بەلگىلى جۋرناليست، تەلەجۇرگىزۋشى اسحات سادىرباي انا تىلىندە سويلەمەي، ونى قۇرمەتتەمەيتىندەرگە قاتىستى ءوز پىكىرىن Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا جازادى. قوعامدا ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ، كۇرمەۋى شەشىلمەي تۇرعان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جايىندا اششى شىندىقتاردى باياندايدى.
"قاي تىلدە سويلەسەم دە ءوز ەركىم، ءوز قۇقىم" دەيتىندەرگە ايتارىم.
مەن ولاردىڭ بۇل سوزىنە "قانشا ءتىل بىلسەم دە ءوزىم بىلەمىن" دەگەندى قوسقىم كەلەدى. زامان وزگەرىپ، تەxنيكا قارىشتاپ دامىپ، وقۋ ادىستەرىندە نەشە ءتۇرلى تاسىلدەر پايدا بولىپ، ادامزات از عانا ۋاقىتتا بىرنەشە ءتىل ۇيرەنىپ الاتىن دارەجەگە جەتتىك. شۇكىر، جاقسى، راxات قوي. بۇرىن شەتەلگە بارعىڭ كەلسە ءتىلماش جالداپ اۋرە بولاتىنسىڭ. ءقازىر ءوزىڭ بىلەسىڭ، ءوزىڭ بي، ءوزىڭ قوجا. ءبىراق وكىنىشكە وراي وسى كوپ بىلگەنىمىز وزىمىزگە سور بولدى. مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاعانى سونشالىق ءوز انا تىلدەرىندە ەمەس وزگە تىلدە سويلەيتىن بولدى. ول ازداي، كونستيتۋسيالىق قۇقىعىنا سۇيەنىپ، باسقالارعا دا وزگە ۇلتتىڭ ءتىلىن ناسيxاتتاپ، سول تىلگە قىزىقتىراتىن بولدى. مەن ولاردى كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ قاتارىنا قوسقانىممەن، كوكىرەگى وياۋ دەپ ايتا الماس ەدىم. نەگە؟ تىم قاراپايىم مىسالدارمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسايىن. الەمنىڭ كەز-كەلگەن دامىعان نەمەسە دامۋشى مەملەكەتىنە بارا قالساڭىز جەرگىلىكتى xالىق ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سويلەيتىنىن كورەسىز. كىم اقىلدى، كىم اقىماق؟ ارينە بىزگە ولارعا جەتۋ قايدا؟! الايدا ولارعا جەتۋ ءۇشىن دە الدىمەن ۇلت، ودان كەيىن مەملەكەت ءوزىنىڭ انا ءتىلىن، ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن، مادەنيەتىن، ادەبيەتىن، عىلىمىن، xالىق سانىن، ەكونوميكاسىن، ساياسي ۇستانىمىن دۇرىس جۇيەگە قويىپ دامىتۋ كەرەك ەمەس پە؟ جارايدى، سوندا دا ءتىل ماڭىزدى فاكتور ەمەس دەسەڭىز تاريxقا ۇڭىلەيىك. وسى كۇنىمىزگە قالاي جەتتىك؟ بەرىرەكتەن. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاقتار نەگە سولاردىڭ تىلىندە سويلەپ كەتە بەرمەدى؟ ول تىلدە شەت ءتىلى عوي، سول كەزدە قازاقتار نەگە ءسان قۋمادى ەكەن؟ دامۋعا، وركەندەۋگە، وسۋگە تالپىنىس بولمادى ما ەكەن؟ ءبىراق قاراپ وتىرساڭ ءقازىر ولار قايدا، ءبىز قايدا؟ مىنا بۇيىرىمىزدەن قىتايدىڭ، مىنا بۇيىرىمىزدەن ورىستاردىڭ پاتشالىعى دۇركىرەپ تۇرعاندا ابايلار نەگە ورىسشا نەمەسە قىتايشا جازبادى ەكەن؟ قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس وداعى كەزىندە بەس ارىسىمىز، ءۇش بايتەرەگىمىز نەگە توم-توم عىپ ورىسشا شىعارمالار جازبادى؟ ويتكەنى ول ايتىلماسا دا ايدان انىق نارسە. ءتىل بار جەردە ۇلت بولادى، ۇلت بار جەردە مەملەكەت بولادى، مەملەكەت بار جەردە تەرريتوريا، شەكارا بولادى، شەكارا بولعان جەردە ساياسات تا ەكونوميكا دا دامۋ دا بولادى! ءتىل بولماسا ۇلت بولمايدى. ۇلتپەن بىرگە تاريx، مادەنيەت، ادەبيەت تە قۇريدى. مىڭ جەردەن بىرەۋدىڭ انا تىلىندە سويلەگەنىڭمەن سەن ولاردىڭ xالقى بولا المايسىڭ. ولارعا سەن دە سەنىڭ انا ءتىلىڭنىڭ دە كەرەگى جوق. يت نەگە مياۋلامايدى، مىسىق نەگە ۇرمەيدى؟ ويتكەنى xايۋان ەكەش xايۋان دا ءوز انا تىلىندە سويلەيدى. ال، قاي تىلدە سويلەسەم دە ءوزىم بىلەمىن دەيتىن قازاقتار ەلباسىنىڭ ساياساتىنا قارسى شىققاندار دەپ سانايمىن. سەبەبى ەلباسىنىڭ ءوزى "قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن" دەگەن"، - دەيدى اسحات سادىرباي.
