پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
25 جىلدىڭ 25 ءساتى
جاھاندانۋ زامانىندا وركەنيەت جالىنا جارماسقان ءاربىر ەل سىرتقى يميدجگە تەرەڭ ءمان بەرەدى. ايرىقشا نازار اۋدارادى. ونداعى ماقسات – باسەكە كوشىنەن قالماۋ. ارينە، يميدج ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىمەن ولشەنەدى. باعالاۋىمەن بەكيدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق بەلەسىندە اسقارالى اسۋلاردى باعىندىرىپ، الەمگە سان قىرىمىزدان تانىلدىق. وعان بەيبىت باستامالارىمىز، ىرگەلى يدەيالارىمىز، ۇتىمدى ۇستانىمدارىمىز – دالەل.
قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىققا سايلانۋى – حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان مويىندالۋىمىز، يميدج قالىپتاستىرۋ جولىنداعى جوعارى جەتىستىگىمىز.
ەلىمىزدى بەدەلدى ۇيىمنىڭ توبەبيلىگىنە كوتەرۋ تۋرالى شەشىم 2007 جىلدىڭ 30 قاراشاسى كۇنى، ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ مادريدتەگى كەڭەسىندە قابىلداندى. ارادا 3 جىل وتكەن سوڭ، ياعني 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى كۇللى الەم جۇرتى ايدىنىمىزدى تاسىتقان، ايبىنىمىزدى اسىرعان وقيعاعا كۋا بولدى. ول – ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى.
توبەبي دەڭگەيىندە تورگە وزعان ەل
سەنىم سەرپىلىسى
ەقىۇ – ەۋروپا، سولتۇستىك امەريكا، ورتالىق ازيا جانە وڭتۇستىك كاۆكازداعى 56 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسقان جەتەكشى ۇيىم. باسقاداي ايتقاندا، ۆلاديۆوستوكتان ۆانكۋۆەرگە دەيىنگى ەۋرازيالىق-اتلانتيكالىق ارەالداعى مەملەكەتتەردى بىرىكتىرگەن بىرەگەي قۇرىلىم. ونىڭ باستى باعدارى – ءۇنقاتىسۋ ارقىلى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ جانە ونى مامىلەگەرلىك، ىنتىماقتاستىق جولىمەن بەكەمدەۋ. بۇل – ىرگەلى ۇيىمعا جۇكتەلەر مىندەت ۇلكەن، ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك زور دەگەن ءسوز.
ال ءبىز وسىناۋ تەگەۋرىندى قۇرىلىمنىڭ ءتوراعالىعىنا قالاي قول جەتكىزدىك؟ ورتالىق ازياداعى، تمد كەڭىستىگىندەگى قازاقتىڭ دارحان دالاسىندا ۇيىم ءسامميتىن وتكىزۋگە نە ىقپال ەتتى؟ توبەبيلىك تىزگىنى قانداي ولشەمدەرگە سايكەس سەنىپ تاپسىرىلدى؟
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ەلىمىز «كوپجاقتى ارىپتەستىك» قاعيداتىن باتىل ۇستاندى. ياعني، ۇلتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ستراتەگياسىنىڭ وزەگى – كوپۆەكتورلىلىق جانە اشىقتىق. سول سەبەپتى دە، قازاقستان سىرتقى ساياساتتا جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن، الەمدىك دەرجاۆالارمەن ىقىلاستى ىقپالداستىقتى دامىتۋدى باعدارشام ەتىپ الا ءبىلدى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن دە ءوزارا مۇددەلەستىككە نەگىزدەلگەن سەرىكتەستىكتى بەكەمدەۋدى ماقسات تۇتتى. ەقىۇ دا قۋاتى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالعا يە، كەيىن ودان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جانە بۇل باستامانى الەم جۇرتىنا بارىنشا ناسيحاتتاعان قازاقستانمەن ۇيلەسىمدى ءۇنقاتىسۋ ورناتۋعا بەيىل ەدى. ۇيىم مەن قازاقستان اراسىنداعى مۇنداي بايلانىس ءبىر قاراعاندا، ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ «جاڭا ارحيتەكتۋراسىنىڭ» قۇرىلۋىنا باعىتتالعان بىردەن-بىر قادام بولىپ كورىندى.
