مۇقىم تۇرىكتىڭ اتامەكەنى — التايدىڭ كۇيشىلىگى وسى كۇيشىلىك ءداستۇرلى ايماقتىق دەپ ايدارلاپ جۇرگەن بارشا كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ باستاۋ-بۇلاعى ەكەنى اقيحي شىندىق، تەك كۇي عانا ەمەس، ءالى كۇنگە دەيىن باسقا دا تاريحي-دامۋ مادەنيەتىمىزدىڭ اتا شەجىرەسى تاپ سول توپىراقتا كومۋلى جاتىر. قازىرگى قازاق مۋزىكاسى ارعى سارىنىن التايدان ىزدەيدى، دومبىرا ونەرى دە الدەقالاي شەرتىسىنەن جاڭىلا باستاسا (وڭداي كەزەندەرى بولعانىن جاسىرىپ قايتپەكپىز؟) التاي جاققا قاراپ قۇلاق كۇيىن تۇزەپ وتىرادى.

كۇي اتاسى — قورقىت، كۇيشىنىڭ ءتىپىرى — كەتبۇعا. وسىلاردىڭ ارۋاعى قولداعان جانعا كۇي قونادى. قازاقتا نە كۇيشى وتپەدى. ابىلايدى كۇيمەن جۇباتقان — بايجىگىت باتىر، قازاقپەن قالماقتا كۇيشىلىكتىڭ جولىن سالعان — قىزىل مويىن قۋاندىق ابىز، كۇيىمەن سارىارقانڭ ۇرانىن جىرلاعان — تاتتىمبەت سەرى، داۋ ءتۇيىنىن كۇيمەن شەشكەن — بەيسەنبى بي، ءبىر كۇيى ءبىر قارالىق بولعان — توقا شەشەن، كۇيىمەن جىلقىنى جىلاتىپ، تۇيەنى يىتكەن سۇگىر اۋليە.

ءار زاماننىڭ ءوز سەرىسى بولادى. ۇلىلاردان قالعان كۇيدىڭ كوشىن جالعاستىرعان. ابىكەن، ماعاۋيا، تولەگەن، گەنەرال، ءۋالي، تايىر سياقتى قازاقتىڭ دارىندارى شەرتپە كۇيدىڭ نەبىر جاۋھارىن كەلەشەك ۇرپاعىنا قالدىرىپ كەتتى. وسىلاردىڭ كوزىن كورىپ باتاسىن العان قازىرگى كۇيشىلەرىمىز دە كوسەم شەرتىسپەن توپ جارىپ ءجۇر، سونداي تاۋتالانت ازاماتتارىمىزدىڭ بىرەگەيى – تاڭعىتتىڭ مۇقاشى.

مۇقاشتىڭ كۇيى ەرەن ءارى تابيعي، ول دالا كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى، سولاي بولا تۇرا قازىرگى نوتامەن قارۋلانعان ءبىز سىقىلدى جىگىتتەرگە ەسە بەرمەيدى، كۇيدىڭ ىشىنە ءتۇسىپ تارتۋدى مەڭگەرگەن، ونىڭ ۇستىنە جۇرەگىنە قوناقتاعان سەزىمىن جىرلاي الاتىن قوڭىر سازگەرلىگى تاعى بار. مۇقاشتىڭ شەرتپەسىندە ءوزىنىڭ الدىنداعى اعالارى – ماعاۋيا، ءۋالي، تولەگەندەردە عانا كەزدەسەتىن اقىلمەن الىپ بولمايتىن سۇڭعىلا سىرشىلدىق بار. ال ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى وزگەگە ەلىكتەۋدەن مۇلدە ادا، كۇيشىلىك-سازگەرلىك ونەرى وسى زاماندىق اۋەز بولا تۇرا مانەرى جاعىنان ءوزىنىڭ ىلە-تارباعاتايلىق توپىراعىنا تارتادى دا تۇرادى.

