقان ديالوگ مادەنيەتى كونفەسسيا باسشىلارىنىڭ ءوزارا سىيلاستىعىن كورسەتتى. ءداستۇرلى ديپلوماتيادا قالىپتاسقان قاعيداعا سايكەس قيىنشىلىقتار مەن قايشىلىقتار ديالوگ ورناتۋعا كەدەرگى بولماۋى ءتيىس.
وسىلايشا، سەزد ون ءۇش جىل ىشىندە قازىرگى شيەلەنىستەردەن ءدىني استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ءتۇرلى ءدىني سەنىم وكىلدەرىنىڭ نازارىنا جەتكىزىپ كەلە جاتقان تۇراقتى الاڭ رەتىندە ورنىقتى. ونىڭ ۇستىنە، ءتۇرلى ءدىندى ۇستانۋشىلاردىڭ ءوزارا بىرلىگى كۇرمەۋلى ماسەلەلەرگە وڭتايلى شەشىم تابۋعا كومەكتەسەرى حاق.
ءدىنارالىق ديالوگتىڭ ءمان-ماعىناسىن پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ ءوزىنىڭ ءى سەزدەگى سوزىندە: «تۇپكى ماقساتتى بەلگىلەۋدىڭ قاجەتى جوق، ونى بەلگىلەۋگە بولمايدى. ءبىرتۇتاس ءدىني كەڭىستىك قۇرۋ دا مۇمكىن ەمەس. ورىن الىپ وتىرعان قايشىلىقتاردىڭ بارلىعىن دا ەڭسەرە المايمىز، ونىڭ ۇستىنە ولار كەيدە ۇلى دىندەردىڭ ءتۇپ نەگىزىنە قاتىستى بولىپ جاتادى. تۇراقتى ديالوگ ورناتۋدىڭ باستى قۇندىلىعى – كوزقاراستار مەن تۇسىنىكتەردىڭ قاراما-قايشىلىعىنا قاراماستان، جالپىعا ورتاق مامىلەگە كەلۋ قاجەتتىگىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ جانە وعان قول جەتكىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى – ديالوگ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم الاڭىن، ۇيلەسىم مەن ايقىندىق ءداۋىرىن قالىپتاستىرادى» دەپ ناقتى تۇجىرىمدادى.
وسى ورايدا، 2015 جىلى وتكەن بەسىنشى سەزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن وزەكتىلىگى ايرىقشا بولدى. بۇل جاھاندىق گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ۋشىعۋىنا، دۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان ەتنوستىق جانە ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستاردىڭ وسۋىنە، سونداي-اق، ءدىننىڭ اتىن جامىلعان تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ جان تۇرشىگەرلىك ارەكەتتەرىنىڭ جاندانۋىنا بايلانىستى بولعانى ءمالىم. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ، يوردانيا كورولى ابداللا IIء-نىڭ، فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نيينيستەنىڭ جانە وزگە دە بەدەلدى قايراتكەرلەردىڭ استاناعا ءدىني ليدەرلەردىڭ الدىندا ءسوز سويلەۋ ءۇشىن ارنايى كەلۋى دە كەزدەيسوق جاعداي ەمەس.
وسىلايشا، سەزد ءدىنارالىق كەزدەسۋلەرمەن قاتار ءدىني جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ اراسىنداعى ديالوگ الاڭىنا اينالدى. بۇل قۇبىلىس ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ الەمدىك احۋالعا وڭ اسەر ەتۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
* * *
استانالىق ءدىنارالىق فورۋمنىڭ ەكىنشى ەرەكشەلىگى –قاتىسۋشىلاردىڭ اۋقىمدى ءارى سالماقتى قۇرامى.سەزد جۇمىسىنا يسلامنىڭ، حريستيان ءدىنىنىڭ، ءيۋدايزمنىڭ، ءبۋدديزمنىڭ، ءيندۋيزمنىڭ، ءداوسيزمنىڭ، ءسينتويزمنىڭ، ءزورواستريزمنىڭ جوعارى ءدىن قىزمەتشىلەرى، ءدىني جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى، سونداي-اق، الەمنىڭ ءبىرقاتار بەدەلدى ساياساتكەرلەرى قاتىسىپ كەلەدى.
