(ءبىزدىڭ قوعامنىڭ كومەديالىق- تراگەدياسى)
بايقايسىزدار ما، قازىرگى كەزدە اۋىلدان باستاپ اقورداعا دەيىنگى وتەتىن جيىنداردا، بيلىكتى ماقتاپ سويلەۋگە ادەيى دايىندالعان «جاعىمپازدار القاسى» قۇرىلعانداي. ۇلكەن جينالىستاردا سول «القانىڭ» مۇشەلەرى توردەن ورىن الىپ، جارىس سوزدە جارىساتىن دا سولار. ولاردى كورگەندە، «جاعىمپازدار جاقسى ورىندا وتىرادى»، - دەگەن ماقال كومەيىمدى قىشىتادى دا تۇرادى. ءبىراق، «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەگەندەي، جاعىمپازدىقتى ورنىن تاۋىپ قولدانباساڭ، باسىڭا پالە بولىپ تا جابىسادى ەكەن. مەن سونى ايتايىن دەپ، ايتا الماي وتىرمىن- عوي...
كوپكە بەلگىلى كومەي اتالاتىن قالانىڭ باسقا قالالاردان ەرەكشە ءبىر ايىرماشىلىعى، وعان تاعايىندالعان اكىمدەردىڭ كەلۋىنەن، كەتۋىنىڭ تەزدىگى. ساناپ كورسەك ون جىلدا ونبەس اكىم اۋىسىپتى. بۇل ناعىز گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا تىركەلەتىن كورسەتكىش. بۇل تۋرالى ورتالىق گازەتتىڭ بەتىندە ءبىر اۋىز ولەڭ «سارت» ەتە تۇسكەنى بار.
كومەي جەيمە اكىمدى، اكىم جەيمە كومەيدى،
شي قالپاقتاي ءبىر جازدىق ەكس- اكىم كوبەيدى.
اكىم كەتەر «قارىق» بوپ، كومەي قالار جارىق جوق،
ال، استانا قالايشا، «بۇل نە بىلىق» - دەمەيدى؟!
اكىمدەردىڭ اۋىسۋى كومەيدىڭ كوركەيۋىنە كومەگى بار جوعىن «كوك ۇيدەگى كوكەلەر» بىلە مە، بىلمەي مە، ول جاعى بەلگىسىز، ءبىراق، كومەي قالاسىنىڭ «جاعىمپازدار القاسىنىڭ» جارىق جۇلدىزى – جاعىمپاز جالتىرباسوۆ دەگەن بەلسەندىنىڭ جۇرەك قابىنىڭ جارىلىپ، قايعىلى قازاعا ۇشىراعانىنا سەبەپ بولعانى شىلقا مايداي شىندىق.
بار پالە سول اكىمدەردىڭ اۋىسۋىنان باستالدى.
قازىرگى كەزدە اۋىل اكىمىنەن باستاپ، وبلىس اكىمىنە دەيىن، تاعايىندالعاندارىنا 100-كۇن تولۋىن اتاپ ءوتۋ ادەتكە اينالعان. كومەي قالاسىنىڭ جاڭا اكىمى دە ءوزىنىڭ 100-كۇندىگىن اتاپ، قالانىڭ «قايماقتارىن» جيناپ اكتيۆ وتكىزگەن ەدى. اكتيۆتە ادەتتەگىدەي «قايماقتارمەن» بىرگە «جاعىمپازدار القاسى دا» تولىق قۇرامدا كەلىپ، جاڭا اكىمدى ماقتاپ جارىس سوزگە كىرىسكەن.
اكىمنىڭ ەسەبىنەن كەيىن، ءبىرىنشى بولىپ قۇلقىنباي سۋجۇقپاسوۆ دەگەن «جاعىمپازدار القاسىنىڭ» حاھانى ءسوز باستالدى:
- اسا ارداقتى! اكىمدەردىڭ اكىمى! ءجۇز كۇنىڭىز قۇتتى بولسىن! وسى ءبىزدىڭ باقىتتى ءجۇز كۇندىگىمىزدە، قاڭىراپ قالعان كومەي قالاسى ءسىزدىڭ كەمەڭگەرلىگىڭىزدىڭ ارقاسىندا استانا مەن الماتىدان دا اسەم قالاعا اينالدى. قالامىز جارىق، حالقىمىز قارىق بولدى! - دەپ باستاسا، ەكىنشى بولىپ ءسوز العان- سايرابەك ودان اسىرا «سايرادى»:
- ءسىز وسى كومەي قالاسىنىڭ باعىنا تۋعان ۇلى اكىمىسىز! ءسىزدى تاپتىرعان اكەڭىزدەن، ءسىزدى تاپقان شەشەڭىزدەن اينالدىم! ءسىز بولماعاندا كومەي قالاسى قۇرىپ كەتۋگە از-اق قالىپ ەدى. مىنە 100- كۇننىڭ ىشىندە قالامىز عاجاپ وزگەردى. ءسىز ناعىز كورەگەنسىز، ءسىز ناعىز نوۆاتورسىز! سىزگە تەڭەۋ جوق! - دەپ ەنتىگىن ارەڭ باسقان. ءۇشىنشى بولعان توقساننىڭ توعىزىنا كەلىپ توڭقايىپ تۇرىپ سويلەگەن ايلابەك اقساقال ودان قالىسا قويعان جوق:
- قۇدايعا ءتاۋبا! - دەيمىن. ءسىزدىڭ ءجۇزىڭىزدى كورىپ قولىڭىزدى العانىما، سىزدەي ۇلى اكىممەن بىرگە 100 – كۇن ءومىر سۇرگەنىمە ءتاۋبا! - دەيمىن. - ءتاۋبا... دەدى، ءدال ءبىر قۇدايدىڭ الدىندا تۇرعانداي ەكى قولىن دىرىلدەتىپ كەۋدەسىنە ارەڭ اپارىپ.