2003 جىلدىڭ 18 اقپانىندا قازاقستان ۇيىمعا كوشباسشىلىق ەتۋگە ءوز كانديداتۋراسىن رەسمي تۇردە ۇسىندى. سول كەزدە ۇيىمنىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ۆەناداعى ماجىلىسىندە ەلىمىزدىڭ بۇل ۇسىنىسى العاش رەت حابارلانعان بولاتىن. ارينە، مۇندايدا ءتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى كەدەرگىلەر، جەكەلەگەن سكەپتيكالىق پىكىرلەر بولاتىنى انىق. دەگەنمەن، ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن قۋاتتادى. ۋاقىت تا كوپ كۇتتىرگەن جوق. سىرتقى ديپلوماتيامىزدىڭ ۇتقىر جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى ءوز ناتيجەسىن بەردى. وسىلايشا، 2007 جىلدىڭ 30 قاراشاسى كۇنى دامۋدىڭ داڭعىل جولىندا سەرپىندى سەكىرىس جاساعان قازاقستانعا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە 56 مەملەكەت ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى. وسىلايشا، ەۋروپا ەلىمىزگە ءتورىن ۇسىنسا، ال ءبىز ءوز دىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتتىك. ياعني، يسپانيا استاناسى مادريدتە وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە-مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا استانا ۋاقىتىمەن تۇنگى ساعات 1ء-دىڭ شاماسىندا قازاقستان ۇيىمنىڭ ءتوراعالىعىن جەڭىپ الدى. بۇل ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بارلىق اقپارات اگەنتتىكتەرى مەن تەلەارنالارى ءوز جۇمىستارىن اياقتاپ، قالىڭ ۇيقىدا جاتقاندىقتان، حالىق قۋانىشتى حاباردى ەڭ العاش سۇيىنشىلەپ جازعان «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنان وقىپ بىلگەن ەدى.
ارينە، ەقىۇ-عا ءتوراعالىق تىزگىنىن سەنىممەن تابىستاۋ تۋرالى شەشىم – قازاقستاننىڭ، ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بەيبىتءشىلىكتى، ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق كەلىسىمدى، ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتكەن، مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا تەتىگىن جاساعان، قوعامدىق قۇرىلىمدى ترانسفورماسيالاۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ وزگەشە مودەلىن ورنىقتىرعان ساياساتىنا بەرىلگەن وڭ باعا دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىنا قولداۋ تانىتقان ەلدەردىڭ قاتارى قالىڭ بولدى. ءبىز گەرمانيا مەن يسپانيا سەكىلدى ەكى ءىرى مەملەكەتتى عانا مىسالعا كەلتىرەيىك. 2003 جىل. 6 جەلتوقسان. ءدال وسى كۇنى «حابار» ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا گفر-دىڭ بۇرىنعى كانسلەرى گەرحارد شرەدەر: «قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى كوپ ماسەلە بويىنشا پىكىرلەرى ۇندەس. گەرمانيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ كانديداتۋراسىن قولدايدى»، دەپ مالىمدەگەن ەدى. كەيىن دە بۇل ەلدىڭ ۇستانىمى وزگەرگەن جوق. ونى قازىرگى كانسلەر انگەلا مەركەل باستاعان ۇكىمەت ودان ءارى جالعاستىردى. ال 2007 جىلدىڭ 10-11 ساۋىرىندە قازاقستانعا ساپارى كەزىندە يسپانيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى، ەقىۇ-نىڭ سول كەزدەگى ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى ميگەل انحەل موراتينەس: «يسپانيا، ەقىۇ-نىڭ ءتوراعاسى رەتىندە، قازاقستاننىڭ ەقىۇ قىزمەتىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىرعانىنا قۇرمەتپەن قارايدى… مەن قازاقستان ەقىۇ شەڭبەرىندە كوپ ماسەلەنى شەشۋگە بۇدان كەيىن دە وتە ۇلكەن ۇلەس قوسا الادى دەپ ەسەپتەيمىن»، دەگەن بولاتىن. يسپان جۇرتى قازاقستان كانديداتۋراسىنىڭ قولداۋ تابۋىنا، مىنە، وسىلايشا ىقپال ەتىپ، كونسترۋكتيۆتى ءرول اتقاردى.
