Cەناتور دارحان قالەتايەۆتىڭ ويىنشا پارلامەنت  جاڭا زاڭعا قاتىستى دۇرلىككەن حالىقتى قابىلدايتىن جانە پىكىرىن تىڭدايتىن الاڭعا اينالۋ كەرەك.

قوعامدىق ساراپتاما كاسىبي دەنگەيگە شىعۋ قاجەت. ال بيلىك كەز-كەلگەن يدەيانى قاراپايىم تاۋار سەكىلدى قوعامعا ول نە ءۇشىن پايدالى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. دارحان قالەتايەۆ ساياسي ماركەتينگ، جاۋاپسىز ەليتا مەن تۇرمەگە نە ءۇشىن بارعانىن ايتىپ بەردى دەپ جازادى caravan.kz.     

سەناتتاعى جۇمىسىڭىزدان العان العاشقى اسەرىڭىز قانداي؟

مەنى سەناتور ەتىپ تاعايىنداعان ەلباسىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. جۇمىس پەن مانساپ بويىنشا  جولى بولعان اداممىن. جاس كەزىمدە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە كەلىپ، ءپا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدىم. باسقارۋشى پارتيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىم. 7 جىل «سامۇرىق-قازىنادا» - قازاقستاندىق ەكونوميكا جۇيەسىندەگى فلاگمانىندا جۇمىس ىستەدىم. جاس كەزىمدە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا الدىم. ەندى مىنە سەناتتامىن.

قوعامدىق ساراپتاما قاجەت

شۋلى كوشى-قون زاڭىن قابىلداعاندا سەناتورلار ونىڭ سالدارىن نەلىكتەن الدىن-الا ويلاستىرمادى؟ بۇل قۇجاتقا قاجەتتى ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتتەر قوسىمشاسى جانە قاجەتتى اقپاراتتىق قولداۋ بولماسا ونى قالاي ماقۇلدادى؟

جۇمىس توبى مەن پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتاردا، مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بۇل زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن با دەگەن سۇراقتار تۋىندادى. 100% دايىن دەگەن جاۋاپ بولدى. ءبىراق ودان كەيىن قيىندىقتار تۋىندادى.

بۇعان زاڭ جوباسىنىڭ ساپاسىز زاڭگەرلىك ساراپتاماسى سەبەپ پە؟

مۇمكىن. ءبىراق زاڭنىڭ ماڭىزدى كاسىبي ساراپتاماسىنان بولەك، قوعامدىق ساراپتاما دا  بولۋ كەرەك. جەر، تىركەۋ تۋرالى زاڭدى الساق تا...ءقازىر ءبىز باس قاتىرىپ وتىرمىز. سول كەزدە قوعام بەلسەندىلەرى قايدا بولدى؟ ولار تالقىلاۋعا قاتىستى عوي.

بەلسەندىلەر، پىكىرى ءتيىستى جەرگە  جەتپەدى دەگەن ويدا...

مۇمكىن. ءبىراق ءوز پىكىرىڭدى ەستىرتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار جانە ونى پايدالانۋ كەرەك. ماسەلەن، پارلامەنت پالاتاسىنا، ەلباسىنا دەگەندەي. ءوز پوزيسياڭدى دالەلدەپ ۇيرەنۋ كەرەك.

وكىنىشكە وراي، قوعامدىق ساراپتاما مەحانيزمى بىزدە ءالى وڭدەلمەگەن. پروسەسستى باسقارۋدىڭ ناقتى قۇرىلىمى جوق. ازاماتتىق اليانس تولىققاندى جۇمىس ىستەپ وتىرعان جوق. ول ءقازىر قايدا؟ ەشكىم بىلمەيدى. ول مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان وتە ۇلكەن الاڭ ،بولا الۋشى ەدى عوي! قازاقستاننىڭ حالىقتار اسسامبلەياسى – الاڭ. ساياسي پارتيا – الاڭ. كاسىپوداق – الاڭ. وسى ينستيتۋتتار ارقىلى بيلىك قوعاممەن ديالوگ جۇرگىزە الادى. ءبىراق وكىنىشكە وراي ول دا ءوز مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرعان جوق. بۇل ونىڭ كاسىبيلىگىنە قاتىستى سۇراق.

بيلىك ىسكە اسىرعىسى كەلەتىن كەز-كەلگەن يدەيا –  ساتىلۋى ءتيىس تاۋار. ياعني ماسەلە ساياسي ماركەتينگ تۋرالى. جاڭاشىلدىق قوعام ءۇشىن قانداي پايدا الىپ كەلەتىنىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. سوندا حالىق ونى قولدايدى. قوعام بىزدە بەلسەندى جانە ونى جاقسى جاققا قاراي بۇرۋ كەرەك.