سەزد قاتىسۋشىلارىنىڭ تاباندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا فورۋم وركەنيەتارالىق ديالوگ تاريحىنان ءوز ورنىن الدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى، يوردانيا كورولى جانە فينليانديا پرەزيدەنتىمەن قاتار ءار جىلدارى سەزد مىنبەرىنەن يزرايل پرەزيدەنتى جانە بەيبىتشىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى شيمون پەرەس، مالايزيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترى موحاممەد ماحاتحير، كانادانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترى جان كرەتەن، ماسكەۋ جانە بۇكىل رۋس پاتريارحى كيريلل، ءال-ازحار جوعارى يمامى مۇحامماد سايد تانتاۋي، دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى ابداللا ات-تۇركي سىندى بەلگىلى قايراتكەرلەر ءسوز سويلەدى.
فورۋمنىڭ كورنەكتى قاتىسۋشىلارىنىڭ اراسىندا – دۇنيەجۇزىلىك يسلام مازحابتارىن جاقىنداستىرۋ اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى اياتوللا شەيح موحسەن اراكي، كاتوليكتەر شىركەۋىنىڭ كاردينالدارى يوزەف تومكو مەن جان-لۋي توران، كونستانتينوپول پراۆوسلاۆ شىركەۋىنىڭ پاتريارحى ۆارفولومەي I، ءيزرايلدىڭ باس راۆۆيندەرى يونا مەسگەر، شلومو امار جانە يسحاك يوسەف، «دجيندجيا حونچە» جاپون سينتويستىك حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى سۋنەكيو تاناكا، يندولوگيا مەن ءدىنارالىق ديالوگتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءتوراعاسى سوماييا سامير شانتيلا (ءۇندىستان)، دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستەر قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى فاللوپ تايياري، «دجيندجيا حونچە» جاپون سينتويستىك حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تانەنوري تەراي، دۇنيەجۇزىلىك ليۋتەران فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۋنيب يۋنان جانە ت.ب. قاتىسۋشىلار بولدى.
سونىمەن قاتار، الەمدiك جانە ءداستۇرلi دiندەر ليدەرلەرi سەزىنە يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورلارى كويچيرو ماسۋۋرا مەن يرينا بوكوۆا، ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىلارى مارك پەررەن دە بريشامبو مەن لامبەرتو زانەر، بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارى وكىلى ناسير ابدەل ءازيز ان-ناسەر، يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ياد امين ماداني دە قاتىستى.
ءى سەزد الاڭىندا 13 ەلدەن كەلگەن ءدىني ليدەرلەر مەن قۇرمەتتى مەيماندار باس قوسسا، V سەزگە قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا الەمنىڭ 42 ەلىنەن 80-نەن استام دەلەگاسيا كەلدى.
* * *
ۇشىنشىدەن، سەزدىڭ ون ءۇش جىلدىق تاريحىندا ءتۇرلى دىندەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوماقتى قۇجات قورى جيناقتالدى.
وسى ورايدا، ءى سەزد دەكلاراسياسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا، ويتكەنى بۇل قۇجات الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءوزارا توعىسۋ ارنالارىن انىقتاپ، ولاردىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن ايقىنداپ بەردى. العاشقى كونفەسسياارالىق قۇجاتقا جان-جاقتى كەلىسىم الۋ قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ كاسىبيلىگىن شىڭداعان جاقسى سىناق بولدى، سەبەبى، ءدىني ليدەرلەر كوزقاراسى تۇرعىسىنان بارشا ادامزات وركەنيەتىنە ورتاق ماسەلەلەردى ايقىنداۋ ماسەلەسى تۇردى. ءاربىر كونفەسسيانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەگجەي-تەگجەي ەسكەرىپ، كونفەسسياارالىق پىكىرتالاسقا جول بەرمەي، ەڭ باستىسى، ءتۇرلى دىندەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ ۇتىمدى جولىن ۇسىنۋ قاجەت بولدى.