جالپى، بەدەلدى ۇيىمداعى بىردە-بىر ارىپتەسىمىز ءبىزدىڭ توبەبيلىگىمىزگە كۇمان، قابىلەت-قارىمىمىزعا شەك كەلتىرگەن ەمەس. بۇل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ كوتەرگەن باستامالارىنا بەرگەن جوعارى باعاسى، جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاي الاتىنىنا كورسەتكەن ۇلكەن سەنىمى ەدى.
ءتوراعالىقتىڭ ءتورت تۇعىرى
2010 جىل. بۇل – قازاقستان ەۋروپا تورىنە كوتەرىلگەن ءارى توبەبيلىككە جەتكەن جىل. 1 قاڭتار – جاۋاپتى ميسسيا باستالعان كۇن. ال ارادا ساناۋلى كۇندەر وتكەندە، ياعني 14 قاڭتاردا اۆستريانىڭ ۆەنا قالاسىندا ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم ءتوراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراسيالىق ءماجىلىسى ءوتتى. بۇل كۇنى قازاقستاننىڭ ۇيىمعا ءتوراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇندەۋى جاريالاندى. ەلباسىنىڭ ەقىۇ-عا توبەبيلىك ەتۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمان-ماڭىزى كورىنىس تاپقان بۇل ۇندەۋى الەمنىڭ ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن سارايلارىنىڭ ءبىرى – حوفبۋرگتەگى نويەر زالىندا ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءار قيىرىنا تىكەلەي ەفيردەن تارالىپ جاتتى. ۇندەۋدى بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ دەلەگاسيالارى ايرىقشا دەن قويىپ تىڭدادى.
مەملەكەت باسشىسى: «مارتەبەلى قاۋىم! قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار! ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءتوراعالىقتىڭ مارتەبەلى ميسسياسىن قازاقستان اسا زور جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءتوراعالىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ءبىر كەزەڭىندە قولىنا الىپ وتىر»، دەپ باستاعان ەدى ءسوزىن. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، وسىلاي دەي كەلە، دۇنيەجۇزىلىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان جاھاندىق قۇرىلىمدا تەكتونيكالىق وزگەرىستەر ورىن العانىنا، بۇل ۇدەرىس ءالى دە اياعىنا دەيىن جەتپەگەنىنە توقتالدى.
«جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ داعدارۋى، لاڭكەستىك، گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتار، اشتىق، كەدەيشىلىك، ءتۇرلى ەپيدەميالار، ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى، ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق قاقتىعىستار – مىنە، بۇگىنگى ادامزات وركەنيەتى دۋشار بولىپ وتىرعان وسىنداي قاتەرلەردىڭ ءتىزىمىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇلارمەن كۇرەسۋ ەقىۇ سياقتى قىزمەت اياسى كوپقىرلى جانە بەدەلدى ينستيتۋتتاردىڭ بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋىن قاجەت ەتەدى. ءسوز جوق، الەمدىك احۋال ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان سىناقتى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. الايدا، بۇگىندە ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس ەڭ وزەكتى تۇيتكىلدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءاردايىم ورىن الۋدا»، دەدى پرەزيدەنت.
بۇدان بولەك، ەلباسى ۇندەۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ناقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقاندىعىن، سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى، قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان بار تارتۋ، ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويۋ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم بولعانىن، جالپى، قازاقستاننىڭ وڭىرلىك، بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە جاۋاپتى قاتىسۋشى رەتىندە ءوز ءرولىن تولىقتاي سەزىنەتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان قازىرگى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىندە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن تۇسىنىستىك ارقىلى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىستاردى جان-جاقتى قولدايتىنىن ايتتى.