پەتيسيا پىكىرىن جەتكىزۋدىڭ جولى

ءقازىر پەتيسياعا قول قويۋ كەرەك. وسى كۇندەرى مەنىڭ ارىپتەسەرىم ب ا ق تۋرالى زاڭداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قارسى پەتيسياعا قول قويۋدا. پارلامەنتكە ۇندەۋلەر قانشالىقتى ءجيى كەلىپ تۇسەدى جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە سەنەسىز بە؟

بالكىم بۇل پەتيسيالار ماجىلىسكە تۇسەتىن شىعار؟ ءسىز ءقازىر ب ا ق قارسى زاڭ پەتيسياسى تۋرالى ايتىپ جاتىرسىز. ال ونداي قۇجات بار ەكەنىن مەن سىزدەن ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىرمىن. تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋگە پەتيسيا بولعانى ەسىمدە. ءبىراق وعان قانشا ادام قول قويدى جانە ول ءقازىر قايدا؟ ونى كىم قارادى؟ قايتالاپ ايتامىن قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ بىزدە اقساپ تۇر.

پارلامەنت ۇندەۋلەردى بىرىكتىرەتىن ورتالىققا اينالا الا ما؟ بىرىككەن پالاتالار وتىرىسىندا، مىڭداعان قازاقستاندىقتار قول قويعان پەتيسيالاردى قاراۋعا قاجەتتىلىك پەن مۇمكىندىك بار ما؟

پارلامەنتتىڭ وعان مۇمكىندىگى بار جانە پەتيسيالاردى قاراستىرۋى قاجەت. سەبەبى ونى حالىق سايلايدى. سوندىقتان حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋ كەرەك. ءبىراق وڭدەۋشى دە جاڭا  زاڭدى قابىلداۋدى ۇسىنعاندا ونىڭ ارتىنشا قاناي پروسەسستەر بولاتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك  جانە وعان جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنۋى قاجەت.

كىشىگىرىم مىسال. جاقىندا مەن قاتاڭ تۇزەتۋ مەكەمەسىنە باردىم. سونىڭ الدىندا عانا ءبىز راقىمشىلىق تۋرالى زاڭدى قابىلدادىق. جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ وعان كوزقاراسىن بىلگىم كەلدى. سول مەكەمەدەگى 600 جازاسىن وتەۋشىنىڭ تەك ەكەۋى عانا راقىمشىلىققا ءىلىندى. پروباسيا زاڭى تۋرالى بىزگە تۇرمە باسشىلىعى ايتىپ بەردى. جازاسىن وتەۋشىنىڭ ەركىندىكتەگى ومىرگە بەيىمدەلۋى ءۇشىن تۇرمەدەگى سوڭعى جىلىندا وعان جاقسى جاعداي جاساۋ كەرەك. بولەك جاتىن ورىن، جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن كۋرستارعا قاتىسۋى قاجەت. الايدا وعان قاراجات قاراستىرىلماعان.

ياعني، ءىىم زاڭدى ۇسىندى. ال ونى قارجىلاندىرۋىن ويلاستىرمادى. سوندىقتان بۇل زاڭ بەلگىلى دارەجەدە جۇمىس ىستەمەيدى. ەندى ءىىم اتالمىش زاڭنىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىسى بولعاننان كەيىن قارجىلىق بازانى ويلاستىرۋى كەرەك. بيۋدجەت قايتا قارالاتىن بولادى. بۇل جەردە جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ماسەلە قايتا تۋىندايدى. ال ول جاعى ازىرشە اقساپ تۇر. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعىسى كەلمەيدى.

قارجى جۇمسالدى، ال ناتيجە جوق

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى الايىق. بيۋدجەتتەگى اقشانى قالاي بولسا، سولاي جۇمسالعانىنا كىم جاۋاپتى؟

كەلىسەمىن. ناقتى ايماقتار بويىنشا مىسال كەلتىرگىم كەلمەيدى. جالپىلاما ول بىلاي: ءبىر اكىم بىرنەشە نىساننىڭ قۇرىلىسىن باستايدى. سوسىن اكىم وزگەرەدى. ول نىسانداردى تاستاپ، باسقاسىن باستايدى. ءبىر اۋداندا 46 قۇرىلىسى بىتپەگەن مەكتەپ، بالاباقشا جانە ت.ب عيماراتتار بار. جاڭا باسشى بۇل قۇرىلىستاردىڭ بارلىعىن توقتاتىپ، جاڭاسىن باستايدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا دا سولاي. اقشانى جۇمسادى، ناتيجە بولمادى. 