دەكلاراسيانىڭ ءماتىنى فورۋمنىڭ ماقۇلداۋىنا شىعارىلعاننان كەيىن سەزد قاتىسۋشىلارى مەن پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ ءوزى ماتىنگە ءبىرقاتار مازمۇندى تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. وسىلايشا، دەكلاراسيا استانا كونفەسسياارالىق ديالوگىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنە اينالدى.
سەزدىڭ العاشقى قۇجاتىندا «ءدىني نانىمدار مەن ۋاعىزداردىڭ ارتۇرلىلىگى ءوزارا كۇماندانۋعا، كەمسىتۋگە جانە جابىرلەۋگە ەمەس، ءدىن مەن مادەنيەتتىڭ بىرەگەيلىگىن كورسەتەتىن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇيلەسىمدىلىككە اكەلۋى كەرەك. دىندەر توزىمدىلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى بارلىق حالىقتاردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ەلەۋلى تەتىگى رەتىندە تانىپ، ۇلكەن ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋلارى كەرەك» – دەپ كورسەتىلگەن. قورىتا ايتقاندا، ءدىني قىزمەتشىلەر دىندەر اراسىندا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ جوق ەكەنىن، دەگەنمەن قازىرگى الەمنىڭ يگىلىگى جولىندا ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ءىى سەزگە قاتىسۋشىلار ءدىنارالىق ديالوگتىڭ قاعيداتتارى – سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ كودەكسىن بەكىتتى. قاعيداتتاردا: «ديالوگ ادالدىققا، تولەرانتتىلىققا، توزىمدىلىككە، جانە ءوزارا قۇرمەتتەۋشىلىككە نەگىزدەلەتىن بولادى. […]. ديالوگتا بارلىق ارىپتەستەردىڭ قۇقىقتارى تەڭ بولۋعا جانە ءاربىر مادەنيەتتىڭ، ءتىلدىڭ جانە ءداستۇردىڭ تۇتاستىعى ەسكەرىلە وتىرىپ، پىكىردى، كوزقاراستى جانە سەنىم-نانىمدى ەركىن جەتكىزۋگە ارنالعان كەڭىستىك قۇرىلۋعا ءتيىس. ديالوگتا باسقا دىنگە اينالدىرۋ نە باسقا ءدىندى ۇستاۋشىنى قورلاۋ، سونداي-اق، ءبىر ءدىننىڭ ەكىنشى دىننەن ارتىقشىلىعىن كورسەتۋ كوزدەلمەۋگە ءتيىس»، دەپ جازىلعان. وسى قۇجاتتا ءدىني ليدەرلەر قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى قاعيدالارىمەن قاتار، كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ دە بولاشاق ۇرپاققا اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – ءىى سەزد دەكلاراسياسىندا – قاتىسۋشىلار «ءدىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق قاتىناستارداعى قيىندىقتار حالىقارالىق ساياساتتاعى، ەكونوميكاداعى، الەۋمەتتىك، گۋمانيتارلىق جانە اقپاراتتىق ورتاداعى ەلەۋلى تەڭگەرىمسىزدىكتەن، سونداي-اق، ءدىندى ساياسي ماقساتتاردا پايدالانۋدان تۋىنداپ وتىر» دەگەن ورتاق پىكىرلەرىن ايتتى.
