زامان...قوعام...ادام... زامان دەيمىز، قوعام دەيمىز، ادام دەيمىز، بۇرىنعى قوعام نادان دەيمىز؟ مۇنىمەن نە ايتقىمىز كەلەدى؟.. زاماندى دا، قوعامدى دا وزگەرتەتىن – ادام. بارلىق نارسە ادامنىڭ قولىندا. «زامان مەن قوعامدى وزگەرتەتىن ادام قانداي بولۋى كەرەك؟»-دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مەنىڭشە، سانالى بولۋ كەرەك.
بۇگىنگى قوعامنىڭ ادامى قانداي؟ كوپكە توپىراق شاشپايىق، الايدا، وسى قوعامنىڭ باسىم بولىگى – ساناسىزدىق داعدارىسىنداعى جاندار.
قازاق ەلى قانشاما قيىن كەزدەردى باسىنان وتكەردى. سۇراپىل سوعىستى، اياۋسىز اشتىقتى، ەكونوميكالىق داعدارىستى – ءبارىن كوردى، بىرگە بولدى، شىدادى، جەڭدى. ءبىراق ساناسىزدىق داعدارىسىن ءالى جەڭە الماي كەلەدى. جەتىمىن جىلاتپاعان، جەسىرىن قاڭعىتپاعان، قىزدارى قىلىقتى، ۇلدارى ۇلىقتى قاسقىر مىنەزدى قازاقتىڭ ەرتەڭگى جاعدايى ەندى نە بولماق؟
«ادال ەڭبەك، اق پەيىل، مەيىرىم جوق –
وسى بولار تازا اقىل ءولدى دەمەك»- دەگەن ەكەن ءبىر دانىشپان. ولگەن اقىلدى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ وتىرمىز...
نەگە ساناسىزدىق داعدارىسى؟ ەگەر ەلدىڭ ەرتەڭى بولار جاستار ساناسىز بولماسا، قىزدار اقىلسىز بولماسا بەسىكتەگى بالا دالادا، ەسىكتەگى ەرەسەك بالا جەتىمدەر ۇيىندە، ەڭكەيگەن كارىلەر قارتتار ءۇيىن پانالاماس ەدى.
«جەردە جەتىم جىلاسا، اۋەدە پەرىشتە تىتىركەنەدى»،-دەيمىز دە، پەرىشتەنى دە تىتىركەندىرەر ارەكەت جاسايمىز. جەتىمدەر ۇيىندەگى قارا كوزدەردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتا تۇسپەسە، كەمىپ جاتىرعان جوق. جاۋدىرەگەن جانارىمەن جانىڭدى اۋىرتار جەتىمدەردىڭ جاعدايى ەندى نە بولماق؟
«قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار»،- دەيمىز، ال ءبىز كۇننەن-كۇنگە قازىنامىزدى شاشىپ، سارقىپ جاتىرمىز. اكەمىزدىڭ جانىن، انامىزدىڭ جۇرەگىن اۋىرتىپ جاتىرعانىمىزدى بايقامايمىز، بايقاساق تا ەلەمەيمىز. «ءارى راببىڭ وزىنەن باسقا ەشكىمگە قۇلشىلىق ەتپەۋلەرىڭدى جانە اتا-اناعا جاقسىلىقتى ىقىلاسپەن جاساۋلارىڭدى بۇيىردى. ەگەر سەنىڭ قاسىڭدا ولاردىڭ بىرەۋىنە نە ەكەۋىنە دە كارىلىك جەتسە، ولارعا «تۋھ» دەمە (كوڭىل تولماۋشىلىق) ءارى ولارعا زەكىمە جانە ولارعا جىلى ءسوز سويلە.
ءارى ولارعا مەيىرىممەن كىشىرەيە
قاناتىڭدى ءيىپ: «راببىم! مەنى كىشكەنتايدان باعىپ، تاربيەلەپ وسىرگەندەرىندەي ولارعا مەيىرىم ەت»،-دەپ ايتىلعان قۇراندا. دەگەنمەن قۇرانداعى قۇندىلىقتى دا قادىرلەمەيمىز. پەرزەنتىمىزدىڭ قىزىعىن كورەمىز دەپ وتىرعاندا كەرى كەتكەن قىلىعىن كورىپ وتىرعان قارتتار ۇيىندەگى قاريالاردىڭ جاعدايى ەندى نە بولماق؟
تاستاندى بالا تاعدىرى، كوكەك انا قىلىعى، اقىلسىز بالا امالى ەندى نە بولماق؟ ساناسىزدىقتان تۋىندايتىن سانادا سايرار سانسىز سۇراقتاردىڭ شەشىمى ەندى نە بولماق؟ بۇل سۇراقتى تۋىنداتاتىن ماسەلە جەتەرلىك. ال شەشىمىنە كەلگەندە تاعى دا ەندى نە بولماق؟
نارگيزا ەرەس
