2012
تاۋەلسىزدىكتىڭ 21ء-شى جىلى – 2012 جىل ەلىمىز ءۇشىن تابىستى، ىرىستى، بەرەكەلى جىل رەتىندە تاريحىمىزدان ءتيىستى ورىن الاتىنى تالاس تۋدىرمايدى.
جىل ادەتتەگىنشە قارقىندى باستالدى. قاڭتاردىڭ ەكىنشى اپتاسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازاربايەۆ ەۋروپا پارلامەنتشىلەرمەن كەزدەسسە، ون ءتورتىنشى قاڭتار كۇنى قازاقستان حالقىنا الداعى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋىنا بايلانىستى ۇندەۋ جاريالاعانى ەسىمىزدە. بايقاۋشىلارمەن بايسالدى اڭگىمە ءوربىتىپ، الداعى ءىس-شارانى ابىرويمەن وتكىزۋ تۋرالى وتانداستارىمەن وي بولىسكەن بولاتىن.
ەل مەن ەر سەنىمى اقتالىپ، 2012 جىلى قازاقستاندا كوپ پارتيالى پارلامەنت جاساقتالدى. قاڭتاردىڭ 15-ىندە وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى دەموكراتيالىق ءۇردىستىڭ ايقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. سايلاۋ بارىسىندا حالىق داۋىسىنىڭ 80،74 پايىزىن جيناعان «نۇر وتان» پارتياسى باسىمدىقپەن العا وزدى. جەڭىس قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان «العا، قازاقستان!» جەڭىمپازدار فورۋمىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ن.نازاربايەۆ:«قۇرمەتتى وتانداستار! بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز، بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جەڭىسى. داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىلارى قازاقستاندىقتاردىڭ ەلىمىزدى دامىتۋعا، ەكونوميكا مەن ساياساتتى جاڭعىرتۋعا، ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان ءبىزدىڭ باعىتىمىزدى قولدايتىنىن بىلدىرەدى. حالىق قوعامداعى بىرلىك، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تولەرانتتىلىق ءۇشىن، پارتيانىڭ ناقتى ءىسى مەن باعدارلاماسى ءۇشىن داۋىس بەردى»، – دەپ مەملەكەتتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققانىنا جوعارى باعا بەرىپ، سايلاۋدا قولداۋ كورسەتكەن بارشا حالىققا العىسىن ءبىلدىردى.
2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قىزمەتىن باستاپ كەتكەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆتىڭ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە عالىمدار مەن ساياساتكەرلەردىڭ نازارىنا ۇسىنعان ەۋرازيالىق ينتەگراسيا يدەياسىنىڭ ءىس جۇزىندە كورىنىس تابۋى ەدى. كەيىننەن 2000 جىلى استانادا بەلارۋس، رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق تۋرالى شارت كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋىن ءبىر قادام جاقىنداتا ءتۇستى. ەكونوميكالىق قوعامداستىق ءوز كەزەگىندە ەۋرازيا دامۋ بانكى، داعدارىسقا قارسى قور جانە جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعى سياقتى قارجىلىق ينتەگراسيانىڭ ناقتى تەتىكتەرىنىڭ جانە ەڭ باستىسى ەۋرازەق كەدەن وداعىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ناتيجەسىندە كەدەن ءتارتىبى بىرىزدىلىككە ءتۇسىپ، كەدەندىك تاريف پەن ءتاريفسىز رەتتەۋدىڭ ورتاق شارالار جۇيەسى قۇرىلدى. وسى كەدەن وداعىنىڭ جالعاسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ۇلاستى. ءسويتىپ، قازاقستان كاسىپكەرلەرى مەن قاراپايىم حالىققا كوپتەن كۇتتىرگەن مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگى اشىلدى. وتاندىق وندىرىسشىلەر ءۇشىن تۇتىنۋشىلار اۋماعى ۇلعايىپ، ساۋدا نارىعىنىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن جاعداي جاسالدى.
ەلباسىمىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن ايماق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا ەرەكشە ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان تەڭدەسى جوق تۇلعا ەكەنىن الەم مويىنداۋدا. مۇنىڭ ناقتى كورىنىسى – ءوزى بەلسەندى باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتاسۋىنا ات سالىسقان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ (ۇقشۇ) جارعىلىق ورگاندارىنا 2012 جىلى قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق جاساۋى. ۇقشۇ مەملەكەتىمىزدەگى بەيبىتشىلىكتى، حالىقارالىق جانە وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى نىعايتۋ، ايماقتىق بۇتىندىك پەن وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىگىن قورعاۋ ءۇشىن 2002 جىلى قۇرىلعان ەدى. ۇيىمنىڭ قۇرامىنداعى ارمەنيا، بەلارۋس، قازاقستان، قىرعىزستان، رەسەي جانە تاجىكستان اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل مەن اسكەري ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ شەڭبەرىندە ءقازىر اسا ماڭىزدى شارالار اتقارۋدا. وسىنداي يگى باستامالارعا مۇرىندىق بولعان ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنە ساياسي ساراپشىلار تاراپىنان «ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ پاتريارحى» دەپ جوعارى باعا بەرىلۋى ورىندى قۇبىلىس. تاۋەلسىز قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ءبىر باعىتى – حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدى مەجەلەگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وسى جىلعا دەيىن الەمنىڭ 138 ەلىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىلىپ، 70-تەن اسا ەلدە ەلشىلىكتەر اشىلۋى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاسىن ورگە دومالاتقان ەر مارتەبەسى.
2012 جىلى قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا (يىۇ) جاساعان ءتوراعالىعى دا – وسى جەتىستىكتەردىڭ زاڭدى جالعاسى. ۇيىمعا مۇشە بولعالى 57 ەلدىڭ ىشىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جوعارىلىعى جاعىنان قازاقستان 12 ورىنعا كوتەرىلدى.الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ ۇشتەن ەكىسى يىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. سونىمەن بىرگە، الەمدە وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ 40 پايىزى مەن الەمدىك مۇناي ەكسپورتىنىڭ تەڭ جارتىسى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسۋدا. 2012 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستان يىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ 40-تان استامىمەن ساۋدا، كولىك، تۋريزم، قارجى سالالارىنا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ەلىمىزدەگى 10 مىڭعا جۋىق كاسىپورىننىڭ 2،6 مىڭى – ۇيىمعا مۇشە 28 مەملەكەت پەن قازاقستان اراسىندا قۇرىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىندار. مەملەكەتىمىز يسلام ەلدەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە اراب ەلدەرىنىڭ ينۆەستيسياسىن تارتۋدى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋدا. 2020 جىلعا قاراي قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى يسلام ەلدەرى ينۆەستيسياسىنىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلباسىنىڭ الىستى بولجاعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ الەم بەدەرىندە سالماقتى ءارى سەنىمدى ارىپتەس بەدەلىن قالىپتاستىرىپ، بارلىق كورشى مەملەكەتتەرمەن تۇراقتى ءارى ءتاتۋ-تاتتى قارىم-قاتىناس ورناتۋى – ەل مۇددەسى. تامىرىن تەرەڭگە تارتقان قازاق ەلى ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىگى ەكەنى امبەگە ايان. 24 اقپاندا «استانا-2012 – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلدىڭ 28 قاڭتارداعى «الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋىندا مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ باستى ون باعىتىن ايقىنداپ بەرۋىندە. جولداۋدا ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە جاعداي جاساۋعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇل جايىندا: «كاسىپورىنداردىڭ بيزنەستى جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزۋدىڭ قاعيداتتارىن ساقتاۋىن ىنتالاندىرۋدىڭ ستراتەگياسىن جاساپ، جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ۇلتتىق بايلانىس ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەت»، – دەگەن تۇجىرىم جاساپ، ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋ اياسىندا جۇرگىزگەن ساياساتى حالىقارالىق اۋقىمنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. مۇنىڭ ءبىر مىسالى، سول كەزەڭدە رەسەي پرەمەر-مينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ «ۆەدوموستي» باسىلىمىنا جاريالاعان «بىزگە جاڭا ەكونوميكا كەرەك» اتتى ماقالاسىندا: «وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك رەجىمىنە ەنگەن كورشىلەس قازاقستاننىڭ ۇلگىسى نازار اۋدارارلىق. ءقازىر بۇل ەل بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باعالاۋىنا سايكەس، تۇتاستاي العاندا بيزنەسكە جاسالعان جاعداي بويىنشا 47ء-شى ورىندا تۇر، ال رەسەيدىڭ ورنى – 120-شى»، دەپ اششى شىندىقتى مويىنداۋى – ەل مارتەبەسى.