ءىىى سەزدىڭ قۇجاتى دا بارلىق دىندەردىڭ قازىرگى قوعام دامۋى مەن قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنە قارسى ىس-ارەكەت جاساۋدا اتقاراتىن رولىنە قاتىستى ءبىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتيدى. قاتىسۋشىلاردىڭ ۇندەۋىندە «ەتنوستىق قۇرامى مەن ءدىني سەنىمى ءارتۇرلى ادامداردىڭ قاتار بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىردەن-بىر نەگىزى بولىپ تابىلادى» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل رەتتە، «ءدىنارالىق ديالوگ تاپتاۋرىن نانىمداردى جانە ءدىني جانجالداردى بولدىرماۋعا جاردەمدەسەدى. ءدىني ۇستانىم يەلەرى «جەكە تۇلعانىڭ ابىرويى مەن نەگىزگى قۇقىقتارىن، اسىرەسە سەنىم جانە ءدىني بوستاندىعىن قورعاۋ» قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرى، اسىرەسە ءدىندى وزىنە «قالقان» ەتۋشىلەر سىنعا الىندى.
ءىV سەزدىڭ ۇندەۋى الەۋمەتتىك دامۋ، ادامگەرشىلىك، يمان، تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىرقاتار وزەكتى باعىتتاردى قامتيدى. ءدىني قايراتكەرلەر «ادامنىڭ جاراتۋشى بەلگىلەپ بەرگەن ماقساتىن، ونىڭ ابىرويى مەن اجىراماس قۇقىقتارىن مويىنداۋدا ورتاق پىكىر تانىتتى. بۇل رەتتە، «ءدىن – قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جانە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ مەن گۇلدەنۋگە قول جەتكىزۋدىڭ اسا ماڭىزدى جانە پارمەندى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى». قاتىسۋشىلار «ساياسي جانە قوعامدىق قايراتكەرلەرمەن بىرلەسىپ، ءدىندى وزىنە «قالقان» ەتۋشى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى قامتيتىن قازىرگى زامانعى رۋحاني، ەتيكالىق جانە مورالدىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە ءتيىستى تۇردە دەن قويۋعا ازىرلىكتەرىن» ءبىلدىردى.
قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك-رۋحاني نەگىزىن نىعايتۋ جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ تۇراقتى دامۋعا قاجەتتى بىردەن-بىر شارت بولىپ تابىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. «ايەلدەردىڭ وتباسىنداعى جانە قوعامداعى جاسامپاز ءرولى مەيلىنشە قۇرمەتتەلۋگە ءتيىس» دەگەن ورتاق سەنىم ءبىلدىرىلدى. سونىمەن قاتار، «جاستار بالالىق شاقتان باستاپ وزدەرىنىڭ انا ءتىلىن، تاريحىن، مادەنيەتىن قالاي وقىپ-بىلسە، ءوزىنىڭ ۇلتتىق
ءدىني ءداستۇرى تۋرالى تەرەڭ ءبىلىم الۋعا قۇقىلى بولۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلدى.
بۇل رەتتە، قۇجاتتا «ءوز ءدىنىن بىلەتىن ادام ەشقاشان باسقا دىنگە مەنسىنبەۋشىلىك تانىتپايدى» دەپ كورسەتىلگەن.
فورۋمدى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن V سەزدىڭ دەكلاراسياسىندا قازىرگى زامانعى الەمنىڭ اسا ماڭىزدى ساياسي ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. قۇجات پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ فورۋمنىڭ اشىلۋى سالتاناتىندا ايتقان «بەس ۇندەۋىن» قوسا العاندا، كىرىسپەدەن جانە 16 نەگىزگى تارماقتان تۇرادى. اتاپ ايتقاندا، قاتىسۋشىلار «تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، جانجالداردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى رەتتەۋ ماقساتىندا» ءدىني ليدەرلەردىڭ ساياسي قايراتكەرلەرمەن، حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە ازاماتتىق قوعاممەن ديالوگ ورناتۋىنا جاردەمدەسۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى قابىلدادى.