«ەقىۇ-نىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ساۋال مىناداي: ۇيىم XXI عاسىر الەمىنىڭ سانالۋاندىعىن مويىندايتىن قۇرىلىم رەتىندە بوي كورسەتە الا ما، الدە «ۆەنادان شىعىسقا قاراي» كەڭىستىگىنەن ءداستۇرلى باتىس دارالانىپ تۇراتىن، بلوكتارعا جىكتەلگەن ۇيىم بولىپ قالا بەرە مە؟» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەءسىءنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم ءتوراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراسيالىق ءماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە وسىلاي دەي كەلە، ۇيىم قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن جاھاندىق جاڭا سىن-قاتەرلەرگە سايكەستەندىرىپ، ارتتىرۋ عالامشاردىڭ ءۇش قۇرلىعىنداعى 56 مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان اۋقىمدى مىندەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە، ەقىۇ-نىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ جانە ونىڭ اياسىندا بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستاردى بەلسەندى تۇردە جالعاستىرۋ ءۇشىن ەلىمىز ۇستاناتىن باستى قاعيداتتى كوپشىلىككە ۇسىندى. قازاقستاننىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعالىق ۇرانىن جاريا ەتتى.
«قازاقستاندىق ءتوراعالىقتىڭ ۇرانى ءتورت «ت» – «تراست» (سەنىم)، «تراديشن» (ءداستۇر)، «ترانسپارەنسي» (اشىقتىق) جانە «تولەرانس» (توزىمدىلىك) بولادى. ءبىرىنشىسى – بىر-بىرىمىزگە دەگەن بىزگە اسا قاجەتءتى سەنىمدى بىلدىرەدى. ەكىنشىسى – ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىنان تۇرادى. ءۇشىنءشىسى – حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا «قوسارلانعان ستاندارت» پەن «جىكتەۋ شەكتەرىنەن» ازات، بارىنشا اشىقتىق پەن ترانسپارەنتتىلىك. ءقاۋىپسىزدىككە تونەتىن ءقاۋىپ پەن قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە سىندارلى ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋ. ال ءتورتىنشىسى – بۇگىنگى الەمدە بارعان سايىن ماڭىزى ارتىپ وتىرعان مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى جاھاندىق ترەندتىڭ كورىنىس تابۋى». بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتورت «ت» ۇستىنىنا بەرگەن سيپاتتاماسى.
ەلباسى، سونداي-اق، قازاقستان ۇيىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كونسەنسۋستىق الاڭدى نىعايتۋدى جانە كەڭەيتۋدى قاراستىراتىنىن، ءىس باسىنداعى ءتوراعا رەتىندە اۋقىمدى ينستيتۋتتىڭ باستى قاعيدالارى مەن قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «ءبىز ۇيىمعا مۇشە بارشا ەلءدىڭ مۇددەلەرىنە ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەردى تابۋ نيەءتىندەمىز. قازاق حالقىندا «بىرلىك بولماي، تىرلىك بولماس» دەگەن دانالىق ءسوز بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز XXI عاسىرداعى ەقىۇ-نى ونىڭ اۋقىمىنداعى بارشا حالىقتار ءۇشىن دەموكراتيانىڭ، تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىستىگى رەتىندە قاراستىرادى»، دەگەن سوزىمەن تۇيىندەدى.
ءۇش ولشەم قالاي تارازىلاندى؟
ەقىۇ-نىڭ ءتارتىبى بويىنشا ۇيىمعا ءتوراعالىق – ۇشتىكتىڭ ءتوراعالىعى. ياعني، ءىس باسىنداعى، بۇرىنعى جانە بولاشاق ەلدەر ءۇش جىل بويىنا بۇل قۇرىلىم قىزمەتىنە باسشىلىق جاساپ، رەتتەستىرىپ وتىرادى. سول جولى ۇشتىككە ەقىۇ-عا 2009 جىلعى ءتوراعا گرەكيا، ءىس باسىنداعى ءتوراعا قازاقستان، سونداي-اق، ودان كەيىنگى، ياعني 2011 جىلعى ءتوراعا ليتۆا كىردى. جالپى، ءىس باسىنداعى ءتوراعالىق قىزمەت ەقىۇ-دا 1991 جىلى ەنگىزىلگەندىكتەن، قازاقستان رەت سانى بويىنشا توبەبيلىككە كوتەرىلگەن 20-شى ەل بولدى. ەلىمىز 2010 جىلى ءتوراعا ەل رەتىندە وسى ۇشتىكتىڭ ەقىۇ قىزمەتىندەگى 3 ولشەمى بويىنشا جۇمىستارىن ءار اپتا سايىن جان-جاقتى ۇيلەستىرىپ وتىرۋعا تىرىستى. ولار: اسكەري-ساياسي، ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە ادامي ولشەمدەر.
ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى اسكەري-ساياسي ىقپالداستىقتى نىعايتۋ مەن ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سول كەز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ولشەم ەدى. بۇل ولشەم ءقازىر دە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. سوندىقتان، قازاقستان بۇل ولشەم توڭىرەگىندەگى اسكەري-ساياسي اسپەكتىلەرگە ءتوراعالىقتان بۇرىن دا ايرىقشا نازار اۋدارعان بولاتىن. وعان 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە اقش-تا، 2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا وڭتۇستىك كاۆكازدا بولعان كۇردەلى وقيعالاردان كەيىن ءورشي تۇسكەن ترانسۇلتتىق سيپاتتاعى ەكسترەميزم مەن تەرروريزم سەكىلدى كەرى قۇبىلىستارعا، ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسكە ەرەكشە ءمان بەرۋى دالەل بولا الادى.
ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتۋى قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىسپەن دە تۇسپا-تۇس كەلدى، سونداي-اق، اۋعانستانداعى، تمد اۋماعىندا ساقتالىپ وتىرعان ءقاۋىپسىزدىككە قاتىستى تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ، وڭءتۇستىك كاۆكاز بەن پريدنەستروۆە وڭىرلەرىندە ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ دە قازاقستان ءتوراعالىعى كەزىندە ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىستەر ەدى.
اسكەري-ساياسي ولشەم توڭىرەگىندە ەلىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزۋگە باستاماشىلىق تانىتتى. ماسەلەن، ۆەنا قالاسىندا 2010 جىلدىڭ 14-16 ماۋسىم كۇندەرى قاۋىپسىزدىك سالاسىندا كەزدەسەتىن كۇردەلى پروبلەمالار قوزعالعان كونفەرەنسياعا ءتوراعالىق ەتىپ، ونىڭ اياسىندا تالقى تارازىسىنا سالىناتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمىن اناعۇرلىم كەڭەيتۋ جايى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇل ۇدەدەن شىعا بىلگەن ەلىمىزگە حالىقارالىق ساراپشىلار جوعارى باعاسىن بەردى.
تاعى ءبىر ماسەلە – ول ءتوراعالىق شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ «كورفۋ ۇدەرىسى» اياسىنداعى ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى اسكەري-ساياسي ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋى جانە ىلگەرىلەتۋى. بۇل رەتتە، قارۋ-جاراققا باقىلاۋ ورناتۋ، قاۋىپسىزدىك جانە ءوزارا سەنىم شارالارىنىڭ تەتىگىن كۇشەيتۋ، ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ سەكىلدى ماسەلەلەر نازارعا الىندى.
ال ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەم اياسىندا قازاقستان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ 18ء-شى ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق فورۋمىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. بۇل جيىندا ەقىۇ حالىقارالىق جۇك تاسىمالداۋ تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، حالىقارالىق تەمىر جول كولىكتەرى مەن اۆتوكولىك قاتىناستارى قوزعالىستارىن جانداندىرۋ، ول ءۇشىن شەكارالاردان كولىك تۇرلەرىن وتكىزۋدىڭ تارتىپ-ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتۋ، بۇل رەتتە، ونى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ، كولىكتىك-لوگيستيكالىق سالانى دامىتۋدا وزىق تاجىريبەنى قولدانۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. سونداي-اق، اۋقىمدى جيىن اياسىندا ەنەرگەتيكالىق-ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، ارال ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ماسەلەن، ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى مەن ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكسياسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ارنايى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل مەموراندۋمعا سايكەس، ارالدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە سۋعا، سونداي-اق، ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىسى بار بىرلەسكەن ماڭىزدى جوبالاردىڭ باسى قايىرىلدى.
