قىتايدىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى ولكەسىندە 5 ۇلتقا اۆتونوميالى وبلىس بار. سونىڭ ءبىرى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى. بۇل اكىمشىلىك اۋماق التاۋ سىلەمدەرىنەن التاي تاۋ سىلەمدەرىنە دەيىنگى الىپ ايماقتى قامتيدى. تۇتاستاي قازاقستانمەن شەكتەسەدى.

ىلە قازاق اۆتونوميالى وبىلىسى جۇڭگو رەسپۋبليكا رەتىندە ءوزىن جاريالاعاننان كەيىن، 5 جىلدان سوڭ 1954 جىلى 22 قاراشادا رەسمي تۇردە قۇرىلعان. تابيعاتى باي مينەرالدارعا، مول رەسۋرستارعا تولى. تاۋلى، قىراتتى ايماق بولىپ كەلەتىندىكتەن، اۋىلدى جەرلەردە نەگىزىنەن قازاق شارۋالارى مال شارۋاشىلىعىمەن جانە ديحاندىقپەن اينالىسادى. قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى وسى وبلىستا، قالعان بولىگى شىڭجاڭنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى ۇركىمجى مەن گانسۋ ولكەسىنىڭ اقساي قالاسىندا ورنالاسقان.

وبلىس - قىتايدىڭ اۆتونوميا ىشىندەگى اۆتونوميالىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىگى. وبلىس ورتالىعى - قۇلجا قالاسى بىرمەزگىلدە ىلە ايماعىنىڭ دا ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قىتايداعى بىردەن ءبىر ورىنباسار ولكە دارەجەلى اۆتونوميالى وبلىس. وبلىسقا ىلە، التاي، تارباعاتاي ايماقتارى قارايدى.

ىلە وبلىسىن باسقارعان تۇلعالار:

1. ءپاتىقان سۇگىربايەۆ – 1926 جىلى التاي ايماعىنىڭ التاي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتاشا ءبىلىمدى بولعان ول شىڭجاڭداعى ىشكى سوعىستاردا «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» اتالعان سوعىسقا قاتىسقان. التاي اسكەري شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باستىعى، التاي اكىمشىلىك ۇگىت ءبولىمىنىڭ باستىعى، قازىنا باسقارماسىنىڭ باستىعى، التاي ايماقتىق اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ ءۋاليى(1949 جىل، جەلتوقسان – 1954 جىل، قاراشا) بولىپ قىزمەتتەر اتقارعان.

ءپاتىقان سۇگىربايەۆ – ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق حالىق كوميتەتىنىڭ تۇڭعىش ءتوراعاسى(1954 جىلدىڭ قاراشاسى – 1955 جىل، ماۋسىم) بولدى. شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى ولكەسىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى سىندى ماڭىزدى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان. اراعا ون جىل سالىپ، شىڭجاڭ ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ (5، 6، 7 شاقىرىلىمداردا) تۇراقتى مۇشەسى بولعان. ول، 1996 جىلى ۇرىمجىدە باقيلىق بولدى.

2. جاعدا بابالىق – 1922 جىلى(كەي دەرەكتە 1917 جىل) تارباعاتاي ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول دا ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە قاتىسقان. 1950 جىلى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا مۇشە بولعان. ول شىڭجاڭداعى ىشكى سوعىستا جاۋىنگەر، شاعانتوعاي اۋدانى پارتيزاندار قوسىنىنىڭ باستىعى، دۇربىلجىندەگى قوبىق 2ء-ىنشى اتتى اسكەر پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى، ۇلتتىق ارميانىڭ اتتى اسكەرلەر پولكىنىڭ ساياسي كوميسسارى بولعان. پودپولكوۆنيك شەنىن الىپ،جۇڭگو مەملەكەتتىك ارمياسىندا ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان.

جاعدا بابالىق – جۇڭگو رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلعان سوڭ، تارباعاتاي ايماعىنىڭ ءۋاليى، 1955 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان 1957 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ۋاقىتشا باستىعى، 1958 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن ءتوراعاسى بولدى. سونىمەن قوسا، 1955 جىلدىڭ اقپانىنان، 1959 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن شىڭجاڭ ولكەلىك ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ 1ء-ىنشى شاقىرىلىمىندا ورىنباسار ءتوراعا مىندەتىن قوسا اتقارعان. 1959 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋدارعان.

جاعدا بابالىق ۇلى – قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرى، ىرىمدارى تۋرالى مول دەرەك جيناقتاعان عالىم-زەرتتەۋشى. قازاق تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى جەكە اتاۋلار مەن ۇمىت بولىپ بارا جاتقان سوزدەردىڭ ماعىناسى تۋرالى وي تولعاعان زەرتتەۋ ماقالالار مەن "قىراندار" اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى. قاجىعۇمار شابدان ۇلى ءوزىنىڭ التى تومدىق «قىلمىس» رومانىندا جاعدا بابالىقۇلىن ادال ازامات، ءبىلىمدار تۇلعا، ناعىز قازاق زيالىسى رەتىندە سۋرەتتەيدى. ءبىر «قىزىعى»، كەيىپكەرلەرىنىڭ ءاتى-جونىن تۇگەل وزگەرتكەن (ماسەلەن، بۇحارا تىشقانبايەۆتى حالىق قاسقىربايەۆ دەپ وزگەرتەدى جانە ت.ب.) اۆتور جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ ءاتى-جونىن سول قالپىندا، وزگەرىسسىز قالدىرعان. شاماسى، رومانداعى جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ جاعىمدى بەينەسىنە ەشكىمنىڭ دە داۋ ايتا الماسىنا سەنىمدى بولعان سەكىلدى.2010 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