2012 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىنا 20 جىل تولدى. 2012 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا ەلباسى سەۋلدە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىستى. سول كەزدە «Voice Of America» اقپاراتتىق اگەنتتىگى: «اقش پرەزيدەنتى باراك وباما قازاقستان باسشىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سەبەبى، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل قادامى الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ۇلگى بولعان ەدى»، – دەپ حابارلاعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ سامميتتە سويلەگەن ءسوزىن حالىقارالىق «ۆزگلياد» اگەنتتىگى بىلاي دەپ جازدى: «يادرولىق قارۋدى ءبىرىنشى بولىپ قولدانعان مەملەكەتكە بويكوت جاريالاۋعا دەيىنگى ەڭ قاتاڭ جازا قولدانۋ قاجەت ەكەندىگىن مالىمدەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سەۋلدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە سويلەگەن سوزىندە. كەيبىر مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋعا يە بولۋدى قاۋىپسىزدىكتىڭ فاكتورى رەتىندە قاراستىرادى. الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان ءوز ەلىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، قازاقستان باسشىسى مىنانى ايتتى: «قاۋىپسىزدىككە ناعىز سەنىمدى ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ عانا بەرە الادى». مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل رەتىندەگى مارتەبەمىزدى اسقاقتاتىپ، كوڭىلىمىزدى كوككە كوتەردى.
2012 جىلدىڭ مامىر ايىندا باسپا ءسوز بەتتەرىندە اسا ماڭىزدى قۇجات جارىق كوردى. ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ №1 بۇيرىعى. ەلىمىز ارمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي ومىرگە كەلگەن وسىناۋ قۇندى قۇجاتتا وتانىمىزدىڭ ايبىنى مەن ابىرويى بولىپ سانالاتىن موتواتقىشتار قۇرامالارى مەن اۆياەسكادريليالار، ارتيللەريا بولىمدەرى مەن اسكەري-تەڭىز قۇرىلىمدارى جانە دەسانت جاۋىنگەرلەرىنە جوعارى باعا بەرىلەدى. «قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت ەتۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قۇرمەتتى مىندەتى، اعا بۋىننىڭ باتىرلىق جانە جاۋگەرشىلىك داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن ءپاتريوتيزمنىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك مەكتەبى رەتىندە قالىپتاستىرىپ وتىر»، – دەپ ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قىزمەتىن جوعارى باعالاپ، ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 7 مامىر – وتان قورعاۋشى كۇنىن مەملەكەتتىك مەرەكە دەپ بەلگىلەۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋ تۋرالى ۇيعارىم جاساعانىن تولىق قولدايدى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جىل سايىن وتەتىن سالماقتى شارا. ولاي دەيتىنىمىز، قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانادا الەمدىك ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى، قازىرگى جانە بۇرىنعى مەملەكەت باسشىلارى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى، عىلىم الەمىنىڭ عۇلامالارى مەن ءىرى كاسىپكەرلەر باس قوسادى. 2012 جىلعى 22-24 مامىر ارالىعىندا وتكەن V استانا ەكونوميكالىق فورۋمى «جاھاندىق ەكونوميكالىق وزگەرۋلەر: سىن-قاتەر جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» دەپ اتالدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانادا بەسىنشى رەت قاتارىنان وتكەن جاھاندىق فورۋمعا الەمنىڭ 85 مەملەكەتىنەن 6500 وكىل جانە 300-دەن استام جۋرناليست قاتىستى. پرەزيدەنتىمىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ نەگىزىندە «G-global» سۇحبات الاڭىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇگىنگى تاڭدا ول سۇحبات الاڭى الەمنىڭ 128 ەلىنەن 10 مىڭنان استام قاتىسۋشىنى بىرىكتىرەدى، وندا پىكىرتالاستار مەن جارىسسوزدەر پىشىمىندە الەمدىك قارجى داعدارىسىنان شىعۋ ستراتەگيالارى ايقىندالىپ، يننوۆاسيالىق دامۋ، يادرولىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك، ەتنوسارالىق جانە ءدىنارالىق تولەرانتتىلىق، گەوساياسات جانە باسقا دا اسپەكتىلەرگە بايلانىستى اۋقىمدى پروبلەمالار تالقىلاندى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2007 جىلعى ماۋسىمدا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا ەۋرازيا عالىمدار كلۋبىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنى ەسىمىزدە. ارتىنشا بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2008 جىلى «ەۋرازياداعى عالىمداردىڭ ەكونوميكالىق كلۋبى» قاۋىمداستىعى (اەەكۋ) قۇرىلدى. ال V استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بارىسىندا ەلباسىمىز اتالعان ەكونوميكالىق كلۋب بازاسىندا حالىقارالىق بولجام ينستيتۋتىن قۇرۋدى ۇسىندى. تۇتاستاي العاندا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنعان ەۋرازيا عالىمدار كلۋبىن قۇرۋ يدەياسى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ماڭىزدى ينتەگراسيالىق جوبالاردىڭ بىرىنە اينالدى. وسى فورۋم اياسىندا قازاقستان تاراپىنان ەكسپو-2017 كورمەسىن استانا قالاسىندا وتكىزۋ جونىندەگى تاپسىرىستا كورمەنىڭ باستى تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەنى ايتىلدى.
