ايەل قۇقىعى. بۇل ەكى ءسوزدىڭ استارىندا ايەلدىڭ ءومىرى، دەنساۋلىعى، بولاشاعى مەن ابىرويى جاتىر. جىلدا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ميلليونداعان نازىك جاندىننىڭ قۇقىعى بۇزىلادى. ەڭ قورقىنىشتىسى ايەل زاتى كوبىنە بوتەن ادامدار تاراپىنان ەمەس، جاقىن جانداردىڭ قۇربانى بولادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك، الەم بويىنشا قايتىس بولعان 40-70% نازىك جاندىلار، كۇيەۋى نەمەسە كەزدەسىپ جۇرگەن ادامىنىڭ قولىنان قازاق تاپقان. ال «جاقىن» ادامىنىڭ تاراپىنان زورلىق-زومبىلىق كورىپ جۇرگەن ايەل كوپ جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىم تۇسىرمەيدى. سوندىقتان، ناقتى ستاتيستيكا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە، رەسمي مالىمەتتەرگە ساي قازاقستاندا جىلىنا 500 ايەل وتباسىنداعى زورلىقتان كوز جۇمادى. ال ءار بەسىنشى ايەلگە وتباسىندا كۇش كورسەتىلەدى. سولاردىڭ ءبىرى الينا (ەسىمى وزگەرتىلگەن).
قورلىقپەن وتكەن ءومىر
الينا 20 جاسىندا سۇيگەنىنە قوسىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا كەزدەسىپ جۇرگەندە جىگىتتىڭ بويىنان ەشقانداي جاعىمسىز مىنەز بايقاماعان. وتباسىن قۇرعاننان كەيىن عانا، ونىڭ شىنايى بەت بەينەسىن كورگەن.
«ءبىز كوپ كەزدەسپەدىك. 4، 5 اي ءجۇرىپ، وتباسىن قۇردىق. ول ءارقاشان ءوزىن سىپايى ۇستايتىن. الايدا، مەيرامحاناعا بارعاندا بىردەڭكە ويىنان شىقپاسا، قاتتى اشۋلاناتىنىن كورگەنمىن. قاتتى عاشىق بولعاننان كەيىن بە، ءمان بەرمەدىم. سوقىر ماحابباتپەن تۇرمىسقا شىقتىم. تويىمىزدى دۇركىرەتىپ وتكىزدىك. باستاپقى كەزدە بارلىعى جاقسى بولدى. تەك كۇيەۋىمنىڭ توي-دومالاقتاردا، دوستارىمىزبەن باس قوسقاندا قاتتى ىشەتىنىن بايقاي باستادىم. ءبىر كۇنى كەزەكتى ءبىر تويدان كەيىن، مەنىڭ كوپ بيلەپ قويعانىمدى ايتىپ العاش رەت قول كوتەردى. سول جولى دەنەمە جاراقات تۇسىرمەسە دە، جانىما جارا سالدى. ەرتەسى كۇنى كەشىرىم سۇرادى. كەشىرەمىن، قايتەمىن ەندى. ەكىنشى مارتە قايتالانبايدى دەپ ويلادىم. الايدا، بۇل وتباسىلىق ومىرىمدەگى قيىنشىلىقتىڭ تەك باستاماسى ەكەن. ءىشىپ كەلسە بولدى، جۇدىرىق الا جۇگىرەتىن بولدى. كەيىن ءتىپتى ماسايماي-اق قول كوتەرۋدى شىعاردى. اكە-شەشەم الىستا تۇرعاندىقتان، باسىمداعى قايعىممەن جان قۇربىممەن ءبولىستىم. ول «شىدا، سابىر ەت. قول كوتەرسە سەنىڭ دە كىناڭ بار» دەۋمەن بولدى».