ەقىۇ-نىڭ قىزمەتى اياسىنداعى تاعى ءبىر ولشەم – ادامي نەمەسە گۋمانيتارلىق ولشەم. وعان كىرەتىن ماسەلەلەر – ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ، ادام ساۋداسىمەن كۇرەستى جۇزەگە اسىرۋ، دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جانداندىرۋ، سوت جۇيەسىنىڭ ادىلدىگى مەن زاڭنامالار ۇستەمدىگىنە قاتىستى تەتىكتەردى نىعايتۋ، ءدىني كەمسىتۋشىلىكتىڭ الدىن الۋ. قازاقستان بۇل باعىتتا دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. ماسەلەن، ۇلتتىق ازشىلىقتىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان العاشقى ءىس-شارا قازاقستان ءتوراعالىعى كەزىندە ءوتتى. ەلىمىز بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالاردى تولىعىمەن ۇيلەستىرىپ وتىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى جىل بويى، ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىنىڭ الدىندا اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستارىنىڭ تەك ءبىر پاراسى عانا ەدى.
2010 جىل. 3 تامىز. ءدال وسى كۇنى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى 1-2 جەلتوقساندا ۇيىم ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل دا قازاقستاننىڭ جۇلدىزى جارقىراعان، بەدەلى بيىكتەگەن كۇن ەدى. وسىعان سايكەس، 5 تامىز كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ارنايى مالىمدەمە جاسادى. «بۇل تاريحي شەشىم – قازاقستاندىق تولايىم تابىستاردىڭ ابىرويلى ايعاعى! بۇگىندە قازاقستان عالامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇيىتقىسىنا، تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە، بەيبىتشىلىكتىڭ بەرەكەلى بەلدەۋىنە اينالدى. تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان قازاق ەلى ازيا جانە تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزەدى. قازاق ەلى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بيىككە جەتكەن ەمەس»، دەدى سول كەزدە پرەزيدەنت.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، اسىرەسە، بەدەلدى ۇيىمنىڭ اۋقىمدى جيىنى 11 جىلدان بەرى وتپەگەنىنە، ال كۇردەلى كەزەڭدە ءباتۋالى باسقوسۋدى ۇيىمداستىرۋ ەقىۇ ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا بولاتىنىنا ايرىقشا توقتالدى. «قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇدان ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قىزمەتىندەگى كۇش-جىگەرىنە كەڭ اۋقىمدى قولداۋدى كورەمىز. ۇيىمدى باسقارا وتىرىپ، قازاقستان ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بۇگىندە قۇرلىقتىق شەڭبەر اۋقىمىنان اسىپ كەتكەن دەگەن تەزيستى بەلسەندى تۇردە ۇسىنۋمەن كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندەي، بۇگىننىڭ وزىندە-اق، حالىقارالىق قوعامداستىق ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كاتەگوريالارىن پايدالانۋدا»، دەدى تاعى ءبىر سوزىندە پرەزيدەنت. وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەقىۇ ءتوراعالىعى بارىسىندا قازاقستان جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە، ونىڭ ىشىندە تەرروريزم مەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى تۇرۋ، اۋعانستانداعى جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋ، قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىستى نەگىزگە الا وتىرىپ، ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك تەتىگىن، ەكونوميكالىق قىزمەتتەستىكتى نىعايتۋ، ەكولوگيالىق، اسىرەسە، ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ، قاراباق پروبلەماسىن بايىپتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى ايرىقشا نازاردا ۇستاعانىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق، الداعى استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ «جول كارتاسىن» بەلگىلەپ بەرۋدى كوزدەيتىنىن، جوعارى دارەجەلى ءىس-شارا ۇيىمدى قازىرگى ءومىر شىندىعىنا بەيىمدەۋگە جاعداي جاسايتىنىن، ول الەم جۇرتشىلىعىنا ەقىۇ-نىڭ «حەلسينكيدەن استاناعا دەيىنگى» تابىستى ەۆوليۋسياسىن پاش ەتەتىنىن جەتكىزدى.