ءيا، سول ءبىر شاقتا ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاعى ءبىر ايرىقشا وقيعا – حالىقارالىق «ەكسپو-2017 قاي ەلدە وتەدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جيىلەگەن تۇسى ەدى. كورمە وتكىزۋگە تالپىنعان قازاقستاننىڭ مىقتى ءارى باستى قارسىلاستارىنىڭ ءبىرى – بەلگيا بولاتىن. استانا مەن لەج قالاسى اراسىندا بولعان پىكىرلەسۋدەن سوڭ، باسىمدىق بىزگە بەرىلىپ، جاس بولساق تا باس بولا الاتىنىمىزدى تاعى دا دالەلدەدىك. 2012 جىلدىڭ 22 قاراشاسى ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋدى جەڭىپ العان تاريحي كۇن بولدى. شەشىم ەكسپو حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسى باس اسسامبلەياسىنىڭ پاريجدەگى 152ء-شى سەسسياسىندا وسى ۇيىمعا مۇشە 161 مەملەكەتتىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋى ناتيجەسىندە قابىلداندى. بۇل، ءسوز جوق، قازاقستاننىڭ جاھان جۇرتى الدىنداعى بەدەلىن اسقاقتاتتى.
وسى جىلدىڭ تاعى ءبىر باستى وقيعاسى 31 مامىردا «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ادامزات تاڭداۋى» دەگەن تاقىرىپتا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ IV سەزى ءوتتى. دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى بۇل باسقوسۋعا ارنايى شاقىرىلعان ءدىنباسىلارى مەن قۇرمەتتى مەيماندار الدىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازاربايەۆ ءسوز سويلەپ، الەمنىڭ 40 ەلىنەن كەلگەن بارلىق 85 دەلەگاسيا باسشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنا ىستىق ىقىلاسىن بىلدىرگەن بولاتىن. «ءبىزدىڭ كەڭەستىڭ باستى ماقساتى – دىندەر ۇنقاتىسۋىمەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ. ونىڭ جۇمىسىنىڭ نەگىزىندە اۋەلگى كەزدەگى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر: جاقسىلىق، ماحاببات، ادىلەتتىلىك، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ورتاق ۇستانۋشىلىق جاتىر»، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرى ەلباسى تەك وڭىرلىك تۇراقتىلىق قانا ەمەس، دۇنيەجۇزىلىك تاتۋلىق پەن بۇكىلالەمدىك بەيبىتشىلىككە دە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن قازاقستان كەلىسىم مەن كەشىرىم، توزىمدىلىك پەن تولەرانتتىلىق ارقىلى قانداي دا ماسەلەنىڭ وزىندىك شەشىمىن، وڭتايلى جولىن تابا ءبىلدى. مامىردىڭ مامىراجاي كۇنىندە «ەگەمەن قازاقستاندا» «ەلوردا – تۇركى الەمى مادەنيەتىنىڭ استاناسى»تاقىرىبىندا ماقالا باسىلىپ شىقتى. وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا كوزدەلگەن: «2012 جىلى استانا تمد جانە تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسىنا اينالادى. بۇل شارالاردى لايىقتى وتكىزۋىمىز كەرەك»، دەگەن تۇجىرىمى ىسكە اسقانى ايتىلعان. تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇتاستىعىنا ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «تۇركى الەمى – XXI عاسىردىڭ قارقىندى ساياسي جانە مادەني ارەالدارىنىڭ ءبىرى» ەكەندىگىن ايتىپ، تۇركىلەردىڭ ىنتىماقتاستىعىنا ءوزى جولباسشىلىق جاساپ وتىر. تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ جولىنداعى سان-سالالى ەڭبەگى ەسكەرىلە وتىرىپ، 2012 جىلى تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ىستانبۇلداعى سامميتىندە تۇڭعىش رەت قازاقستان ەلورداسى استانا – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ جاريالاندى. بۇل شەشىم تۇركى دۇنيەسىندەگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جىلدان-جىلعا اسقاقتاپ كەلە جاتقان بەدەلىن تاعى دا پاش ەتە ءتۇستى.