3. ءقۇرمانالى وسپان ۇلى – 1924 جىلى قازاقستاننىڭ الماتى وبىلىسى، كەگەن اۋدانى، توعىزبۇلاق ەلدىمەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. وتباسى 1930 جىلدارى اسىرەسە سولشىلدىقتىڭ قارابورانى ءۇيىرىلىپ، اشتىق پەن ۇلى جۇت قاباتتاسقان تۇستا ۇرىككەن ەلمەن بىرگە قۇلجاعا وتەدى. قۇلجادا وقىعان ءقۇرمانالى «قىزجىبەك»، «ءلايلى-ماجنۇن» قاتارلى ونداعان داستاندى 15 جاسىندا جاتقا ايتاتىن بولعان. 1943 جىلى گيمنازيانى تامامداعاننان كەيىن العاشقى ەڭبەگىن نىلقى اۋدانىندا وقىتۋشىلىقپەن باستاعان. 1945 جىل مامىر ايىندا قۇلجا قالاسىنان شىعاتىن «توڭكەرىس تاڭى» گازەتىنە باس رەداكتور بولعان. 1950 جىلى شىلدەدە جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا مۇشە بولعان. ىلە گازەتىندە رەداكتور، رەداكسيا مەڭگەرۋشىسى، باس رەداكتور قىزمەتتەرىن اتقاردى.

1958 جىلى ماۋسىم ايىنان، 1963 جىلى قىركۇيەككە دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ءتوراعاسى بولدى. سونداي-اق، شىڭجاڭ ولكەلىك ادەبيەت-كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى، 7 كەزەكتى ولكەلىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى، پارتگرۋپپا مۇشەسى بولعان. جۇڭگو جازۋشىلار قوعامى،  شىڭجاڭ جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى بولعان. قوعام قايراتكەرىنىڭ ارتىندا 6 توم شىعارمالارى قالعان. 1999 جىلى 11 ناۋرىزدا دۇنيەدەن وزدى.

4. ەرعالي ءابىلقايىر ۇلى – 1926 جىلى ساۋىردە تەكەس اۋدانىندا تۋعان. 1942-1944 جىلدارى ىلە گيمنازياسىندا ءبىلىم العان. العاشقى قىزمەتىن اعارتۋشىلىقپەن باستاعان ول 1952-1963 جىلدار اراسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، شىڭجاڭ ادەبيەت-كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ ورىنباسار باس حاتشىسى، باس حاتشىسى، شىڭجاڭ ولكەلىك مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت اتقارعان.

ول، 1963 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان 1969 جىلعى مامىرعا دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىندە بولدى. ەرعالي ءابىلقايىر ۇلى دا شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان، جۇڭگو جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1982 جىلى 1 شىلدەدە قايتىس بولدى.

1966 جىلدىڭ مامىر ايىندا قىتايدا ىشكى الاۋىزدىق ورناپ، «مادەنيەت» توڭكەرىسى دەپ اتالعان الاساپران باستالدى. 1976 جىلعى مامىر ايىنا دەيىن جۇڭگو 10 جىل اسكەري تۇزىممەن باسقارىلدى.

5. چۇڭ لياڭ شو – 1917 جىلى قىتايدىڭ جياڭ چي ولكەسىندە تۋعان. اسكەري قىزمەت اتقارعان ول 1969 جىلى ىلەگە اسكەري سالانىڭ ساياسي كوميسسارى بولىپ كەلگەن. 1969 جىلدىڭ مامىرىنان، 1970 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ توڭكەرىستىك كوميتەت باسقارۋشىسى بولدى.

6. ۋاڭ جىن جۇڭ – 1927 جىلى شان دۇڭ ولكەسىندە تۋعان. اسكەري سالادا قىزمەت اتقارعان ول 1970 جىلى مامىر ايىنان 1975 جىلدىڭ شىلدەسىنە قازاق ستاتۋسى بار اۆتونوميانى باسقاردى.

7. شيە گاۋ جۇڭ – 1975 جىلى شىلدەدەن 1975 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن ەكى اي ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىن باسقاردى. 1921 جىلى سان شيدە تۋعان.

8. ءجانابىل سماعۇل ۇلى – 1934 جىلى التاي ايماعىنىڭ قابا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. قىتايدىڭ پارتيا مەكتەبىندە وقىپ، ءتۇرلى قىزمەتتەردە بولعان. 1974 جىلدان 1978 جىلعا دەيىن شىڭجاڭ پارتكومنىڭ تۇراقتى مۇشەسى، شىڭجاڭ توڭكەرىستىك كوميتەت مۇشەسى بولدى.

1975 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن، 1978 جىلعى اقپانعا دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق پارتكومنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى بولدى. ودان سوڭ ءبىر جىل شىڭجاڭ ولكەلىك حالىق ۇكىمەتىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، 2005 جىلعا دەيىن شىڭجاڭدا جوعارى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. ول قىتايداعى ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى.

9. قاسىمبەك سەيىتجان ۇلى – 1927 جىلى دۇربىلجىندە تۋعان. العاشقى قىزمەتىن اعارتۋشىلىقپەن باستاعان ول 1949 جىلى جەلتوقساننان 1956 جىلى ساۋىرگە دەيىن شيحۋ اۋداندىق مادەنيەت، وقۋ-اعارتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولعان. 1962 جىلدان 1975 جىلعى تامىزعا دەيىن تارباعاتاي ايماقتىق پارتكومنىڭ حاتشىسى، ايماق ءۋاليى بولعان. 1978 جىلدان 1979 جىلعى ناۋرىزعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەلىك حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ باس پروكۋرورى، 1979 جىلعى ناۋرىزدان 1983 جىلعى ساۋىرگە دەيىن ىلە وبلىسىن باسقاردى. 2008 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى.

(جالعاسى بار)