ەلوردا رۋحى اسقاقتاعان كۇن
«ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ءسامميتى XXI عاسىردىڭ اياقتالىپ كەلە جاتقان ونجىلدىعىنداعى اسا ءىرى حالىقارالىق وقيعا رەتىندە تىركەلىپ، تاۋەلسىز قازاقستان جىلناماسىنا جارقىن پاراق بولىپ جازىلاتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى». قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ اۋقىمدى جيىنعا، مىنە وسىلاي باعا بەرگەن ەدى. شىنىمەن دە، استانا ءسامميتى – «قازاق» دەيتىن الاش بالاسىنىڭ اتىن الەمگە تانىتقان، ابىرويىن اسقاقتاتقان، مەرەيىن وسىرگەن تاريحي وقيعا بولعانى كۇمانسىز.
2010 جىل. 1 جەلتوقسان. بۇل – استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى جەتىنشى ءسامميتى ءوز جۇمىسىن باستاعان كۇن. ءيا، استانا ءسامميتىنىڭ رەت سانى – 7. «7» – قازاق ءۇشىن كيەلى دە قاسيەتتى سان. ونىڭ ۇستىنە، 1 جەلتوقسان سارسەنبىنىڭ ساتىنە كەلدى. قازاق – وتە ىرىمشىل حالىق. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ مۇنداي سايكەستىكتەردى جاقسىلىققا، جاقسى ىرىمعا بالاۋى – قانعا سىڭگەن قاسيەت. ال ەقىۇ-عا مۇشە-مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا ىستانبۇلدان كەيىن اراعا 11 جىل ءۇزىلىس سالىپ، ۇيىم ءسامميتىن وتكىزۋى، بۇل ءسامميتتىڭ قازاق جەرىندە، استانا تورىندە ۇيىمداستىرىلۋى تەگىن ەمەس. بۇل – ەۋرازيا ورتاسىنداعى ۇلى دالا ەلى ابىرويىنىڭ اسقاقتاۋى.
سونىمەن، ساعات ءتىلى 9.00-دەن اسقاندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرىن، ۇكىمەت باسشىلارىن، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىن، كەيبىر ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى اتىنان كەلگەن رەسمي دەلەگاسيا وكىلدەرىن، مارتەبەلى مەيمانداردى سالتاناتتى جاعدايدا ىستىق ىقىلاسپەن، ىزگى نيەتپەن قارسى الدى. وسىلايشا، 7 سانىنىڭ قاسيەتىمەن كومكەرىلگەن استانا ءسامميتىن وتكىزىپ وتىرعان «شاڭىراق يەسى» رەتىندە ءقادىرلى قوناقتاردىڭ ءارقايسىسىنا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.
ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق اۋقىمداعى كۇردەلى، وزەكتى، ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقى تارازىسىنا سالۋ ءۇشىن بۇل جيىنعا بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە 55 مەملەكەتتىڭ جانە 12 سەرىكتەس ەلدىڭ باسشىلارى، ۇكىمەت ءتوراعالارى، 69 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى، 500-گە جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ وكىلدەرى، سونداي-اق، سامميتتەگى ءاربىر ءساتتى سول كۇيىندە، دەر مەزگىلىندە جاھانعا جانە جالپاق جۇرتقا جاريا ەتۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 1000-نان استام جۋرناليست جينالدى.
ەقىۇ-نىڭ ۇلكەن مارتەبەگە يە سامميتىنە ءتوراعالىق ەتكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلار سالاماتتى وي-نيەتتىڭ سالتاناتى جولىندا ۇيىمعا مۇشە-ەلدەر حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءقاۋىپسىز بولاشاعى ءۇشىن جينالىپ وتىرعانىنا ەرەكشە توقتالدى. «بۇل جول بۇدان 35 جىل بۇرىن باستالعان بولاتىن. العاشىندا حەلسينكي ۇدەرىسى «اتلانتيكادان ورالعا دەيىنگى» جالپىەۋروپالىق ءۇي تۇعىرناماسىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ دامىعان ەدى. ال ەقىۇ قۇرىلعاننان باستاپ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارى «ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا» دەيىنگى كەڭىستىكتە ورنىقتى. ءقازىر ءۇشىنشى كەزەڭ باستالىپ وتىر. ءبىز «مۇحيتتان مۇحيتقا دەيىنگى» الدەقايدا اۋقىمدى كوورديناتتاردا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوشە باستايمىز. اڭگىمە ءتورت مۇحيتتىڭ – اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتىنا دەيىنگى جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتان ءۇندى مۇحيتىنا دەيىنگى شەكارادا ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر»، دەدى ءوز سوزىندە ەلباسى.