ءتورتىنشى كەزەكتى العان توبەلباي توتەسىنەن ءبىراق كەتتى:
- كومەي، كومەي بولعالى 299 جىلدا بۇل قالانى سىزدەي عۇلاما اكىم باسقارىپ كورگەن جوق. بار جوعى 100 –كۇننىڭ ىشىندە، ءسىز باسقا اكىمدەر ءجۇز جىلدا، مىڭ جىلدا جاساماعان كەرەمەتتەردى جاسادىڭىز! كومەي قالاسىنىڭ شەكاراسىن سو ...ناۋ! ابىرالى مەن قاينارعا دەيىن جەتكىزپ، 300 شاقىرىمعا كەڭەيتتىڭىز! ەگەر ءسىز بولماعاندا ەرتىستىڭ سۋى تارتىلىپ، ورمانى ورتكە ورانىپ، كوشەنى قۇم كوشكىنى باسىپ قالاتىن ەدى. ءسىز بولماعاندا كۇنىمىز نە بولار ەدى – دەپ، اكەسىنىڭ ءولىمىن جاڭا ەستىرتكەندەي ەڭكىلدەپ جىلادى - اي كەپ! وعان قوسىلىپ بۇتكىل اكتيۆ سولقىلداپ، زالدى كۇڭىرەنتتى. ولاعا قوسىلىپ اكىمدە ستولدى قۇشاقتاپ، كوز جاسىنا ەرىك بەردى. سول كەزدە بەسىنشى بولىپ مىنبەگە كوتەرىلگەن بەلسەنباي جارىس سوزگە بەلسەنە كىرىسىپ:
- و، قۇدىرەتتى اكىم مىرزا! ءسىز وسىعان دەيىن ەش ءبىر اكىم ىستەمەگەن جاڭا ءبىر ۇلگى كورسەتتىڭىز. ءقازىر قالادان قاڭعىرعان يت، مىسىق دەگەندى كورمەيتىن بولدىق. سولاردىڭ ءبارىن اتتىرىپ تاستاعانىڭىز ءسىزدىڭ كەرەمەت كورەگەندگىڭىز بولدى. ەندىگى ماسەلە، سوڭعى جىلدارى قالادا قاپتاپ كەتكەن قايىرشى مەن «بومجدان» كومەيدى وبلىسىمىزدا ءبىرىنشى بولىپ تازارتۋ كەرەك!. مۇمكىن ولاردى دا تەگىc اتتىرىپ تاستاۋ كەرەك بولار؟ ءبىراق، ولار دا وسى قالانىڭ ازاماتتارى –عوي... بايقۇستارعا قايرىمدىق جاساپ، الىس اۋىلدارعا اپارىپ تاستاعان ءجون شىعار. سول جاقتا مال باقسىن، ءشوپ شاپسىن، بايلارعا مالاي بولسىن. ولمەيتىن كۇندەرىن وزدەرى كورسىن - دەپ كەرەمەت ۇسىنىس جاسادى.
- التىنشى بولىپ ءسوز العان ايتقىشبەك جاڭا اكىمدى الپىس مينۋت ماقتاپ، القىنىپ بارىپ ارەڭ توقتادى.
جەتىنشى ءسوزدىڭ كەزەگى ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىز جاعىمپاز جالتىرباسوۆكە جەتتى – اۋ ايتەۋىر... ول جارتى ساعات اكىمدى اۋەلەتە ماقتاپ كەلىپ، سور ءتۇرتىپ، تاقىرىبىن باسقا جاققا شورت بۇردى:
- مەن ءسىزدىڭ جەتىستىگىڭىزدى سالىستىرۋ رەتىندە بۇرىنعى اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا توقتالايىن. قالامىزعا التىنشى اكىم بولعان – العىشبەك پەن جەتىنشى اكىم بولعان جەگىشبەك نە ىستەمەدى. جەردى دە ساتتى، سۋدى دا ساتتى، ءبارىن ساتتى. ءتىپتى وزدەرىنەن كەيىنگى اكىمدەرگە ساتۋعا تىم بولماسا، كوشەدەگى باعانالار مەن اۆتوبۋس ايالدامالارىندا قالدىرماعان. سوندىقتان دا العىشبك پەن جەگىشبەكتى جازاعا تارتىپ، العاندارىن قايتارۋ كەرەك- دەپ، جوق جەردەن «شي» شىعارعان. جاعىمپاز «قاتىردىم با!» - دەگەندەي، تاۋىقتىڭ ۇستىنەن تۇسكەن كارى اتەشتەي قوقيلانا مىنبەدەن ءتۇسىپ، ورىنا ويقاستاپ كەپ وتىرعان. «جاڭا اكىمنىڭ كوزىنە ءتۇستىم، ەندى قىزمەتىم وسەتىن شىعار» - دەپ «ەسەك دامەمەن» 100 – كۇندىكتەن ءجۇزى جارقىن قايتىپ ەدى.