سەزد اسكەري قاقتىعىس تاراپتارىن «سوعىستى توقتاتۋعا، ۋاقىتشا ءبىتىم جاريالاۋعا جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ، بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ، بارلىق داۋ-جانجالدى بەيبىت تۇردە شەشۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسۋعا» شاقىردى. ءدىني ليدەرلەر كەز كەلگەن ساياسي جانە ءدىني جانجالداردى كۇشپەن شەشۋ ادىستەرىنە تۇبەگەيلى قارسى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. ولار جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ ساياسي ليدەرلەرىن «قازىرگى زاماندا بىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك پەن قىرعي-قاباقتىق تانىتۋدىڭ ءورشي تۇسۋىنە توسقاۋىل قويىپ، ءوزارا سانكسيالاردى توقتاتۋ جانە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ورنىقتىرۋ ماقساتىندا قاراما-قايشىلىقتاردى حالىقارالىق قۇقىققا سايكەس رەتتەۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەتىكتەرىن پايدالانۋعا» شاقىردى.
قۇجاتتا «ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ دىنگە جانە سول ءدىندى ۇستانۋشىلارعا قارسى سوعىسقا ۇلاسىپ كەتپەۋى» جونىندە ماڭىزدى ەسكەرتۋ بار. قاتىسۋشىلار اتاپ كورسەتكەندەي، بەيبىتشىلىك پەن دامۋ جولىنداعى جاھاندىق ديالوگتى نىعايتۋ ماقساتىندا سەزد بۇۇ-مەن جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتا بەرۋگە نيەتتى. سونىمەن بىرگە، باق-تى، ونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتى ءدىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق الاۋىزدىقتى ورشىتە ءتۇسۋ ماقساتىندا پايدالانۋدى توقتاتۋ جونىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ يەلەرى مەن باسپاگەرلەرىنە ارنالعان ۇندەۋ دە بار.
ون ءۇش جىلدىڭ ىشىندە سەزدىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىن ازىرلەۋمەن جانە قابىلداۋمەن قاتار سەزد حاتشىلىعى دەڭگەيىندە اۋقىمدى قۇجاتتامالىق جۇمىس جۇرگىزىلدى. راسىمدىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ مازمۇنى سەزدارالىق كەزەڭدەگى دەلەگاسيالاردىڭ پىكىرتالاستارىن قامتيدى. سونىمەن قاتار، 2016 جىلعى 31 مامىردا استانادا وتكەن «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنسياسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ مالىمدەمەسى سەزد شەڭبەرىندە قول جەتكىزىلگەن ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل قۇجات ءدىني قايراتكەرلەردىڭ، پارلامەنتشىلەر مەن ساراپشىلاردىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەسى بويىنشا ورتاق كوزقاراسىن كورسەتەدى.
قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە ءدىني قايراتكەرلەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋى – سەزد قۇجاتتارىنىڭ بىرەگەي بولۋىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. بۇل جۇمىس ءدىني ليدەرلەردىڭ تەك ديالوگ ورناتۋعا عانا ەمەس، ادامزاتقا تونگەن اسا كۇردەلى تۇيىندەردى شەشۋ ءۇشىن اتسالىسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. وسىلايشا، ءدىني قايراتكەرلەر سەزد قۇجاتتارىن ءبىراۋىزدان ماقۇلداي وتىرىپ، ولاردى ىسكە اسىرۋ جولىندا ايانباي، بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمساۋدى وزدەرىنىڭ مورالدىق مىندەتى دەپ تانيدى. استانادا وتكەن ءدىني سامميتتەردىڭ اۋقىمدى ساياسي ءمان-ماڭىزىنىڭ ءتۇيىنى دە وسىندا.
فورۋم شەڭبەرىندە قابىلدانعان بارلىق قۇجاتتار بۇۇ-نىڭ، ەقىۇ-نىڭ، سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق جانە وڭىرلىك فورۋم الاڭدارىنىڭ نازارىنا ۋاقىتىلى ۇسىنىلىپ وتىردى.