وتباسىلىق پسيحولوگ ارماناي سۇيىندىكوۆا قازاق ايەلدەرىنىڭ كەيدە سوققىعا دا، قورلىققا دا كونەتىندىگىنىڭ ءتۇپ تامىرى تاربيەدە جاتىر دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاق وتباسىندا قىز دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ونىڭ قۇلاعىنا وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى، بەرەكەسى دە ايەل. ءۇيدىڭ تىنىشتىعى ساعان بايلانىستى دەپ وسىرەدى. بۇل وتە جاقسى تاربيە. دەسەك تە، كەيدە قىز بالا تۇرمىسقا شىعىپ، الينانىڭ باسىنان وتكەرگەنى قايتالانسا، ول وعان ءوزىن كىنالايدى. مەن بىردەڭەنى دۇرىس ىستەمەي جاتىرمىن دەپ بارىنشا وزگەرۋگە تىرىسادى. شىن مانىسىندە، ماسەلە وندا ەمەس، كۇيەۋىندە بولۋى مۇمكىن. بۇنداي جاعدايدا وتباسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، بارلىعىنا شىداپ جۇرە بەرۋگە بولمايدى. ونىمەن ماسەلە شەشىلمەيدى. كەرىسىنشە ونى ۋشىقتىرا تۇسەدى. سوندىقتان، كاسىبي پسيحولوگتارعا بارۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە كوپتەگەن ورتالىقتار بار. قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ايەلدەر ورتالىقتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنە الادى».
1999 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعايتىن ءبولىم اشىلدى. قازاستان تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا اتالمىش ءبولىمدى اشقان جالعىز ەل. ولاردىڭ باستى ماقساتى – نازىك جاندىلاردىڭ قۇقىعىن، ەركىندىگىن، ءوز ەركىنەن تىس ماجبۇرلەۋدى بولدىرماۋ. كۇش كورسەتىلگەن ايەلگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ولار كريزيستى ورتالىقتارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 30-عا جۋىق كريزيستى ورتالىقتار بار. ونىڭ 16-سى ايەلدەر مەن ولاردىڭ بالالارىن ۋاقىتشا باسپانامەن قامتاماسىز ەتە الادى. بارلىق ورتالىقتا پسيحولوگتار، زاڭگەرلەر جۇمىس ىستەيدى.
«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە». بۇل ماقال-ماتەل وتباسىلىق ومىردەگى كيكىلجىڭگە قاراتا ايتىلعانداي. ماماندار تۇرمىسقا شىقپاس بۇرىن جىگىتتىڭ مىنەز-قۇلقىن جاقسىلاپ ءبىلىپ الۋعا كەڭەس بەرەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا ايەلگە قول كوتەرۋگە - اشۋلانشاق، ءارقاشان ءوز دەگەنىن ىستەتەتىن، ءوز مۇددەسىن بارلىعىنان جوعارى قوياتىن، ىشىمدىككە جاقىن، جان-جانۋارلارعا قاتىگەزدىك تانىتاتىن ەر ادامدار بەيىم. وتباسىندا ماحاببات كورمەگەن نەمەسە ۇنەمى قاتىگەزدىكتى كورىپ وسكەن بالا، ءوزى دە قاتىگەز بولادى. سوندىقتان جىگىتتىڭ وتباسىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. ەر ازامات جۇمىسىندا جولى بولماعاندا نەمەسە ونىڭ ەر زاماتتىق قاسيەتىن تومەندەتەتىن جاعدايلارمەن بەتپە-بەت كەلگەندە، وزىنەن ءالسىز (فيزيكالىق) جاندارعا كۇش كورسەتەدى.
وتباسى – كىشىگىرىم مەملەكەت. ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ادامدار بارىن سالادى. سەبەبى مۇندا ەكى ادامنىڭ عانا تاعدىرى ەمەس، بەيكۇنا بالالاردىڭ دا بولاشاعى، ءومىرى، پسيحولوگيالىق جاعدايى بار. ماقالا كەيىپكەرى الينا دا وتباسىن ساقتاپ قالا الدى.
«ءقازىر كۇيەۋىم ەكەۋىمىزدىڭ ارامىز جاقسى. ەكى بالامىز بار. مۇنىمەن توقتامايمىز. سۇرىقسىز كۇندەر ارتتا قالدى. الايدا، وسى باقىتقا جەتۋ ءۇشىن، كۇيەۋىمنىڭ جول اپاتىنا ۇشىراۋى سەبەپ بولدى. ءىشىپ الىپ كولىككە وتىرعاننان كەيىن اپاتقا ۇشىرادى. دارىگەرلەر ەشقاشان جۇرە المايدى دەگەن ەدى. الايدا، مەن ونىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتەتىنىنە سەندىم. وعان بارىنشا قولداۋ كورسەتتىم. ءقازىر جۇرە الادى. قيىن ساتتە قاسىنان تابىلىپ، كومەك قولىمدى سوزعانىمدى جوعارى باعالاپ، تۇبەگەيلى وزگەردى».