سودان كۇندە اكىمشىلىكتەن جاقسى حابار توسىپ ءجۇردى. ءبىراق، جاڭا اكىم ونىڭ ءمانسابىن وسىرمەدى. سەبەبى، ورنىنان تۇسكەن اكىمدەردى جامانداعاننىن ەستىگەن جاڭا اكىم، «مەن كەتكەندە، مەنى دە جاماندايتىن شىعار» - دەپ، ول تۋرالى جامان ويدا بولدى. سولاي جارتى جىل ءوتت. ءبىر كۇنى تەلە ارنادان جاعىمپوزدىڭ جامانداعان التىنشى اكىمى - العىشبەكتىڭ وبلىسقا اكىم بولىپ تاعايىندالعانى تۋرالى سۋىق حابار «سۋماڭ» ەتە قالدى. حاباردى ەستىگەن جاعىمپاز ەسىنەن تانىپ، جەدەل جاردەممەن اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ، ارەڭ جانى قالعان. ون كۇندەي ەمدەلىپ ۇيىنە كەلگەنى سول ەدى، تەلەفون «شىر» ەتە قالدى. جۇرەگى ءبىر سۇمدىقتى سەزدى مە قايدام، كەۋدەسىنەن شىعارداي «ءدىر» ەتە قالدى. قالالىق اكىمدىكتەن ەكەن. ەرتەڭ وبلىستىڭ جاڭا اكىمى كومەي قالاسىندا اكتيۆ وتكىزەتىنى تۋرالى ايتىپ، سول جينالىسقا شاقىرعان.
جاعىمپاز تۇنىمەن ۇيىقتامادى. بىرەۋلەردىڭ وبلىس اكىمىنە «100 - كۇندىكتە» ونىڭ ايتقاندارىن جەتكىزەتىنى تۋرالى ويلاپ، بويىن ۇرەي مەن قورقىنىش بيلەپ، سۋىق تەر باسىپ، ابدەن ازاپقا تۇسكەن. اكتيۆكە بارماۋعا باسى ەكەۋ ەمەس، ەرىكسىز بارعان. ادەتتەگىدەي الدىڭعى جاققا وتىرماي، «پالەدەن اۋلاق» - دەپ، زالدىڭ ارت جاعىنان ورىن العان.
اكتيۆ ۋاقىتىندا باستالدى. توردەگى اتشاپتىرىم ستولعا ءۇش كىسى كەلىپ جايعاستى. ورتادا وبلىستىڭ جاڭا اكىمى – العىشبەك. ونىڭ سول جاعىندا كومەي قالاسىنىڭ قازىرگى اكىمى، وڭ جاعىندا جاعىمپوز جامانداعان كومەيدىڭ جەتىنشى اكىمى بولعان جەگىشبەك وتىر. جاعىمپوزدىڭ كوزى قاراۋىتىپ كەتتى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولارىن انىق ءبىلدى.
وبلىستىڭ جاڭا اكىمى العىشبەك، كومەيدىڭ قازىرگى اكىمىنە راحمەت ايتىپ، ونى ورنىنان بوساتقانىن حابارلادى. ودان كەيىن، كومەي قالاسىنىڭ جاڭا اكىمى ەتىپ جەگىشبەكتى تاعايىنداعان بۇيرىعىمەن تانىستىردى.
جاعىمپوزدىڭ قانى باسىنا ءبىراق تەپتى. «ءبىتتىم» - دەدى، ەرنى جىبىرلاپ. جاڭا اكىمدى قۇتتىقتاۋ باستالدى. «جاعىمپوزدار القاسىنىڭ» دايىن وتىرعان «ايتقىشتارى» جارىس سوزگە جاندارى قالماي كىرىستى. ساتىرلاپ قول سوعىلىپ جاتىر. جاعىمپوز دا قول سوققىسى كەلدى. ءبىراق، ەكى قولى ىرىققا كونبەدى. شاماسى ينسۋلت ءجۇرىپ كەتسە كەرەك. كەزەگىم كەلدى – اۋ، دەگەندە مىنبەگە ۇمتىلدى. جاڭا اكىمدەردى ماقتاپ «كوسىلگىسى» كەلدى. ول ءبىر – ەكى اتتاپ بارىپ، قۇلاپ ءتۇستى. مىنبەگە جەتە المادى. قۇلاسا دا ماقتاۋ ءسوزىن ايتقىس كەلىپ:
– جاساسىن جەگىشبەك! جا...! دەپ، بارىپ جاعىمپاز جان ءتاسىلىم ەتتى.
