ول تابانى توزىپ پاتەرىنە كەش كەلدى. ۇيگە كىرە پورتفەلىن توسەككە لاقتىرا ساپ، ەتپەتىنەن سۇلاي جاتا كەتىپ، قۇرت-قۇمىرسقاعا ءزابىرسىز جۋاس جۇزىمەن قالتا تەلەفوننىڭ كوزەسىنە قىديا الگى حاتتى قايتا وقىدى. قانشا قايتالاپ قاراعانى ەسىندە جوق. “نيۋ-يوركتەگى جەرمەن جەكسەن بولعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعىنداعى قۇربانداردى ەسكە الۋعا باردىم” دەگەن سوزدەر ساناسىندا جاتتالىپ قاپتى. ودان بۇرىنعى جازعاندارىن دا شولىپ شىقتى. سوسىن جاعىن تايانا قوس بۇرىم، قوس ەتەك كويلەك كيىپ تۇسكەن سۋرەتكە كوز جۇگىرتتى. وسى فوتونى تاپسىرىپ العاندا سكايىپ ارقىلى تىلدەسكەن. “ەجەلگى اتا-بابامنىڭ جەرىندە تۇرمە، جەتىمدەر ءۇيى، قارتتار ءۇيى، مەيمانحانا بولماپتى” دەپ قايران قالعان ول.
سول ءبىر جىلىك كۇمىس كۇزدەن بەرى تۇپ-تۋرا جىل ءوتىپتى. ءدال بۇگىنگىدەي الا-كەۋىم مەزگىل ەدى. شىعىسىن اتلانت، باتىسىن تىنىق مۇحيت كومكەرگەن جارتى شاردىڭ قيا بەتكەي، شىڭ قۇزىنان كوكتەي ۇشقان ۇشاق الماتى اۋەجايىنا كەلىپ قونعان. توركىندەپ كەلگەن قىزداي «اعاتايلاپ» موينىنا اسىلا ءتۇسىپ “تۋعان جەرىم!” دەپ جاسىن ىركە الماي بۇرشاقتاتا توگىپ جىبەرگەن. وزەكتى ورتەر وكسىك زار دەرسىڭ! جاۋتاڭ جانارىنا وتانى وتتاي ىستىق باسىلدى ما ەكەن؟! كىم ءبىلسىن! و جاعىن ويلاۋعا مۇنىڭ مۇرساتى بولمادى. يت ارقاسى قياننان جەتكەن قارىنداسىن قولدى-اياققا تۇرعىزباي جەتەلەي جونەلگەن.
توبەسىن كۇن وپكەن ۇلى دالانىڭ اقباس شىڭىنا كوز سالا قاراعانى سونداي سۇيكىمدى كورىنگەن. “شىركىن! مىناۋ الدىمداعى قاراتورى، قىر مۇرىن، سىمباتتى جىگىت امەريكالىق بولعاندا عوي!” دەپ نازدانا قيىلىپ تۇرعانداي بايقالعان. كەلۋى قانداي تەز، قورجىنىن بوكتەرىپ كەتۋى سولاي تەز بولدى. كەتىپ بارا جاتىپ شەر-شەمەن شوككەن سۇراۋلى كوزبەن قيماي قاراعانىن دەشى!