مۇقاشتىڭ كۇيلەرىن العاش 2006 جىلى تىڭدادىم. ول الماتىداعى «كۇي كەرۋەن-كوكتەبە» فەستيۆالىنە شاقىرىلعان ەدى. دارىندى كۇيشى شىعىس كازاقستاندىق شەرتپەنىڭ ءتولتۋما داۋىسىمەن تىڭداۋششاردى تاڭ-تاماشا قالدىردى. كەيىننەن اتى ەلگە تەز ارادا تانىلىپ كەتكەن مۇقاش ءوز كۇيلەرىمەن دە كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى دومبىراشىسىنا اينالدى. ونىڭ كۇيلەرى كوركەمدىك دارەجەسىنىڭ بيىك دەڭگەيلى بولۋىنا بايلانىستى دومبىرانىڭ كاسىبي وقىتىلۋ باعدارلاماسىنا بىردەن ەندى، ءىرىلى-ۇساقتى كونكۋرستار مەن بايقاۋلاردا. مۇقاش كۇيلەرى ەرەكشە جارقىلمەن  تارتىلا باستادى. كەيبىر كۇيلەرىنىڭ نوتالىق نۇسقاسىن جازۋ بەينەتى ماعان بۇيرىرىلدى، «شالقىما كۇيىن» ساحنادا ورىنداپ تا ءجۇردىم، وسىلايشا ارامىزدا شىعارماشىلىق بايلانىس ورنادى. بۇرىن ارقا مەن قاراتاۋدىڭ كۇيلەرىن ءبىرشاما تارتىپ جۇرگەنمەن التاي كۇيشىلىگىنە كەلگەندە، شىنىن ايتۋ كەرەك، ءۇنىم شىقپاي قالۋشى ەدى. وسى ورايدا شىعىستىڭ اسەمقوڭىر شەرتپەلەرىنىڭ سىرىن تۇسىنۋىمە مۇقاشتىڭ تىكەلەي سەبەپكەر بولعانىن ديپلومى بار دومبىراشى بولسام دا ايتۋدان ارلانبايمىن.

ارينە، التاي-تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ كۇيلەرى كەڭەس تۇسىندا تارتىلمادى دەپ ايتا المايمىز. باعانالى ساياتولەكوۆ، ءۋاياي بەكەنوۆ، جارقىن شاكارىم، عابىلحاق بارلىقوۆ، تالاسبەك اسەمقۇلوۆ، سەكەن تۇرىسبەكوۆ سياقتى ارقالى دا ارىندى كۇيشىلەرىمىز نەبىر كۇيلەردى سالتاناتىمەن شەرتىپ ەل يگىلىگىنە اينالدىردى. الايدا تۇتاس مەكتەپتىڭ – ۇلىق مەكتەپتىڭ مۇلكىن تۇگەندەۋ ءىسىنىڭ ءساتى ەل ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن عانا قولعا الىندى. دارىندى كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ شاكىرتى – پروفەسسور ءبىلال ىسقاقوۆ «شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ رۋحاني مادەنيەت ۇلگىلەرى» سەرياسىمەن «التاي-تارباعاتاي ءونىرىنىڭ دومبىرا كۇيلەرى» اتتى ەكى تومدىق كىتاپتى بيىل عانا جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپ وسىنىڭ الدىنداعى ءۋالي اعامىزدىڭ «شەرتپە كۇي شەبەرلەرى»، «كۇي تابيعاتى» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ ابىرويلى جالعاسى بولدى. شەكارانىڭ ارعى جاعىنان دىبىسى اتاجۇرتقا اۋپىرىممەن ەستىلگەن ءاشىم، تايىر، داۋلەت، كاسىمباي، كامال سىندى كۇي تارلاندارىنىڭ تارتۋ مەكتەبى ەلگە مۇقاشتايىن ساڭلاقتىڭ ساۋساعى ارقىلى جەتكەنى دە سۇيىندىرەدى. مۇقاش استانانىڭ تورىڭدە جەكە كونسەرتىن وتكىزدى. كۇيسۇيەر كاۋىم مەن مادەنيەتتانۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وتاندىق عالىمدارىمىز الدىندا ونەرىمەن ءوز باعاسىن الدى، حالىقتىڭ تانىمال كۇيشىسى اتاندى.

قازىرگى كەزدە كۇيدىڭ ناسيحاتى «ماڭگىلىك سارىن»، «كۇي-كەرۋەن»، «استانا ارقاۋى» سياقتى اۋقىمدى جوبالاردىڭ ىسكە اسىپ جاتقانىنا، سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق راديو-تەلەارنادان بەرىلەتىن كونسەرتتەردىڭ مولدىعىنا قاراماستان كوڭىلدى كونشىتپەيدى. كۇيشىلەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن تۇرمىس جاعدايى تومەن، كونسەرتتىك قايراتكەرلىككە سۇرانىس جوق فيلارمونيالاردا بۇرىنعىداي ءداستۇرلى كۇيشىلەردى جۇمىسقا الۋ ءزارۋ ماسەلە بولىپ تابىلمايدى. ءبىر ءوزى ءبىر كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ جۇگىن ارقالاعان مۇقاش تاڭعىت ۇلى سياقتى دارىنعا ەلىم دەپ كەلگەندە ونەرىن قاۋزايتىنداي سالادا جۇمىس تابا الماۋى قازاققا سىن بولاتىن سالعىرتتىق-اۋ...