وسىلايشا، ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق ءبىرتۇتاس جانە اجىراعىسىز قاۋىپسىزدىك قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋدى، جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتەگى ەقىۇ-نىڭ بولاشاق پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋدى كوزدەگەن استانا ءسامميتى اياسىندا ەكى كۇن بويى الەمدى تولعاندىرعان كۇردەلى ماسەلەلەر ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ وي ەلەگىنەن، سىن سۇزگىسىنەن ءوتتى.
2 جەلتوقسان كۇنى الاش ابىرويىن اسقاقتاتقان استانا ءسامميتى ءوز مارەسىنە جەتىپ، جيىن سوڭىندا استانا دەكلاراسياسى قابىلداندى. بۇل دەكلاراسيا ۇيىمنىڭ جالپىادامزاتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا ەدى. ماڭىزدى قۇجاتتا ۇيىمعا قاتىسۋشى ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى بارلىق باسقا مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى ەكەندىگى، سەنىمسىزدىكتى جانە قاۋىپسىزدىك تۋرالى تۇسىنىكتەردەگى قاراما-قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ 3 ولشەمى اياسىنداعى مىندەتتەر تولىقتاي ورىندالۋى قاجەتتىگى، ال بۇل جولداعى ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردى تەك بىرلەسە جانە كۇش جۇمىلدىرا شەشۋگە بولاتىنى ايتىلدى.
سونىمەن، ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ابىرويمەن اياقتالىپ، ءتيىستى دەكلاراسيا قابىلدانعاندا، ساعات ءتىلى تۇنگى 1-دەن سىرعىپ بارا جاتتى. ال مەرەيلى جيىننان كەيىن جۋرناليستەرمەن باسپا ءسوز ءماليحاتىن وتكىزگەن ەلباسى ءوز ءسوزىن: «ءبىزدىڭ جۋرناليستەر ءۇشىن «قايىرلى ءتۇن»، ال ەۋروپالىق جۋرناليستەر ءۇشىن «قايىرلى كەش» دەگەن قازاقى ازىلىمەن باستاي كەلە، «بۇگىن ءبىز بۇكىل قازاق تاريحىنداعى ەڭ ابىرويلى بەلەسكە شىعىپ تۇرمىز. ءقازىر عانا اياقتالعان القالى جيىنمەن بىرگە، قازاقستان وركەنيەت كوشىندەگى جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. استانا ءسامميتى ارقىلى ۇيىمنىڭ اۋقىمى عانا ەمەس، ساياسي سيپاتى دا ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ءبىز دۇنيەگە باتىس پەن شىعىس نەمەسە تۇستىك پەن تەرىسكەي دەگەن كەرەعار تۇسىنىكتەرمەن ەمەس، ەندىكتەر مەن بويلىقتار ۇندەسكەن تۇتاس الەم رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىز بۇگىن استانادا ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ جولىنا قادام باستىق»، دەگەن ەدى.
بۇدان كەيىن ەلباسى ءوز ويىن ۇلتىمىزدىڭ مىنا ءبىر دانالىق سوزىمەن ساباقتادى: «دانا حالقىمىزدا «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. ءبىز ۇرپاعىمىزعا جارقىن بولاشاقتى مۇرا ەتۋدى قالاساق، وندا ورتاق كەڭىستىگىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن بىرگە ويلاعانىمىز ءجون بولادى. حەلسينكيدەن باستالىپ، بۇگىن استانا كوگىندە قالىقتاعان ىزگىلىك رۋحى ءبىزدى وسىعان جەتەلەيدى».
«ىزگىلىك رۋحى» ۇعىمى جايدان-جاي ايتىلماعانداي. سەبەبى، ەۋرازيا جۇرەگىندە وتكەن ءسامميتتى، ۇيىم قىزمەتىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەن قازاقستان ءتوراعالىعىن سارالاعان كەيبىر الەمدىك ساراپشىلار بۇل تاريحي وقيعانى «استانا رۋحى» بيىكتەگەن كۇن» دەپ باعالاعان ەدى.
ءلايلا ەدىل قىزى،
«ەگەمەن قازاقستان»