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باعالايدى. الايدا بۇل تۋرالى اقپارات مۇلدەم جوق. ال مەملەكەتتىك ورگاندارداردىڭ تيىمدىلىك باعاسىن جاريالاۋعا مىندەتتى ەمەس. وسىنى وزگەرتۋگە بولا ما؟

قارجىنى تالقىلاعان ۋاقىتتا وسى سۇراقتى قازىرگى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆقا قويعانمىن. بىزدە ناتيجەگە نەگىزدەلگەن بيۋدجەت سەكىلدى تۇسىنىك بار. كوپتەگەن بيۋدجەتتى باعدارلاما بار. ال ءار باعدارلامانى باعالاۋعا يدەالدى كريتەرييلەر جوق. سوندا ماعان ءار مينيسترلىكتە ينديكاتيۆتى باعدارلاما بارىن جانە ونىڭ سايتتا جاريالانعانى ايتىلدى. مەن بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ سايتىنا كىردىم، ءبىراق انىق ەشتەڭە تابا المادىم. 

ۇكىمەت مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالايدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، تاۋەلسىز حالىقارالىق ۇيىمدار وسىنداي ساراپتامامەن اينالىسۋى قاجەت پە؟

وزدەرى وڭدەپ، وزدەرى جۇزەگە اسىرعاندا جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن وزدەرى باعالاعان ۋاقىتتا مۇددەلەر قايشىلىعى بولادى. ءبىراق حالىقارالىق باعالاۋ بۇل ۇلكەن قاراجات. حالىقارالىق كەڭەسشىلەر وتە قىمباتقا تۇسەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا ۋاكىلەتتىلىكتى بولگەندە، بۇل تيىمدىلىكتى باعالاۋ فۋنكسياسى پارلامەنتتە بولۋى مۇمكىن. ءماجىلىس پرەمەردى دە، ۇكىمەتتى دە جانە بيۋدجەتتى دە باقىلايتىن بولادى.

دەپۋتاتتار قارجىلىق ماسەلەلەرىن قانشالىقتى تەرەڭ مەڭگەرگەن؟

وسىنداي سۇراقتار تۋماسى ءۇشىن، ەسەپ كوميتەتى پارلامەنتكە باعىنىشتى بولۋ كەرەك. ول باياندامالاردى دايىندايدى. ال پارلامەنتتىڭ ماقساتى ونى باقىلاۋ. ءقازىر جاعداي قالاي؟ ەسەپ كوميتەتى قارجىنىڭ دۇرىس قولدانىلماعانى جازىلعان ەسەپتى كورسەتەدى. ال جازىقتى مينيسترلىك اقتالۋعا تىرىسادى. تەكسەرۋ بولعان ورگاندا تالاس باستالادى. ولار قارجىنىڭ ءتيىمدى پايدالانىلماعانىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. قارسى تاراپ بارلىعى دۇرىس بولعانىن ايتادى. كەيدە تەكسەرىلگەن ورگان ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ جاتادى. سوندا ەسەپ كوميتەتىندەگى ادامدار قانشالىقتى كاسىبي تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ تەكسەرەتىن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ادامدارى پارامەن ۇستالىپ جاتقان جاعدايلار بولدى.

دەپۋتاتتاردىڭ بىلىكتىلىگى تۋرالى سۇراق تۋىندايدى. بارلىق نارسەدە بىلىكتى بولۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىم تۋرالى ايتايىن. مەن سەناتقا جاقىندا عانا كەلدىم. كوپتەگەن زاڭ شىعارۋعا قاتىستى سۇراقتاردىڭ بارلىعىن ءالى  بىلە بەرمەيمىن. الايدا زاڭ جوبالارىنىڭ نەگىزىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كوپ وقۋعا تىرىسامىن جانە ادامداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋعا تىرىسامىن.

جاۋاپكەرشىلىك ساياسي باسەكەلەستىكتى بولجايدى

ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟

ەليتا شەشىم قابىلداپ، ول ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. جاقىندا پرەزيدەنت نە تۋرالى ايتقانى ەسىڭىزدە مە؟ بارلىق ماڭىزدى شەشىمدەردى ونىڭ موينىنا ىلۋگە تىرىسادى. بارلىق ماسەلەلەردى پرەزيدەنتپەن كەلىسەدى. بارلىعىن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاسايدى. ياعني ادامدار بيلىكتە بولعىسى كەلەدى. الايدا وزىنە جاۋاپكەرشىلىكتى العىسى كەلمەيدى. نەگە ەكەنىن بىلەسىز بە؟ سەبەبى جاۋاپكەرشىلىك دەگەنىمىز ساياسي باسەكەلەستىك. ساپالى جۇمىس ىستەي الاسىڭ با، قوش كەلدىڭ! قولىڭنان كەلمەي مە باسقا ىسپەن اينالىس. قولىنان ءىس كەلەتىن ادامعا جول بەر.

اۋدارعان: اسەم المۇحانبەت