مەن ولاردىڭ بۇل سوزىنە "قانشا ءتىل بىلسەم دە ءوزىم بىلەمىن" دەگەندى قوسقىم كەلەدى. زامان وزگەرىپ، تەxنيكا قارىشتاپ دامىپ، وقۋ ادىستەرىندە نەشە ءتۇرلى تاسىلدەر پايدا بولىپ، ادامزات از عانا ۋاقىتتا بىرنەشە ءتىل ۇيرەنىپ الاتىن دارەجەگە جەتتىك. شۇكىر، جاقسى، راxات قوي. بۇرىن شەتەلگە بارعىڭ كەلسە ءتىلماش جالداپ اۋرە بولاتىنسىڭ. ءقازىر ءوزىڭ بىلەسىڭ، ءوزىڭ بي، ءوزىڭ قوجا. ءبىراق وكىنىشكە وراي وسى كوپ بىلگەنىمىز وزىمىزگە سور بولدى. مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاعانى سونشالىق ءوز انا تىلدەرىندە ەمەس وزگە تىلدە سويلەيتىن بولدى. ول ازداي، كونستيتۋسيالىق قۇقىعىنا سۇيەنىپ، باسقالارعا دا وزگە ۇلتتىڭ ءتىلىن ناسيxاتتاپ، سول تىلگە قىزىقتىراتىن بولدى. مەن ولاردى كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ قاتارىنا قوسقانىممەن، كوكىرەگى وياۋ دەپ ايتا الماس ەدىم. نەگە؟ تىم قاراپايىم مىسالدارمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسايىن. الەمنىڭ كەز-كەلگەن دامىعان نەمەسە دامۋشى مەملەكەتىنە بارا قالساڭىز جەرگىلىكتى xالىق ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سويلەيتىنىن كورەسىز. كىم اقىلدى، كىم اقىماق؟ ارينە بىزگە ولارعا جەتۋ قايدا؟! الايدا ولارعا جەتۋ ءۇشىن دە الدىمەن ۇلت، ودان كەيىن مەملەكەت ءوزىنىڭ انا ءتىلىن، ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن، مادەنيەتىن، ادەبيەتىن، عىلىمىن، xالىق سانىن، ەكونوميكاسىن، ساياسي ۇستانىمىن دۇرىس جۇيەگە قويىپ دامىتۋ كەرەك ەمەس پە؟ جارايدى، سوندا دا ءتىل ماڭىزدى فاكتور ەمەس دەسەڭىز تاريxقا ۇڭىلەيىك. وسى كۇنىمىزگە قالاي جەتتىك؟ بەرىرەكتەن. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاقتار نەگە سولاردىڭ تىلىندە سويلەپ كەتە بەرمەدى؟ ول تىلدە شەت ءتىلى عوي، سول كەزدە قازاقتار نەگە ءسان قۋمادى ەكەن؟ دامۋعا، وركەندەۋگە، وسۋگە تالپىنىس بولمادى ما ەكەن؟ ءبىراق قاراپ وتىرساڭ ءقازىر ولار قايدا، ءبىز قايدا؟ مىنا بۇيىرىمىزدەن قىتايدىڭ، مىنا بۇيىرىمىزدەن ورىستاردىڭ پاتشالىعى دۇركىرەپ تۇرعاندا ابايلار نەگە ورىسشا نەمەسە قىتايشا جازبادى ەكەن؟ قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس وداعى كەزىندە بەس ارىسىمىز، ءۇش بايتەرەگىمىز نەگە توم-توم عىپ ورىسشا شىعارمالار جازبادى؟ ويتكەنى ول ايتىلماسا دا ايدان انىق نارسە. ءتىل بار جەردە ۇلت بولادى، ۇلت بار جەردە مەملەكەت بولادى، مەملەكەت بار جەردە تەرريتوريا، شەكارا بولادى، شەكارا بولعان جەردە ساياسات تا ەكونوميكا دا دامۋ دا بولادى! ءتىل بولماسا ۇلت بولمايدى. ۇلتپەن بىرگە تاريx، مادەنيەت، ادەبيەت تە قۇريدى. مىڭ جەردەن بىرەۋدىڭ انا تىلىندە سويلەگەنىڭمەن سەن ولاردىڭ xالقى بولا المايسىڭ. ولارعا سەن دە سەنىڭ انا ءتىلىڭنىڭ دە كەرەگى جوق. يت نەگە مياۋلامايدى، مىسىق نەگە ۇرمەيدى؟ ويتكەنى xايۋان ەكەش xايۋان دا ءوز انا تىلىندە سويلەيدى. ال، قاي تىلدە سويلەسەم دە ءوزىم بىلەمىن دەيتىن قازاقتار ەلباسىنىڭ ساياساتىنا قارسى شىققاندار دەپ سانايمىن. سەبەبى ەلباسىنىڭ ءوزى "قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن" دەگەن"، - دەيدى اسحات سادىرباي.
ءيا، جازعانىنىڭ ءبارى راس. قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى، بولاشاعى وتە الاڭداتارلىق ماسەلە.