سۇراۋعا باتپاي جۇرگەنىن ءوزى سەزدى مە، وگەي شەشەسىنىڭ پروتەستانت ايەلدەردەن وزگەشەلەۋ كاتوليك ءدىنىن ۇستاناتىنىن ايتقان. اكەسى ەرتەرەك باقيلىق بولىپ كەتكەن. ول كىسى ەۆرەيتەكتەس ەكەن. ولاردىڭ ەكى بالاسى ءوز بەتىمەن ءومىر كەشىپ جاتسا كەرەك. شاھارلى شاقتا جولعا شىققالى جۇرگەنىندە وگەي شەشەسى قايتىس بولىپتى. كوزى تىرىسىندە قازاق قانى ەكەنىن ەسىتكەندە، بويىن ءبىر ءتۇرلى ۇرەي بيلەپ العانىن بۇركەپ جاسىرمادى. تۋعان اتا-اناسىنىڭ مەيىرىنە بولەنۋ باقىتى بۇيىرماعان قاسىرەتىن قان جىلاپ وتىرىپ جەتكىزگەندە ىشتەي ايادى. ەكى الەم، ەكى ءومىر جان دۇنيەسىن قاق ايىرىپ قاڭعىرتىپ جىبەرە جازداعانىن ءتۇسىندى. “سەنى قۇداي جولىقتىردى، اتا-باباڭنىڭ سالت-داستۇرىنە ءتانتىمىن، سول ءۇشىن ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىڭدى وزگەرتپەدىم. ەسەيگەندە ەلىڭنىڭ ازاماتتىعىن الۋ-الماۋدى ءوزىڭ شەش، اكە-شەشەڭدى تاۋىپ بەرەم، ولارمەن بىرگە قالام دەسەڭ ءوزىڭ ءبىل، قانداي شەشىم قابىلداساڭ دا امەريكاداعى ەڭ وزىق وقۋ ورنىندا وقىتامىن” دەپتى جارىقتىق شەشەسى شىناشاقتاي قىزدىڭ شەكەسىنەن سيپاپ. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا اتى ءماشھۇر امەريكادا نە ءىشىپ، نە جەيمىن دەمەپتى. گاۆاي، كاريب ارالدارىن قىدىرتىپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ، اسپانداعى ايدان باسقانىڭ ءبارىن اپەرگەن شىنشىل، اق نيەتتى اناسىنا شاڭ جۋىتپاعان ءتۇرىن. دۇنيە قىزىعىنا كەرىمنىڭ جەلىسىندەي ەلپ ەتىپ ەرە جونەلمەگەن شوكىمدەي قىز ءوزى تۇرىپ جاتقان جاققا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاۋىم ەلدىڭ تەكتەن تەككە سابىلىپ جاتپاعانىن ءتۇسىنىپ تۇيگەن بولار. ونداي جەردە باعىپ-قاعىپ، شارتاراپتى شارلاتقان كىسىنى كىم جەك كورسىن! مەيلى، ءجون-اق دەلىك. “امەريكاندىق ءتولقۇجات العانعا شەيىن نە ب ا ق، نە سورىن بىلمەگەنى وقا ەمەس. بۇلا وسكەن ءومىرىن جازمىشتىڭ جازۋىنا جاۋىپ جالتارا سالۋدان اۋلاق ەتسىن.” دەدى ول وز-وزىنە كۇبىرلەپ.
شالقاسىنان اۋناپ ءتۇسىپ، قولىن ايقاستىرىپ جەلكەسىنە قويدى. توبەدەگى ءبىر نوقاتقا قادالا قاراپ ءۇنسىز جاتىر. سول ءبىر نازىك بەينە كوز الدىندا قاز-قالپى تۇر. الاباجاق الاڭ ومىردە قوڭىلتاياق اياعىن مۇك باسىپ، ىستىقتا قاتالاپ، سۋىقتا توڭىپ، زۇلىمدىق ءدامىن تاتقان ءبىر بەيباقتىڭ قىزىنا الۋان جۇيرىكتى باۋىرىنا باسقان ۇلى دالا ءتوسى تارلىق ەتكەنىنە قىنجىلىپ ءىشى ۋداي اشىدى. ارقان كەرىپ قۇدا كۇتەتىن سالتتى كورمەي، جات جۇرتتا جەتىلگەن قارا كوزدى ويلاپ ءماجنۇن بولىپ كەتەردەي كۇي كەشكەنى قالاي؟ كىندىك قانى تامعان جۇرتىن، ەن-تاڭبالى ەلىن جۇرەك تورىندە ساقتار دەگەن ۇمىتپەن ءوزىن-وزى جۇباتىپ ءالسىن-الى الەككە تۇسكەنى نەسى!