ايەل قىرىق شىراقتى
بۇل ميلليون ادامنىڭ ىشىندەگى ءبىر عانا مىسال. ال دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قانشا ايەل بولسا، سونشا تاعدىر بار. الەمدە 603 ميلليون ايەل وتباسىنداعى زورلىق قىلمىس بولىپ ەسەپتەلمەيتىن ەلدەردە تۇرادى. وكىنىشكە وراي ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءتۇرى تەك وتباسىنداعى ۇرىپ، سوعۋمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق، سەكسۋالدى جانە ەكونوميكالىق زورلىق بار.
پسيحولوگيالىق زورلىق – ايەلدى كەمسىتۋ، قورلاۋ، ۇنەمى داۋىس كوتەرۋ، جەكە باسىنا ءتيىسۋ.
سەكسۋالدى زورلىق – ونىڭ ەركىنە تىس جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەۋ.
ەكونوميكالىق زورلىق – ايەلدىڭ تاپقان اقشاسىن وزىنە بەرمەۋ نەمەسە ونى ماتەريالدى تۇرعىدا مۇلدە قامتاماسىز ەتپەۋ.
ايەل قۇقىعى ءجيى تاپتالاتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا يەمەندى جاتقىزۋعا بولادى. وندا قىزدى 9 جاسىنان كۇيەۋگە بەرۋگە زاڭ تۇرىندە رۇقسات ەتىلگەن. تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن 13 جاسار قىز ىشتەي قان كەتىپ، قايتىس بولعانىن دۇنيە ءجۇزى ەستىپ، جاعاسىن ۇستاعان. ال پاكىستاندا قىز بالاسى ءبىلىم الۋعا دەگەن تالپىنىسى ءۇشىن عانا جازلانادى. مالالا يۋسۋفزاي ەسىمدى پاكىستاندىق قىز مەكتەپكە بارۋعا دەگەن ىنتاسى ءۇشىن تاليبانداردىڭ تاراپىنان جازالانعان. وسىنداي قارسىلىقتارعا قاراماستان، ءوز قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قارشاداي قىز نوبەل سىيلىعىن دا العان بولاتىن.
الەمدىك ستاتيستيكا بويىنشا، 10 ايەلدىڭ 6-اۋى فيزيكالىق نەمەسە جىنىستىق زورلىقتىڭ قۇربانى بولادى. 14-66 جاس ارالىعىنداعى نازىك جاندىلاردىڭ اراسىنداعى ءولىم مەن مۇگەدەكتىك جاعدايى اتالمىش زورلىق تۇرىنەن بولادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە جىنىستىق زورلىق كورگەن ايەلدەر قۇقىققورعاۋ مەكەمەلەرىنە كوبىنە شاعىم تۇسىرمەيدى ەكەن. وعان مەنتاليتەت پەن ىشكى قورقىنىشى دا اسەر ەتەدى. سەبەبى قوعام قىلمىس جاساعانداردى ەمەس، ءجابىر كورگەن ايەلدى كىنالاۋى ابدەن مۇمكىن. وعان دالەل رەتىندە قازاقستاندىقتاردى شۋلاتقان جىبەك مۋسينانىڭ وقيعاسىن ايتۋعا بولادى. ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا قىزدىڭ زورلانعانىن ەستىگەندە قوعام پىكىرى ەكىگە جارىلدى. ءبىرى جىبەكتى قولداسا، ەندى ءبىرى قىزدىڭ ءوزىن كىنالادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ونىڭ اشىق كيىممەن تۇسكەن فوتولارىن سالىپ، اشىق-شاشىق كيىممەن جۇرەتىنىن بەتىنە باستى، «تۇندە نە ىستەپ ءجۇر؟» دەگەندەر دە تابىلدى. وسىدان ءبىزدىڭ قوعامدا بارلىق كىنانى ايەل زاتىنا ارتىپ قوياتىنىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى، قىز اشىق كيىنسە دە، تۇندە كوشەدە جۇرسەدە ەشكىمنىڭ وعان زورلىق كورسەتۋىنە قۇقىعى جوق جانە ول قىلمىس ىستەگەن ادامداردىڭ ىس-ارەكەتىن ەش اقتاي المايدى. ەڭ الدىمەن وسىنى ەستە ساقتاۋ قاجەت.
ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا ورىن العان زورلاۋ فاكتىسى بويىنشا سوت پروسەسسى اياقتالىپ، جىبەك مۋسيناعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەندەر بىرنەشە جىل ارقالاپ كەتتى.
ق ر قىلمىستىق كودەكسىنە سايكەس زورلاۋ فاكتىسىمەن ۇستالعاندار 15-تەن 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايرىلادى جانە 10 جىلدان 20 جىلعا دەيىن بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدى يەلەنە المايدى نەمەسە تەك باس بوستاندىعىنان عانا ايرىلۋى مۇمكىن.
«Cato Institute» ۇيىمىنىڭ 2016 جىلعى رەيتينگىسىندە ايەلدەردى زورلىقتان قورعاۋ بويىنشا قازاقستان العاشقى وندىققا كىرگەن. اتالمىش ماسەلە ەلىمىزدە ءورشىپ تۇرعانىمەن، ونى وڭتايلى شەشۋگە قادامدار جاسالىپ جاتقانىنىڭ كورسەتكىشى بولسا كەرەك. بۇل قازاقستانداعى جاعداي. ال الەم بويىنشا ستاتيستيكا ادام شوشىرلىق. ماسەلەن، ءۇندىستاندا ءار 20 مينۋتتا ءبىر قىز زورلانادى. ونىڭ ءار ءۇشىنشىسى 18-گە تولماعاندار. قوعام جاپپاي زورلاۋ ارەكەتتەرىنە قارسى ۇكىمەت پەن قۇقىقورعاۋ ورگاندارىنان ەشقانداي ارەكەت جاسالماعانىنا نارازى. وسى سەبەپپەن تالاي مارتە ميتينگىلەرگە دە شىقتى. حالىقتىڭ نارازىلىق بىلىدىرەتىن ءجونى بار. سەبەبى، زورلاۋ بويىنشا تىركەلگەن 700 ءىستىڭ تەك بىرەۋى عانا قارالعان. بۇل ءبىر عانا دەليدىڭ كورسەتكىشى. دەگەنمەن، ءۇندسىتان زورلاۋ ارەكەتتەرى كوپ بولاتىن ەلدەردىڭ اراسىندا 62 ورىندى الادى. ال دامىعان ەلدەردىڭ اراسىندا العاشقى ۇشتىكتە – شۆەسيا، بريتانيا مەن اقش تۇر.
تاريحتان ءبىر ۇزىك سىر
الەم بويىنشا ايەلگە كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىقتىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. بۇۇ 1993 جىلى قابىلداعان «ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ» تۋرالى دەكلاراسياسىندا، «ايەلدەرگە قاتىستى كۇش كورسەتۋ تاريحي قالىپتاسقان جاعدايدىڭ سالدارى» دەپ كورسەتىلگەن. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق ەجەلگى ريمدە كۇيەۋلەرى ايەلدەرىن ولىمگە جاقىن جاعدايعا دەيىن جازالاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ال بريتانيادا 18 عاسىردا كۇيەۋلەرى ايەلدەرىن تاياقپەن جازالايتىن بولعان. ال تاياقتىڭ جۋاندىعى ونىڭ ۇلكەن ساۋساعىنان ۇلكەن بولماۋى كەرەك دەپ زاڭدا كورسەتىلگەن. مۇنداي مىسالداردان ايەلدەرگە مەنشىك رەتىندە قاراعاندىقتان تۋىنداعان ماسەلە ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ.
الايدا ءبىز وركەنيەتتى، دامىعان زاماندا ءومىر سۇرەمىز. ايەلدىڭ قۇقىعى جوق دەگەن ۋاقىت كەلمەسكە كەتكەن. ايەل ول انا، جار، اپكە، قارىنداس، قالا بەردى ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ بولاشاعى، ۇرپاق جالعاستىرۋشى. بارلىق ايەل شىنايى ماحاببات پەن قامقورلىققا، جىلۋلىق پەن قۇرمەتكە ابدەن لايىق جاندار. سوندىقتان ساۋ ۇرپاق تاربيەلەپ، ەل تىزگىنىن ساۋاتتى جاستارعا ۇستاتقىمىز كەلسە، العاشقى قادامدى ايەلدى سىيلاۋدان باستاۋ كەرەك.
قامشىگەر: اسەم المۇحانبەت