2012 جىلى شىلدەدە جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بەيجىڭدە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. القالى جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى حۋ سزينتاو، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين، تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون، وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى، مارقۇم يسلام كاريموۆ ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىك جانە بىرلەسىپ وركەندەگەن ءوڭىر قۇرۋ تۋرالى دەكلاراسياعا قول قويدى. دەكلاراسياعا سايكەس، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر حالىقتارىنىڭ ورتاق ۇمتىلىسىن بىلدىرە وتىرىپ، بەيبىتشىلىك، ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ مۇددەسىنە ساي تابىستى ءىس-قيمىل تانىتۋىن جالعاستىراتىن بولىپ كەلىستى. پرەزيدەنتىمىز ن.نازاربايەۆ مەرەيتويلىق سامميتتە: «شىۇ-نىڭ بىرەگەيلىگى مەن تارتىمدىلىعىنىڭ سەبەبى، ءوزىنىڭ ساياسي-ديپلوماتيالىق ىستەرىنىڭ ەپتىلىگىنە جانە ولاردى ءوز ماقساتتارىنا يكەمدەۋدەگى قادامدارىنا بايلانىستى. شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارى دە اۋماقتارىنىڭ، تاريحتارى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ ارتۇرلىلىگىنە قاراماستان، تەڭ جانە بىردەي داۋىسقا يە. شىۇ-نىڭ ناق وسى قاسيەتى الەمدە قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا. سوندىقتان دا الەم ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى»، – دەگەن تۇجىرىمىن شىۇ قىزمەتىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى دەۋگە كەلەدى.
ءتۇرلى ەل باسشىلارى اراسىندا ۇنەمى جاڭاشىلدىعىمەن كوزگە تۇسەتىن، ارىدەن ويلاپ، كەلەر كۇندى بۇگىن باعامداي الاتىن، حالىقارالىق قاتىناستا ءوز بىلىمدىلىگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن مويىنداتا بىلەتىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول جىلدىڭ تامىزىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزدەسۋ – بىشكەكتە وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسى ءىى ءسامميتىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ، ەل ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. فورۋم سوڭىندا قىرعىزستان، قازاقستان، تۇرىك رەسپۋبليكالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ قارجىلىق ەرەجەلەرى تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى، تۇركى مادەنيەتى مەن تۇركى مۇراسىنا قولداۋ كورسەتۋ قورىن قۇرۋ جايلى كەلىسىمدەرگە جانە فورۋمنىڭ قورىتىندى قۇجاتى بويىنشا ورتاق پىكىرگە كەلدى. جۇرگەن جەرىندە ەل بولاشاعى، جاستاردى نازاردان تىس قالدىرمايتىن مەملەكەت باسشىسى «جاستارىمىزدىڭ اراسىندا «تۇركى الەمى» تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك» دەپ بۇل جولى دا ءوز باستاماشىلدىعىمەن ءتانتى ەتتى.