جەتى قىردىڭ استىندا جاعاسى تىرنا-تىراۋ “جەتىم ءوسىپ، جەلكەنى تەسسىن؟!” داركۇمان ءومىر كەشكەن سول ءبىر قىزدىڭ كوز جاسىنا بوز جەر ءجىبىسىن!
ورنىنان تۇرىپ ەكى قاباتتى كوتتەدجدىڭ ەكىنشى قاباتىنىڭ تۇكپىرىندەگى تىم-تىرىس ءدالىزدىڭ اشىق تۇرعان تەرەزەسىنەن سىرتقا موينىن سوزدى. ساۋمال سامال ەسەدى. سول سامالمەن ءتاڭىرى ءوزى جەبەگەن بابالارىڭ بۇ دۇنيەنىڭ راحاتى، و دۇنيەنىڭ ۇجماعىن اڭسايتىن پەندەۋي پيعىلدان بيىك دەگەندەي ءبىر ءۇن ەستىتكەن بولادى. پەندەشىلىك مەزى ەتكەن مەزگىلدە بۇلدا ءبىر الدانىش سەزىم ەكەن. اسادال اسىن ىشكىزبەي، وزگەگە جەتەكتەتىپ جىبەرگەن “جەتىم قۇلىن جورعا بولار!” دەپ كىم كۇتتى؟ جەتىمىن جىلاتپاي، جەسىرىن قاڭعىتپاي، قۇدايعا قۇلدىق ۇرىپ پەرىشتە ءسابيىن تال بەسىكتە تەربەتىپ الديلەپ وسىرگەن ەل ەدىك دەپ كۇرسىنە تىنىس الدى.
بۇرىنىراقتا وقىعان دۇنيەلەرى ويىنا ورالدى. “بالا اسىراپ الۋ ەجەلگى ريمدەردەن-اق باستالسىن. ورىستار دا جەتىم بالالارىن حريستيانداردان باسقا بىرەۋدىڭ باۋىرىنا باسىپ العانىن قالامايدى ەكەن. “جەتىمدى جەبەۋ – ساۋاپ، يگى ءىس، سول ىسىڭمەن حريستوستىڭ داڭقىن اسقاقتاتا تۇسەسىڭ” دەپ ميسسيونەرلەر جازىپتى. ىلكىدە ەۋروپادان امەريكاعا جەتكەن دىنشىلدەر جەتىم بالالاردى اسىراپ، ەر جەتكەندە سولاردىڭ ۇنىمەن دىندەرىن ۇگىتتەپتى. وسىعان قاراعاندا بابالارىمىز “بالا باققاندىكى” دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن بەكەرگە تۇيىندەمەسە كەرەك.
باعانادان بال-بال تاسقا ارقاسىن سۇيەگەن جۇدەۋ ايەل كۇن قاقتاعان ماڭدايىن اقباس الاتاۋدان بۇرىپ، قاسىنداعى اعاش ورىندىققا جايعاسىپ، كونەتوز شاپاننىڭ وڭىرىنەن شىرپى الىپ شىلىم تۇتاتتى. اھ، دۇنيە-اي! الدەكىمنىڭ مۇساپىرگە تاستاعان پاقىر تيىنىنداي دات باسقان كەيىپ-كەسپىرى كوڭىلىن ءتىپتى ءتۇسىرىپ جىبەردى.
– بەيشارا بەيباق قۇباقان ومىردەن نەندەي تاۋقىمەت تارتتى ەكەن؟ الدەكىمدى ءپىر تۇتىپ، تاس جۇتىپ، الداپ-ارباپ اسايتىن اشكوز قۋدىڭ جاعىنا قۇداي شىقپاي قويىپ، پەيىلىن بۇزدى ما ەكەن؟ – دەگەن وي جەتەگىمەن بولەمەسىنە كىرىپ، ەكران ىشىندەگى كۇڭىرەنگەن قوبىزدىڭ اۋەنى تەبىرەنتكەن تەلەديداردىڭ داۋىسىن باسەڭدەتىپ، جانتايا جاتىپ ەدى، كوزى ءىلىنىپ كەتتى.