مۇقاشتىڭ كۇيلەرى قازاقى قوسباسارلاردىڭ اڭىسىمەن اياندايدى، سويتسە دە بۇرىن-سوندى قولدانىستا بولماعان تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى، كومپوزيسيالىق قۇرىلىمى دا ۇتىمدى، قاي كۇيى بولماسىن تىنداۋشىنىڭ قۇلاعىنان كەتپەي تۇرىپ الادى. وسىعان قاراعاندا مۇقاش تۋىندىلارىنىڭ بولاشاعى الىسقا باراتىنىن بارلاۋ قيىن ەمەس. دومبىراداعى كاسىبي تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەردى جەتىلدىرۋ بارىسىنداعى مۇقاشتىڭ قولدانىپ جۇرگەن تاسىلدەرى، ساۋساقتى باسار ءادىس پەن قاعىس امالدارى ورىنداۋشىلىقتىڭ جاڭالىقتارى ەكەنى داۋسىز. توكپە كۇيدەگى قاعىستار مەن شەرتپەدەگى ىشەكتى ساۋمالداي ىزۋ ادىستەرى مۇقاشتىڭ دومبىرا اسپابىنا قوسقان ەنشىسى ەكەنىن وسى كۇنى كۇيتانۋشى قاۋىم تۇتەل موينداپ وتىر.

كۇيشىلەردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ دارحان مىنەزىمەن سىيلى بولعان مۇقاش الدىڭعى بۋىن – قارشىعا، مۇحامەتجان، داۋلەتبەك، پازىل، ءشامىل سياقتى كۇيشى اعالارىنا ىزەتتى ءىنى، سارسەنعالي، سايان، مۇرات، اردابي، نۇرعانىم، اقجۋسان سياقتى جاس دارىندارعا ارقا سۇيەر اعا بولا ءبىلدى، ال مەنىمەن تۋىس-باۋىرداي ارالاسىپ كەتتى. كۇيشىلىك ونەر جارىقتىقتىڭ كەيدە سالىستىرمالى قاسيەتى بولادى، وسىندايدا ءوز دومبىراشىلىعىمنىڭ وسال ەمەستىگى ەلگە ايان ەكەنىن مىسەلەي وتىرىپ مۇقاشتىڭ رەپەرتۋارىنداعى كۇيلەردى دە شەرتەتىنىم بار. شىنىن ايتۋ پارىز، شەندەسە الماي جۇرگەنىمدى مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن.

اۋزى دۋالى اقسەلەۋ اعامىز «قازاقتىڭ كۇي اۋەنى التايدا تۋعان، ءتۇبى التايلىق ماقامىنا قايتا ورالادى» دەپ وتىرۋشى ەدى. ءسوزدىڭ توركىن-تۇبىرى تالداۋدى كەرەكسىنبەيدى، تۇركىلىك سازدىڭ ماڭگى تۇعىرلى بولاتىنىن جانە ونىڭ ۋاقىتقا باعىنبايتىنىن تۇسپالداعانى عوي. ءسوز اراسىندا ءوز اۋەزىنەن ءوزى جەرىپ، وتارشىلداردىڭ مادەنيەتىن ارتىق كورگەن كور زامانعا ايتقان نالەتى دە بار. ءتاڭىردىڭ نەسىبى مول، وسى كۇنى التايدىڭ كۇيى مەن ءانى قازاقتىڭ دالاسىن دۋمانعا بولەپ تۇر، وسىنى كوتەرىپ الاتىن ۇرپاق يىقتى بولسىن دەپ تىلەڭىز. مۇقاش قازىرگى ۋاقىتتا كۇي پاراساتىن ساقتاپ جۇرگەن سيرەك جىگىتتەردىڭ ءبىرى، ونىڭ كۇيلەرى ەگەمەندى جۇرتتىڭ ەرلىگىن جىرلايدى، ونىڭ كەۋدەسىندە اتاجۇرتىنا دەگەن بىتپەيتىن ماحاببات بار. مۇقاشتىڭ كۇيى تاس جۇرەكتى دە شەمەننەن تازارتا الاتىن قۇدىرەتكە يە، بۇل ارتىق-اۋىس ايتىلعان اڭگىمە ەمەس.

جانعالي ءجۇزباي، كۇيشى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتىنىڭ دومبىرا كافەدراسىنىڭ مەنگەرۋشىسى