2012 جىلدىڭ 10 شىلدەسى ەل تۇرعىندارىنىڭ ەسىندە تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنداعى اسا ماڭىزدى داتا رەتىندە ساقتالارى انىق. ويتكەنى، ءدال وسى كۇءنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ەڭبەك تۇجىرىمداماسى جارىق كورگەن ەدى. كەمەل بولاشاقتى ويلاعان جۇرت ءبىر كۇندىك تابىسپەن ءومىرىن تۇيىقتاماي، وڭىر-وڭىردە بوي كوتەرىپ جاتقان ءوندىرىس وشاقتارى، زاۋىتتار مەن باسقا دا كاسىپورىندارداعى كاسىپتەردى مەڭگەرسە، وزدەرى تۇرىپ جاتقان اۋىل-ايماق قۇلپىرىپ، ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى دە مول ريزىققا كەنەلەرى انىق. الەمنىڭ ءامىرشىسى – ەڭبەك. ەلباسىمىز بارشامىزدى ەل يگىلىگى جولىنداعى ەڭبەككە شاقىردى، بۇگىندە ەڭبەك شەشۋشى فاكتور ەكەندىگىن ۇعىندىردى. پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەك تۇجىرىمداماسىنىڭ باستى قاعيداتى وسى ۇستانىمعا ساياتىن ەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سول باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەڭبەك ادامنىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىندىگى جونىندە اتالى سوزدەر ايتىلىپ، اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاساۋ ماسەلەسى تياناقتالا وتىرىپ، ۇكىمەتكە وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن 20 تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. ەلباسى ايقىنداعان مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا ومىرگە كەلگەن «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ حالىق ءۇشىن بەرەر جاقسىلىعى ولشەۋسىز. ەڭبەك ادامىنا مۇنداي جاعداي الەمدى قارجىلىق داعدارىس شارپىپ تۇرعان ساتتە ەشبىر ەلدە جاسالعان ەمەس. بۇل جونىندە تالاي بيىك مىنبەلەردەن اۋزى دۋالى ازاماتتار جانە شەتەل ساراپ-شىلارى سان مارتە ايتتى.
سول جىلعى كۇزدىڭ العاشقى ايىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ IV كەڭەسى ەلباسى توراعالىعىمەن ءوتتى. مۇندا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ پروبلەمالارى قاراستىرىلىپ، شەتەلدىك مارتەبەلى مەيماندار ەلباسى ۇسىنىستارىن ءبىراۋىزدان قولداپ، جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرگەنى ەستە. ماسەلەن، يراك سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ازيا جانە اۆستراليا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مۇحاممەد يسمايل: «مەنىڭ ويىمشا، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «اوسشك-نى» حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسى وتە ورىندى. بۇرىنعى باستاما ءقازىر جەمىسىن بەرىپ وتىر. سول سياقتى بۇگىنگى ۇسىنىس تا بولاشاقتا ۇلكەن تابىسقا قول جەتكىزدەدى دەپ ويلايمىن»، – دەدى. قازىرگى تاڭدا ازياداعى 24 ەل وسى كەڭەسكە مۇشە بولىپ تابىلادى.
ەلىمىز جاھاندىق وركەندەۋ رەيتىنگىندە 4 ساتىعا كوتەرىلىپ، 46-شى ورىنعا تۇراقتاعانى 2012 جىل اياقتالار شاقتا شىققان بەلەسىمىز بولدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ونىڭ الدىندا ۇسىنعان «G-global» جوباسى الەم نازارىن وزىنە اۋدارتىپ، شەتەلدىك جانە وتاندىق باق-تا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاڭا باستامالار، جاھاندىق الەمدە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم، ادام قۇقى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ورتاعا سالىنعان جيىندا ەلباسىمىز ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولدى، بۇل تەك ەل كوشباسشىسىنىڭ عانا ەمەس، بارشامىزدىڭ مارتەبەمىز ەكەنى راس. سونىڭ ءبىر دالەلى 2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا «شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى قازاقستان» اتتى ماقالا جاريالاعان «OESTERREICH» گازەتىنەن بەرىلگەن اقپاراتتا قازاقستاندى الەمدە ءوز ورنى بار ەل رەتىندە تانيتىندىعى جازىلعان.
12 قاراشادا نيۋ-يورك قالاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 67-سەسسياسى بارىسىندا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مۇشەلەرىن سايلاۋ كەزىندە قازاقستان مۇشەلىككە ەندى. بۇل – وسى جىلدىڭ ەڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى – ەل حالقىنىڭ اسىعا كۇتەتىن مارتەبەلى مەرەكەسى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى – بۇل تاريحي تاڭداۋ كۇنى، بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋ كۇنى.
ەلباسىمىز – حالقىنا ادال ەڭبەك ەتىپ، ەل ماقتانىشىنا اينالعان ءبىرتۋار تۇلعا. 2012 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستان حالقى العاش رەت جاڭا مەملەكەتتىك مەرەكەنى – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن اتاپ ءوتتى. بۇل دا – 2012 جىلدى ايشىقتايتىن تاريحي داتا. «ەرى جوق ەل جەتىم، ەلى باعالاماسا، ەر جەتىم» دەيدى حالىق دانالىعى.
2012 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن اشىلعان ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن تاريحي كۇن بولىپ قالارىنا ەش كۇمانىمىز جوق. ويتكەنى، ءدال وسى كۇنى ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن 2012 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنداعى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا بەلگىلەنگەن ينۆەستيسيالىق جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «التىن ساپا» جۇلدەسى ءبىلىم وردامىزعا سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىلدى. مۇنى بىرلىگى جاراسقان، تىرلىگى ىرگەلى وزعان ۇجىمىمىزعا بەرىلگەن جوعارى باعا عانا ەمەس، ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالۋعا ۇمتىلعان تۇستا ۇلكەن قولداۋ، قامقورلىق دەپ قابىلدادىق. وسىنىڭ ءوزى جۇمىسىمىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەسەلەي تۇسكەنىن ەشقاشان ەسىمىزدەن شىعارعان ەمەسپىز.
2012 جىلدىڭ سوڭعى پاراقتارى ەل تاريحىندا ايرىقشا ءماندى وقيعامەن ورنەكتەلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ ءبىر جىلدا ەكىنشى مارتە قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جاريالادى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالاتىن جولداۋ ەلىمىزدىڭ جاسامپازدىق جولىن جالعاستىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. قۋاتتى دا تابىستى مەملەكەت قۇرۋداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك، ەتنوستىق جانە ءدىني توپتاردىڭ كەلىسىم مەن تاتۋلىعى، ۇلتتىق ەكونوميكا، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ، جاڭا كادر ساياساتى، بيۋدجەت، سالىق، اقشا-كرەديت، تاعى دا باسقا باسىم باعىتتار ناقتىلاندى. قازاقستاندىقتاردى بىرلىكتە بولۋعا شاقىردى، ءبارىمىزدىڭ دە تۋعان جەرىمىز بىرەۋ، ول – قاسيەتتى قازاق دالاسى ەكەندىگىنە ماڭىز بەرىلدى. تۇڭعىش رەت «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ۇسىنىلدى. ەلباسى ەلىمىزدى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ باستاماسىن كوتەردى. ەندىگى جەردە جۇرت بولىپ جۇمىلىپ، ۇلت بولىپ ۇيىپ، حالىق بولىپ توپتاسىپ، وسى مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋ قاجەت.
«ءسوزدىڭ ەڭ ۇلىسى – تاريح» دەگەن ەكەن ءوز زامانىندا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «ءوز تاريحىن سىيلاماعان – ءوزىن دە سىيلامايدى» دەگەن ءسوزى بار. ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنىمىز ەرتەڭ تاريحقا اينالادى. وتكەن كۇندەردىڭ قويناۋىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ، قانداي بەلەستەردى وتكىزگەنىمىزدى كورىپ، ونىڭ قۇندىلىعىن تەرەڭ سەزىنەمىز. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتساق، دەربەس مەملەكەت بولىپ شاڭىراق كوتەرىپ، ەگەمەن ەل رەتىندەگى وركەندەۋدىڭ باستاۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەتىنى انىق. وعان قول جەتكىزۋ قانشالىقتى قيىن بولسا، ونى ساقتاپ قالۋ ودان دا قيىن، جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىس. ناقتى ماقساتتارى مەن باتىل تاۋەكەلى بار ەڭبەكقور حالقىمىز، كەمەڭگەر ساياساتىمەن ەلىمىزدى جارقىن بولاشاققا جەتەلەپ كەلە جاتقان ەلباسىمىز باردا كەلەشەكتىڭ تۇمانسىز بولارىنا، شىعار شىڭىمىزدىڭ بيىك بولارىنا سەنەمىز. لايىم سولاي بولعاي.
ەرلان سىدىقوۆ،
ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، اكادەميك
https://egemen.kz