وي، اللا! بەيشارا اناسى ينە كوزىنەن ءجىپ ساباقتاپ مارستا وتىر. تۇمسىق سىپىرىپ، كوز اشقان قارا جەردە ەمەس، جات پلانەتادا جۇرگەنى نەسى دەگەن وي كەلدى. و جاقتا جان يەسىنىڭ تەگى وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن بالكي بىلمەيتىن بولار؟ ول جەرگە گاگارين جەتە الماي قاڭعىپ كەتكەنىن اناسىنا ايتقىسى كەلگەن. ايتا المادى. سوندا دا ونى-بۇنى سونىلاپ سويلەپ جاتىر. ارىستانداي ايعا اتىلعان گيتلەر تىلسىم كۇشكە قۇرىق سالىپ، “ولمەيتىن ءومىردىڭ” لەگيونىن ىزدەۋگە سارباز جىبەرىپ، شامبولانى جاساقپەن كۇزەتپەك بولعاندا مارستى ارمانداپ، دىڭكەلەپ اھ ۇرماعان دەيدى. اناسى ءبارى-بىر ەستىمەدى. ەرتەگىدەي ەلەسكە ەلىتكەنى سونشالىق “ومىرگە ءبورى – ەنە بولا بەرمەس” دەدى ءسال سابىر ساقتاپ. وسى كورىپ جاتقانى قاس-قاعىمدا عايىپ بوپ كەتتى. ەندى، ءبىر قاراسا، باياعى بالالىق شاققا ورالىپتى. كۇندەگى ابىر-سابىر، كۇيبەڭ تىرلىك. اۋلا ىشىندە اكە-شەشەسى جانە باقتاشى ءجۇر. سوناۋ كۇندەر كوز الدىنان قايتالانىپ ءوتىپ جاتىر. جالعىز اياق سۇرلەۋ جولمەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى ماڭ-ماڭ باسىپ، بايگە توبەدەن ءوتىپ بارا جاتقان سيىرلار، قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ قاسىنان قالماي جۇگىرىپ جۇرگەن الا كۇشىك، قاراعان بۇتانى كەمىرىپ، بوتاسىن تانىماي جەرىپ كەتكەن قارا ىنگەن ءجۇر. باقتاشى قوي قورانىڭ ەسىگىن اشىپ ابىگەر. كوك سەركەنىڭ سوڭىنان جەرىگىش قويدىڭ قارا توبەل قوزىسى ەرە شىقتى.
– ەنەسىن قويا بەرەيىن بە؟ – دەدى قوزىعا ءسۇت بەرگەن بۇل شەشەسىنەن سۇراپ.
– كۇننىڭ سۇرقى جامان، تۋىپ قالسا اۋرەگە سالادى.
– بارا بەرسىن، جەلىمى تولعان جوق، – دەدى كۇن شۋاقتا وتىرعان اكەسى.
– «اسسالاۋ...» قايدا؟
– قولىڭ كىر.
– قىرسىعىن قاراي گور ءوزىنىڭ، ايۋ كەلە جاتىر دەسەم، قارنى ارقاسىنا كەتكەن ورمەكشىدەي تىربىنا جونەلەسىڭ، ءا؟ – دەپ ەركەتوتاي ساقاۋشا بۇرتيا، بۇنىڭ شاشىنان ۋماجداي ۋقالاپ، جەردە جاتقان قارالا قاپتى جۇلقا كوتەرىپ يىعىنا سالدى.