* * *
سەزدىڭ جۇيەلى ينستيتۋتتىق دامۋى – ون ءۇش جىلدىق جۇمىستىڭ ءتورتىنشى ەلەۋلى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا كۇللى دىندەردىڭ، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، ساياسي قايراتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ اراسىنداعى اسا ماڭىزدى ديالوگ الاڭى بولىپ تابىلاتىن سەزد «كونفەسسياارالىق داۆوسقا» اينالدى دەسەك ارتىق بولمايدى. كۇن تارتىبىنە شىعارىلاتىن الۋان ءتۇرلى ماسەلەلەر، قاتىسۋشىلار قۇرامى مەن ساياسي يكەمدىلىك – فورۋمنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تابىلادى. 2006 جىلى وتكەن ءىى سەزدە قاتىسۋشىلار فورۋمدى تۇراقتى تۇردە ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىپ وتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
قاتىسۋشىلار سانىنىڭ ارتۋى جانە كۇن تارتىبىندە تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى فورۋم باعدارلامالارى دا ايتارلىقتاي كەڭەيە ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا استانا سەزدەرىندە جالپى سەسسيالارمەن قاتار بىرنەشە سەكسيالىق وتىرىستار دا وتكىزىلىپ تۇرادى. ماسەلەن، 2015 جىلى وتكەن سەزد شەڭبەرىندە ءدىني جانە ساياسي ليدەرلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى، ءدىن مەن ساياساتتىڭ ءوزارا بايلانىسى، ءدىننىڭ جاستارعا ىقپالى، سونداي-اق ءدىنارالىق ديالوگتىڭ كەلەشەگىنە ارنالعان تاقىرىپتىق پىكىرتالاستار ءوتتى.
ءىىى سەزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فورۋمعا قاتىسۋشىلار
استانالىق ءدىنارالىق ءسامميتتىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى، ونىڭ جەتەكشى ورگانى بولىپ تابىلاتىن ءدىني ليدەرلەر كەڭەسىن قۇردى. كەڭەس قۇرامىنا 14 الەمدىك ءدىن وكىلى كىردى. كەڭەس ءارتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جانە سەزدىڭ ءۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزىن نىعايتۋ جولىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونىمەن قاتار، كەڭەس سەزدىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى، سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە فورۋمدارمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ جونىندەگى شەشىمدەردى قابىلداۋعا ۋاكىلەتتى.
سەزدىڭ بىرەگەي فورماتى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعانى شىندىق. 2009 جىلى بولعان ءىىى سەزد بۇۇ-نىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن ءوتتى، سونداي-اق فورۋم جۇمىسىنا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعى مەن ينستيتۋتتارى كەڭىنەن تارتىلدى. قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتۋى قارساڭىندا سەزد شەڭبەرىندە وسى پانەۋروپالىق ۇيىمنىڭ جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى ارىپتەستەرى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلاتىن جىل سايىنعى سەمينارى وتكىزىلدى. سەزد يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2013-2022 جىلداردى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق ونجىلدىعى دەپ جاريالادى.
سەزد شەڭبەرىندە، اسىرەسە، فورۋم حاتشىلىعىنىڭ جۇمىسىندا پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭىنەن پايدالانىلدى. ءارتۇرلى ەلدەردىڭ پارلامەنتشىلەرى، سەزد حاتشىلىعىنىڭ مۇشەلەرى جانە ساراپشىلار قاتىسقان «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنسياسىندا «رۋحاني ديپلوماتياداعى» پارلامەنتتىك الەۋەتتىڭ ماڭىزىنا باسا نازار اۋدارىلدى. كونفەرەنسيانىڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانعان قورىتىندى قۇجاتىندا: «پارلامەنتشىلەردىڭ تەرروريزمگە جانە زورلىقشىل ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستەگى ماڭىزدى ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ، حالىقارالىق قۇقىق پەن ۇلتتىق زاڭنامالار تەرروريزمگە قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ جانە ونىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. ءبىز پارلامەنتشىلەردىڭ ماڭىزدى ءرولىن جانە تولەرانتتىلىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن زاڭنامالىق نورمالاردى قابىلداۋ جولىندا ولاردىڭ ءدىني قايراتكەرلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن اتاپ كورسەتەمىز»، – دەپ كورسەتىلگەن.