– ايتا بەرەدى، كوڭىلىڭە الما! – دەپ اكەسى اراشا تۇسەدى. – بالامنىڭ بۇيرا شاشتى قازان باسىنا بالەن جۇرتتىڭ ءتىلى سىيىپ جاتىر، – دەدى ارتىنشا قويشىعا قاراپ ماقتانىپ.
ول اكەسىنە قايىرا قۇلاق تۇرگەنشە بولعان جوق، كوز ۇشىنداعى بەينەلەردەن كەنەت كوز جازىپ، جاپان دالادا سوقا باسى سوپيىپ جالعىز قالعانىن سەزدى. زارە-قۇتى قاشتى. قۇلىندا قۇلىن شىرقىراپ زىر جۇگىردى. اناسىنىڭ ايقايلاپ شاقىرعان داۋىسى الىستان جاڭعىرىپ ەستىلدى.
– قۇلىنىم! بوتام! قايدا كەتتىڭ؟
سەلك ەتىپ شوشىپ وياندى. قارا تەرگە مالشىنىپ جاتىر ەكەن. توسەكتەن اتىپ تۇرىپ تەرەزەنىڭ الدىنا بارىپ بابالارى جاتقان توبەگە كوز تىكتى. تاسى التىن سارى دالانىڭ جۇلدىزدى اسپانى استىندا توبەل تۋعان قاسقا قۇلىنداي كورىكتى الاتاۋ مەنمۇندالايدى. قۋى قاڭقىلداپ، كۇيكەنتايى قاسقىر العان جۋساندى قىراتتا اشاماي ءمىنىپ، ات جالىن تارتقان مەكەن ەلەستەدى. الگىندە تۇسىندە كورگەن جەرىگىش قويدى اكەسى سويىپ العالى جۇرگەندە اياق استىنان جوعالىپ كەتكەن بولاتىن. سونى ىزدەپ باقتاشىنىڭ ەسىگى الدىنان وتە بەرە، ەشكىم كوزگە ىلمەيتىن قويشىنى شىجعىرعان قاتىنىنىڭ ءسوزى ەسىنە ءتۇسىپ ەرىكسىز ەزۋ تارتتى.
– اقپاقۇلاق اقىماق! وسى كەڭ دۇنيەنى قاشاندا كەلتە كەسىپ كوبەڭ سوگىلىپ جۇرەدى. “جەردە جەتىم نالىسا، كوكتە پەرىشتە قايعىرار” دەپ اياعىڭدى ايقاستىرا تار قاپاستا جاتىپ، پۋلەمەتشە ساقىلداپ قۇلدىراڭداۋدى قويمايسىڭ!
ەستە جوق قاي-جايداعى ەسكى دۇنيەلەر ەسكە ورالا بەرگەنىن. اكەسى جاساعان يتاربانى ءتاي-تاي باسىپ ايداعانى بال-بۇل ەلەستەدى. تاي ءمىنىپ تاشكەنت بارىپ، بالشى بوپ قايتقان كىسىشە اكەسى توڭىرەكتى كوزىنەن تاسا قىلمايتىن. وكشەسىنە ءنال قاعىلماعان كەزبە ويناق سالىپ كەتەردەي جان-جاعىن قورىپ وتىراتىن. اكەسى ەكەۋى كورشى كەمپىردىڭ كوڭىلىن سۇراپ قايتقانداعى سوزدەر ەسكە ءتۇستى.
– مىستان نەمە ءيتىنىڭ يتاياق جالاعانىنا ءماز، شوشاڭداپ ۆالەريانكا بولىپ جۇرمەي بالا تۋىپ العاندا، ءبۇيتىپ دوڭبەكشىپ جاتپاس ەدى، – دەپ تىجىرىنا بۇرقىلداپ ەدى.