سەزد حاتشىلىعى فورۋمنىڭ نەگىزگى جۇمىس ورگانى بولىپ تابىلادى. حاتشىلىق جىل سايىن جينالىپ، سەزد شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىن قارايدى، فورۋمنىڭ كۇن ءتارتىبىن، ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن جانە قورىتىندى قۇجاتتارىنىڭ جوبالارىن كەلىسەدى. سونىمەن بىرگە، سەزدىڭ بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسى، كورول ابداللا اتىنداعى حالىقارالىق ءدىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ءۇنقاتىسۋ ورتالىعى جانە وزگە دە حالىقارالىق ديالوگ قۇرىلىمدارىمەن ءوزارا ىس-ارەكەت جاساۋ ماسەلەلەرىن ۇيلەستىرەدى. ماسەلەن، وسى جۇمىستاردىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلدى.
سەزد جۇمىسى مەن حاتشىلىقتىڭ وتىرىستارى ساۋلەتى جاراسقان بىرەگەي عيمارات – استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكىزىلىپ وتىرادى. ەلوردا تورىندە ورنالاسقان پيراميدا ەلباسىنىڭ رۋحاني ديپلوماتياداعى جەتىستىگىنە اينالدى.
پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ءقازىر سەزدىڭ جۇمىس ورگانى ءدىنارالىق ءۇنقاتىسۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن استانا حالىقارالىق سىيلىعىن، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ قۇرمەت مەدالىن تاعايىنداۋ، سونداي-اق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مۇراجايىن قۇرۋ بويىنشا پىسىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
* * *
اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى تاباندى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس، سەزدىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ شىنايى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى. قازىرگى الەمدە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار استانا كونفەسسياارالىق فورۋمىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەردىڭ ءالى دە كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءدىنارالىق ءۇنقاتىسۋدى جالعاستىرىپ، نىعايتا بەرۋ قاجەت. سەزد شەڭبەرىندە دىندەر جانە ساياسي ليدەرلەر اراسىندا جاسالعان ۋاعدالاستىقتار مەن مىندەتتەمەلەر ءىس جۇزىندە ورىندالۋى ءتيىس. ءبىراق، بۇل جۇمىستى كاسىبي تۇردە جانە اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن ىسكە اسىرۋ قاجەت.
بۇل تۇستا، سەزدىڭ، اسىرەسە، ءدىني قايراتكەرلەر كەڭەسى مەن حاتشىلىقتىڭ ينستيتۋتتىق الەۋەتىن بارىنشا ىسكە اسىرۋ مىندەتى تۇر. الداعى ۋاقىتتا دا بەدەلدى الەمدىك ساياسي ليدەرلەردى فورۋم جۇمىسىنا تارتۋ ماڭىزدى.
سەزد قىزمەتىن دامىتىپ، ونىڭ كۇن ءتارتىبىن كۇشەيتە تۇسۋمەن قاتار حالىقارالىق فورۋمدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىق ۆەدومستۆولاردىڭ ديپلوماتيالىق جانە ساراپتاما جۇرگىزۋ الەۋەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت. ولاردىڭ ىشىندە، ەڭ الدىمەن سەنات اپپاراتى، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى بار. سەزد اياسىندا قۇرىلعان مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اناعۇرلىم كەڭىرەك قولدانۋ كەرەك. ەلباسى تاپسىرعانداي، ءبىلىم بەرۋ، عىلىمي-زەرتتەۋ جانە گۋمانيتارلىق جوبالار بويىنشا تىڭ باستامالار كوتەرىپ، الەمدەگى ءدىني احۋالدىڭ شيەلەنىستى تۇستارىن زەردەلەۋمەن اينالىسۋ قاجەت.
قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ الدىمىزدا 2018 جىلعا جوسپارلانعان Vءى سەزگە ساپالى دايىندالۋ مىندەتى تۇر. بيىلعى ماۋسىم ايىندا وتكەن حاتشىلىقتىڭ وتىرىسىندا الداعى فورۋمدى «ءدىني ليدەرلەر ءقاۋىپسىز الەمدى جاقتايدى» تاقىرىبىنا ارناۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. VI سەزدىڭ سەكسيالىق وتىرىستارىندا مىناداي تاقىرىپتار تالقىلاناتىن بولادى: «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى رەتىندە»، «قۇبىلمالى گەوساياساتتاعى دىندەر: ادامزاتتى بىرىكتىرۋ جولىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەر»، «ءدىن جانە جاھاندانۋ: سىن-قاتەرلەر مەن جاۋاپتار»، «ءدىني ليدەرلەر مەن ساياسي قايراتكەرلەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى ەڭسەرۋ جولىندا». وسىلايشا، فورۋمنىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ اناعۇرلىم كەشەندى جانە وزەكتى بولا ءتۇسۋى حالىقارالىق قاتىناستارداعى احۋالعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى – جان-جاقتى زەردەلەۋگە جانە ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە لايىقتى بىرەگەي قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. بۇگىندە فورۋمنىڭ تاريحي ءرولى بارشامىزعا ايقىن بولعانىمەن، ونىڭ الەۋەتى ءالى دە مول ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ورىندى اتاپ كورسەتكەندەي، حالىقارالىق قوعامداستىق «بەيبىتشىلىكتى قۇرۋدىڭ وڭ تۇجىرىمداماسىنا مۇقتاج».
شىن مانىندە، سەزد ءدىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى عانا ەمەس، الەمدە قالىپتاسقان احۋالدى جاقسارتۋدى كوزدەيتىن ۇسىنىستاردى ازىرلەيتىن بىرەگەي الاڭ بولىپ تابىلادى.
جۋىردا عانا جاپونيا مەملەكەتىنە جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا «گوي» بەيبىتشىلىك قورى پرەزيدەنتىمىز ن.نازاربايەۆتى «يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن» 2016 جىلعى الەم مادەنيەتى ارنايى سىيلىعىمەن ماراپاتتادى. دۇنيەجۇزىندەگى قاۋىپسىزدىك پەن ۇيلەسىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جەكە تۇلعالارعا تاپسىرىلاتىن بۇل سىيلىق ەلباسىنىڭ تەڭدەسى جوق باستامالارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تاعى ءبىر دالەلدەگەنى داۋسىز.
الەمدىك اۋقىمدا مويىندالعان كوشباسشى رەتىندە پرەزيدەنت
ن.نازاربايەۆ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىنا الەمدىك ءتارتىپتى جەتىلدىرۋ باعىتىندا تىڭ، جاڭا مۇمكىندىكتەردى ۇسىنىپ كەلەدى. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋى قازاقستان باسشىسىنىڭ شاقىرۋىن قابىل العان سەزد قاتىسۋشىلارىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىن كۇردەلى مىندەت ەكەنى ءسوزسىز. ولاردىڭ وسىناۋ يگى ءىس جولىنداعى ەرىك-جىگەرى، بىرلەسكەن تاباندى ەڭبەگى مەن ءوزارا تۇسىنىستىك باعىتىندا جاساعان قادامدارى – بارشامىزعا ورتاق ءىستىڭ تابىس كوزى بولىپ تابىلادى.
بۇل ورايدا، استانا ىزگىلىككە ۇندەيتىن ءۇنقاتىسۋ الاڭى بولۋعا دايىن.
ۇلى دالا ەلى جاڭا مىڭجىلدىقتا دا حالىقتاردى، مادەنيەتتەر مەن دىندەردى ءبىر ارنادا توعىستىرىپ، جاقىنداستىراتىن كيەلى مەكەن بولىپ قالا بەرمەك.
قاسىم-جومارت توقايەۆ،
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى،
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ باسشىسى
https://egemen.kz/