– تۋت بوليت، زدەس بوليت، نە پويمۋ گدە بوليت! – دەپ قانشىرداي دەنەسىمەن ارلى-بەرلى اۋناپ، باربيعان ساۋساقتارىمەن بىرەسە سانىن، بىرەسە بەلىن نىعىرلاي نۇقىعان كەمپىردى سۋقانى سۇيمەي، – سابەتتەن قالعان مىستان شۇلدىرلەۋىن قويمادى! – دەگەن ۇيگە كەلە جاتىپ.
– اكە، قۇداي كوپ پە؟ – دەپ سۇراعان ءبىر ايەل ءبىر ەركەكتەن قابىرعاعا تاقاپ قويىلعان ديۆاننىڭ جوعارعى جاعىنا ىلىنگەن كەمپىردىڭ سۋرەتتەرىن ەسىنە سالىپ.
– قۇداي جالعىز!
– الگى اجەيدىڭ دۇعالارىن قالىڭ قۇدايلارى تۇگەل ەستي مە؟ – اكەسىنە تاڭىرقاي قاراپ، – سونشاما كوپ قۇدايى بولا تۇرا نەگە اۋىرادى؟ – دەپ تاقىلداپ قويماعان.
– قاراعىم-اي! “اۋرۋدى جاراتقان قۇداي، اۋىرتقان قۇداي ەمەس” دەدى اكەسى قالتاسىنان ءبىر تال كامپيت الىپ. – ءمىنى، توقسانعا كەلگەن اتانىڭ سارقىتى.
– ول كىسى قايدا؟
– قايتىس بولدى.
– اكە توقسان جىل ءومىر ءسۇرۋ از، انام ەكەۋىڭ ءجۇز جاساۋلارىڭىز كەرەك!
ول جالپاق تاناۋىنىڭ جەلبەزەگى جەلپىلدەپ ويعا شومعاندا، اكەسىن سوزدەرىن ەسىنە الاتىن. ونداي شاقتا ابالاپ ۇرگەن الا كۇشىك نازارىن بۇرعىزا امايتىن.
– جالى تىلەرسەگىنە تۇسكەن ارىستانداي ايباتتى اتا-بابامىز قورعاپ كەلگەن جەردە ۇرپاق ءوسىرۋ پارىز! قار حاننىڭ تورىندە بالادان ارتىق بايلىق جوق. جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلسەڭ دە، وسىناۋ ۇلى دالا توپىراعىندا ءبارىبىر قازاق بولىپ قالاسىڭ، – دەپ اكەسى باسىنان سيپاپ ايتقانى جادىندا جاتتالىپ قاپتى. قۇدىرەتتىڭ حيكمەتتىنە شەك بار ما؟! اياۋلى اكە-شەشەسى ەلەسكە اينالعان. اۋىلداعى باقتاشى بولسا، حابار-وشارسىز كەتكەن. ول باعاتىن مال دا جوق. بۇل التى قىردىڭ استىنداعى ءبىر ارۋدى اڭساپ كۇندە سارىلىپ كۇتكەن ءوزىنىڭ كەيپىن ءوزى دە تۇسىنبەيدى. ءدال ءازىر، سابىر سارقىلىپ تاۋسىلعان سوڭعى ءبىر ءسات سەكىلدى سەزىلە بەرەدى وعان.
كۇن بويى ءنار تاتپاعان. تاڭدايى كەۋىپ، ءىشىنىڭ شۇرىلداپ تۇرعانىن ءبىلدى. ىشكە كىرىپ كەسەدەگى سۋىق شايدى ۇرتتاپ، قوسۋلى تۇرعان تەلەديدارداعى كەشكى قورىتىندى جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرگەن-دى “....كىشكەنتايىنان اسىراپ العان اتا-اناسى ەكى جىل بۇرىن قايتىس بولعان امەريكالىق قازاق قىزىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى...” دەگەن ديكتور جىگىتتىڭ ءسوزىن ەستىگەن كەزدە جان-دۇنيەسى تۇرشىگىپ، ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي الاسۇردى.
باعاي نازارباي ۇلى
